Roma

De Wikipedio
Roma
Rome Montage 2017.png
Kelk imaji pri Roma.
Flag of Rome.svg
Standardo
Lando: Flag of Italy.svg Italia
Regiono: Lazio
Informo:
Latitudo: 41°54"N
Longitudo: 12°30"E
Altitudo: 37 m
Surfaco: 1 285,36 km²
Habitanti: 2 860 099 (2018)
Denseso di habitantaro: 2236 hab./km²
Horala zono: UTC+1
(somera tempo: UTC+2)
Urbestro: Virginia Raggi
Mapo di Roma
Oficala retosituo:
www.comune.roma.it/wps/portal/pcr
Piazza Venezia.

Roma esas chef-urbo e la maxim populoza urbo di Italia e di la regiono Lazio, havanta plu kam 2,8 milion habitanti en 2019. Lua tota surfaco esas 1 285,36 km². Lua metropolala regiono havis 4 342 212 habitanti ye la sam yaro. Ol esas la 3ma maxim populoza urbo dil Europana Uniono. La mikra urbo Vatikano, la min granda lando de la mondo, jacas interne lua limiti.

Roma konocesas kom "l'urbo di la 7 kolini", pro ilua geografiala lokizo. Ol konocesas del Antiqueso kom "la urbo" (urbs), e surnomizesas "eterna urbo" (Italiane: Città Eterna). Dum lua 3-yarmila historio, ol divenis guvernala centro di tota baseno di Mediteraneo, di granda parto di Europa, Proxim Oriento e nordal Afrika. De mikra kolonieto fondita, segun la tradiciono, ye la 21ma di aprilo 753 aK da jemeli Romulus e Remus, ol developis e divenis chef-urbo di Romana Rejio, e pose di Romana Republiko, qua duris de 509 aK til 27 aK, e fine di Romana imperio, qua duris de 27 aK til 476.

Segun legendo, Roma fondesis ye la 21ma di aprilo 753 aK da Romulus e lua frato Remus. Li esis filiuli di Rhea Silvia; el esis filiino di Numitor, rejulo di Alba Longa, olqua esis civito 19 km sud-este de Roma. Rhea Silvia esabis violacata da la deo Marso, e tale Romulus e Remus esis mi-deala. Numitor, timante ke la jemeli prenus la trono di Alba Longa, imperis ke li esez dronata; li salvesis da volfino, qua flegis li. Kande la muri di la projetata urbo konstruktesis, Remus kritikis olia mikreso; pro to, Romulus ocidis Remus. Il nomizis la urbo "Roma" pro sua nomo, ed il esis olua unesma rejo. Altra posibla origino di la nomo esus la vorto Ruma, anciena nomo dil rivero Tiber.

En 2019, Roma esis la 14ma maxim vizitita urbo de la mondo e la 3ma maxim vizitita urbo del Europana Uniono, kun 8,6 milion viziteri. Ol esas la maxim populara turistala destino en Italia. Fonteno Trevi esas famoza fonteno en Roma.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Romana monet-peco de la 3ma yarcento aK, montranta Romulus e Remus flegata da volfino

L'unesma restaji pri homala habitado en la regiono di Roma esis del Homo di Neanderthal. En Valchetta trovesis restaji de 65 mil yari ante nun. Moderna homi ja habitis la regiono di nuna Roma cirkume 14.000 yari ante nun. Dum la fer-epoko multa Indoeuropana grupi arivis en la regiono, exemple Latini, Umbri e Faliski. Faliski e Latini okupis la valo dil fluvio Tiber. Lua teritorio limitesis kun altra grupi, exemple l'Etruski, qui habitis norde de la fluvio Tiber.

Segun legendo, Roma fondesis ye la 21ma di aprilo 753 aK da Romulus e lua frato Remus. Li esis filiuli di Rhea Silvia; el esis filiino di Numitor, rejulo di Alba Longa, olqua esis civito 19 km sud-este de Roma. Rhea Silvia esabis violacata da la deo Marso, e tale Romulus e Remus esis mi-deala. Numitor, timante ke la jemeli prenus la trono di Alba Longa, imperis ke li esez dronata; li salvesis da volfino, qua flegis li. Kande la muri di la projetata urbo konstruktesis, Remus kritikis olia mikreso; pro to, Romulus ocidis Remus. Il nomizis la urbo "Roma" pro sua nomo, ed il esis olua unesma rejo.

Dum 244 yari depos lua fondo, Roma guvernesis per monarkiala sistemo. Segun la tradiciono, esis 7 rejii: Romulus (fondero dil urbo), Numa Pompilius, Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Lucius Tarquinius Priscus, Servio Tullius e Tarquinius Superbus.

Ekpulsita la lasta Etruska rejo en 509 aK, instalesis republiko, epoko di konflikti inter patrici (oficieri altaklasa) e plebeyi (personi ek infra klasi sociala), e di duriginta militi kontre altra populi qui habitis la peninsulo Italiana: Etruski, Faliski, ed altri.

Dum Romana Imperio, kristanismo gradope divenis la dominacanta religio dil imperio, quankam la persekuti. Pos la konverto dil imperiestro Konstantinus la 1ma, ilu proklamis en 313 l'edikto di Milano, qua permisis la praktikado di kristanismo en tota la imperio.

La yaro 410 Vizigoti spoliis Roma, ed ye la 22ma di agosto 476 la lasta romana imperiestro, Romulus Augustulus, revokesis de povo. Do, l'Imperio Romana dil Ocidento formale desaparis, e l'urbo unesme kontrolesis da Flavius Odoacer. La habitantaro dil urbo diminutis de cirkume 500 mil personi en 452 til 100 mil personi la yaro 500. Tamen, Roma restis monumentala e prestijoza til adminime la yaro 537, kande Goti siejis ol.

L'episkopo di Roma, nomizita papo, divenis importanta de la komenco di Kristanismo, pro la martirio di apostoli Petrus e Paulus ibe. Do, l'urbo divenis importanta centro por katolik-eklezio. Dum la 6ma yarcento, pos ke Lombardi invadis Italia, Roma divenis formale Bizancana teritorio, tamen papi probis mantenar politikal equilibro inter Bizancani, Lombardi e Franki. En 756, pos vinkir Lombardi, Pipin la Basa-statura donis a la papo sekulara autoritato por administrar la dukio Roma e l'exarkio Ravenna, origino di Papala Stati.

En 846, Mohamedana Arabi sensucese asaltis la muregi di Roma, tamen li sucese spoliis la baziliko di Santa Petrus e Santa Paulus. Pos la desaparo di la dinastio Karolingiana, lua politikala situaciono divenis kaosala: diversa nobeli luktis kontre la papo, kontre l'imperiestro, o mem inter li. To esis l'epoko di senatanini Theodora ed elua filiino Marozia, qui esis amorantini e matri di diversa papi, ed anke di Crescentius, povoza sinioro feudala, qua luktis kontre imperiestri Otto la 2ma ed Otto la 3ma. Pro la granda quanto di skandali, l'elekto di papi modifikesis: nur kardinali darfus votar por elektar la papo.

Dum la historio, altra monarki - Iustinianus la 1ma, Karolus la Granda ed Otto la 1ma - probis rikrear Romana imperio, sen granda suceso.

En 1960 eventis Olimpiala Ludi en l'urbo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Satelital imajo pri Roma
Aeral imajo pri Roma.

La reliefo di Roma esas plana en lua centro, ma cirkondata da 7 kolini qui apartenas al urbo de lua fondo: Aventino, Celio, Campidoglio, Esquilino, Palatino, Quirinale e Viminale. La teritorio dil urbo extensas til la quartero Ostia, an la litoro, qua distas 24 km de la centro di Roma.

La klimato dil urbo esas Mediteranea (Csa segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun kolda e humida vintri, e varma e sika someri. Decembro, januaro e februaro esas la maxim kolda monati, kontre ke julio e agosto esas la maxim varma, kande la temperaturi povas superirar 30ºC dum la dio e falar til 18ºC dum la nokto. La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 7,5°C, dum ke la mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 24,5°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 804,3 mm, e la maxim pluvoza monato esas novembro, kun mezavalore 115,4 mm, kontre ke la maxim sika monato esas julio, kun mezavalore 19,2 mm.

Panoramo pri Roma.
Panoramo pri Roma.
Chef-urbi di Europana landi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Beograd  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · București · Chișinău · Dublin · Helsinki · Kiyiv · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Rīga · Roma · San-Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb