Republiko di Chinia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Republiko di Chinia
中華民國
Zhōnghuá Mínguó
Flag of the Republic of China.svg National Emblem of the Republic of China.svg
Flago di Republiko di Chinia Blazono di Republiko di Chinia
Nacionala himno:
Nacionala himno de la Republiko di Chinia
Locator map of the ROC Taiwan.svg
Urbi:
Chefurbo: Taipei
· Habitanti: 2 619 920 (2009)
Precipua urbo: Taipei
Lingui:
Oficala lingui: Chiniana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Tsai Ing-wen
· Chefministro: Lin Chuan
Surfaco: (136ma granda)
· Totala: 36 191 km²
· Aquo: 10,34 %
Habitanti: (50ma granda)
· Totala: 23 119 772[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 637,4 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Nova Dolaro di Taiwan
Veho-latero: dextre
ISO: TW
TWN
158
Reto-domeno: .tw*
Precipua religio: tradicionala religii 50,7%, Budismo 20,9%, Taoismo 10,2%, nova religii 6,7%, kristanismo 6,6% (2005)
Oficala retosituo: http://www.taiwan.gov.tw/


Republiko di Chinia (anke nomizita Taiwan e Formoza) esas republiko en la Maro di Estal Chinia, formacita per l'insulo Taiwan ed altra insuleti, inter kontinentala Chinia e Hong Kong. Oficale Taiwan ne konsideresas stato, vicee parto di Chiniala teritorio. Tamen ol funcionabas kom nedependanta stato depos 1949, kande komunisti ganis povo en kontinentala Chinia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio dil Republiko di Chinia

Taiwan unionabis al kontinento dum Pleistoceno, til l'elevo di marala nivelo cirkume 10.000 yari ante nun. Kelka homala restaji de Paleolitiko (20.000 til 30.000 yari ante nun) trovesis en l'insulo.

Aborijeno Tsou.

Plu kam 8.000 yari ante nun Austroneziani koloniigis l'insulo. La linguo di lia decendanti, konocita kom l'aborijeni Taiwanani, apartenas ad la grupo Austroneziana, qua inkluzas Malayo-Polineziana lingui.

Chiniani de etnio Han komencis koloniigar l'insuli Penghu dum la 13ma yarcento, ma pro l'enemikajo di lokala tribui e pro la manko di ekonomiala moyeni, poka stranjeri vizitis l'insulo til la 16ma yarcento. En 1590, Portugalani establisis komercala bazo en l'insulo, qua de lore konocesas kom Formosa. Pose, Hispani okupis ol, ma ekpulsesis dal Nederlandani en 1642.[2]

En 1662 Zheng Cheng-gong vinkis Nederlandani ed okupis l'insulo en nomo di la dinastio Ming. Taiwan divenis parto di Chinian imperio til 1895, kande Japonia sizis ol. Japonia sukombis en duesma mondomilito, e pos la milito en Chinia komencis interna milito pri la kontrolo di la povo, inter la partiso Kuomintang e la komunisti. En l'interna milito la komunisti vinkis en 1949 e Chiang Kai-shek kun sua armeo e la partiso Kuomintang fugis vers Taiwan.

Taiwan duris uzar la nomo Republiko di Chinia e divenis membro dil Unionita Nacioni, ma perdis lua sideyo ibe en 1971, por la komunista Chinia. Do Taiwan falis en diplomacal izoleso. En 1979 Usa ligis diplomacala relati kun Chinia, ma samatempe Usa promisis suportar la defenso di Taiwan.

Dum l'existo di la du Chinia, la relato inter li esabas tensa. Nula milito komencabis, malgre centi di fuzei nune apuntesas a la kontrea rivo di la stretajo di Taiwan. En 1992 komencis kurta periodo di amikeso inter la du Chinia: li aceptis l'ideo pri unika Chinia, ma amba parti havis sua propra ideologio. La periodo di amikeso finis en 1999, kande lore prezidanto Lee demandis ke Taiwan konsideresis nedependanta stato.

Taiwan esis stato kun singla partiso til 1988, kande lore prezidanto Lee Teng-hui permisis l'existo di politikala opozantaro. En 2000 la monopolo di Kuomingtang pri povo finis, kande Chen Shui-bian elektesis prezidanto. Chen Shui-bian suportis l'ideo pri du Chinia. Tamen, segun la Populala Republiko di Chinia, Taiwan esas nur "rebela provinco" de (la Republiko Populala di) Chinia.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Prezidantala palaco en Taiwan.
La parlamento (legifala Yuan) en Taipei.

Populala Republiko di Chinia alegas ke la guvernerio di la Republiko di Chinia esas nelegitima, e referas ad ol kom "l'autoritato di Taiwan". Tamen, la Republiko di China havas lua propra konstituco, lua propra prezidanto e lua propra armeala forco, e konsideras su suverena stato. La Populala Republiko di Chinia nulatempe kontrolis la teritorio di Taiwan.

La konstituco di la Republiko di Chinia adoptesis ye la 25ma di decembro 1946 e divenis efikiva la 25ma di decembro 1947. Kande ol adoptesis, la Republiko di Chinia kontrolis multa teritorii en la kontinento, ante perdar l'interna milito kontre la komunisti e lua guvernerio refujar su en Taiwan.

Segun la konstituco di 1947 la chefo di stato de la republiko esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 4-yara periodo. La chefministro elektesas dal prezidanto. La lasta revizo di la konstituco eventis en 2004.[3]

La parlamento (立法院, Lìfǎ Yuàn) havas unika chambro kun 113 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. De la sideyi en la parlamento, 6 rezervesas por aborijeni.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Politikala subdividuro di la Republiko di Chinia.

La Republiko di Chinia kompozesas per l'insulo Taiwan insulo e vicina insuleti. La klimato esas subtropikala en granda parto e tropikala en sudo.

Lua maxim granda urbo esas Taipei. Altra importanta urbi esas Tainan e Kaohsiung.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Taiwan

Taiwan havas kapitalista ekonomio. Moderna industrio developis rapide, e Taiwan konsideresas un ek la 4 Aziana Tigri.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Plu kam 90% de la habitantaro apartenas a la raso Chiniana Han. Nur 2% de la habitantaro havas aborijena origino.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Muzeo di Nacionala Palaco, en Taipei.

La kulturo di Taiwan decendas di la tradiciona kulturo de kontinentala Chinia kun Japoniana kulturo, Konfuciana kredaji e Ocidentala kulturo. Pos instalar su en Taiwan, Kuomintang impozis oficala interpreto di tradicionala Chiniana kulturo. Tradicionala kaligrafio, pikto, teatro, folkloro ed opero Chinian adoptesis. un ek la granda turistal atraktivi di Taiwan esas la muzeo dil Nacionala Palaco, establisita en 1925, qua kontenas plu kam 650,000 objekti ed artal objekti Chiniana, de paleolitiko til Qing-dinastio.

Pos la yari 1970ma komencis granda debati pri la developo di propra Taiwanana literaturo, en pri l'acepto dil uzado di Taiwanana Hokkien-linguo en la libri. Inter la skriptisti qui adoptis Hokkien-linguo esas Yang-Min Lin e Li Kuei-Hsien. Kompozisto Tyzen Hsiao (1928-2015) anke skribis kansoni en Taiwanana Hokkien.

Basketbalo esas la maxim populara sporto di lando. Basbalo introduktesis dum Japonian okupeso, e nune la lando exportacas basbalisti por Usan e Japonian esquadi. Futbalo ne esas tam populara kam basketbalo e basbalo, quankam lua esquado havas suceso en Aziana konkursi.

L'aborijeni esas cirkum 2.3% de la habitantaro e havas lua propra kulturo, diferenta de Chiniana.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. http://www.stat.gov.tw/mp.asp?mp=4
  2. Almanaque Abril 2010, p.605
  3. Introduction(3) (en Angla). Office of the President, Republic of China (Taiwan). URL vidita ye la 26ma di februaro 2015.