Singapur

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Singapur
Republik Singapura
新加坡共和国
Republic of Singapore
சிங்கப்பூர் குடியரசு
Flag of Singapore.svg Coat of arms of Singapore (blazon).svg
Flago di Singapur Blazono di Singapur
Nacionala himno:
Majulah Singapura
Location Singapore ASEAN.svg
Urbi:
Chefurbo: Singapur
Lingui:
Oficala lingui: Malaya, Angliana, chiniana, tamil
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Tony Tam Keng Yam
· Chefministro: Lee Hsien Loong
Surfaco: (189ma granda)
· Totala: 710 km²
· Aquo: 1.444 %
Habitanti: (115ma granda)
· Totala: 5 312 400[1] (2012)
· Denseso di habitantaro: 7,315 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Dolaro di Singapur
Veho-latero: sinistre
ISO: SG
SGP
702
Reto-domeno: .sg*
Precipua religio: Chiniana religii 42,7%, Islamo 18,4%, Budismo 14,5%, Kristanismo 12,3%, Hinduismo 5,1%


Singapur esas mikra urbo-stato ed insulo qua jacas en sud-esto di Azia, sude di Malaya peninsulo. Ol formacesas da nura urbo, Singapur.

Bazala fakti pri Singapur.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Singapur

L'unesma mencioni skribita pri Singapur datizesas de la 2ma yarcento. Dum la 13ma yarcento ol esis importanta urbo en Malaya. La nomo Singapur devenas del Sanskrita-vorti singa (leono) e pura (urbo). Dum la 16ma yarcento Singapur esis parto di la Sultanio di Johor. En 1613 Portugalani atakis e brulis l'urbeto an la rivero dil fluvio Singapur.

Recenta historio di Singapur komencis en 1819, kande Britaniana politikisto Thomas Stamford Raffles okupis l'insulo. Singapur havis strategiala importo por Britaniani, por komercala skopo. Britaniana generalo William Farquhar divenis l'unesma "rezidento" (guberniestro) di Singapur, ed asumis la 6ma di februaro 1819.

Til 1824 Singapur kontrolesis da un Malaya sultano, ma en 2 di agosto 1824 ol divenis oficale Britaniana kolonio. En 1826 ol unionesis kun altra Britaniana kolonii en la regiono por formacar la Kolonieti dil Stretajo (Straits Settlements).

Cirkum la yaro 1860 plu kam 80 mil personi vivis en la kolonio, di qui plu kam la duimo esis Chiniani. Multa enmigranti arivis por laborar en la plantacerii di kauchukofigieri, e pos la 1870a yari l'urbo divenis granda centro por l'exportacajo di kauchuko.

Pos l'unesma mondomilito l'urbo divenis importanta navala bazo. En 1935 lietnanto-generalo William Dobbie asumis kom generala komandero di Britaniana trupi en la regiono. Il alarmis pri la riski di ataki kontre Singapur da Japoniani, ma lia sucii recevis poka atenco.

Vinkoza Japoniana trupi paradas en Singapur en 1942.

Japoniani okupis l'insulo en 15 di februaro 1942 dum Duesma mondomilito pos 6 dii di batalio. Pos l'okupeso, Japoniana trupi masakri de 5 mil til 25 mil Chiniani qua vivis en la kolonio[2]. Japoniani rinomizis l'insulo Shōnantō, qua signifikas "insulo en sudo okupita dum Showa periodo". Britaniani riokupis Singapur la 12ma di septembro 1945, pos Japonia perdar la milito.

Pos fino di Duesma mondomilito, l'Unionita Rejio permisis Singapur havar lua unesma generala elekto, en 1955. La kandidato favorola a la nedependo, David Saul Marshall, vinkis, e divenis l'unesma chefministro dil insulo. Pose il arivis en London e demandis kompleta autonomeso por Singapur, ma London ne atendis il. Marshall renuncis, e Lim Yew Hock sucedis il. Singapur recevis kompleta autonomeso, ecepte por lua defenso ed exteraferi.

Singapur deklaris nedependo de Unionita Rejio en 31 di agosto 1963 e decidis unionar su kun Malaya Federuro, Sabah e Sarawak por formacar nedependanta Malaizia en 16 di septembro sam yaro. Singapurana chefi decidis unionar kun Malaizia por diversa kauzi. Unesme, li pensis ke Unionita Rejio ne aceptos la nedependo di un mikra lando. Duesme, li pensis ke un lando kun mikra teritorio, poka aquo, naturala rekursi e sen merkato por lia produkti ne esis viviva. E, fine, li deziris la helpo di Malaizia por kombatar lokala komunisti. Tamen, pos la nedependo eventis ideologiala konflikti kun Malaiziana guvernerio, qua privilejizis Malaya Singapurani, suspektis di Singapurani kun Chinian origino, e timis ke l'ekonomiala forco di Singapur stimulis la transfero di politikala centro di lando de Kuala Lumpur vers Singapur. Trubli komencis en Singapur en 1964, ed en 1965 Singapurana parlamento votis favorebla a la nedependo, 162 voti kontre zero.

Singapur divenis nedependanta de Malaizia la 9ma di agosto 1965. Omna personi prizenta en Singapur en ta dio povis selektar se deziris havar Singapurana civitaneso. Yusof bin Ishak divenis l'unesma prezidanto di lando e Lee Kuan Yew l'unesma chefministro. En 1967 lando helpis fondar l'Asociuro di Nacioni de Sud-Estal Azia (ASEAN).

En 1990 Goh Chok Tong divenis la chefministro di lando. Dum lia guvernisteso eventis Aziana Financala Krizo di 1997 e la epidemio di SARS en 2003.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Parlamento di Singapur.

Singapur esas parlamentala republiko. Ante 1991 la parlamento indikis la prezidanto. Pos reformo di konstituco en 1991, ilu elektesas dal populo por 6-yara periodo.

Lua parlamento havas un chambro, kun 94 membri, di qui 84 elektesas direte da populo por 5-yari, maxime, e 10 altra ne elektesas direte.

Legala sistemo en Singapur uzas Britaniana komuna lego, quankam kun lokala diferi. L'uzado di judicii per jurio abolisesis en 1970, e la verdikti decidesas da singla judiciisto. Singapur punisas kelka krimini, quale sexuala violaco, partopreno en sedicii e vandaleso kun korpala punisi, per frapo kun bastono kontre la kriminanto. Mortopuniso uzesas kontre homocido e kontre la komerco di drogi.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Singapur.
Centro por aprentiseso dil armeo di Singapur, en l'insulo Pulau Tekong.

Singapur esas mikra insulo-stato sude de Malaizia, qua konsitas ek 63 insuli ed insuleti, di qui la maxim granda esas Singapur. L'insulo Pulau Tekong, kun 24.43 km², esas la duesma maxim granda di lando. Ol jacas plu proxima de Johor, Malaizia, kam del insulo Singapur.

Existas du konekti kun la teritorio Malaiziana, konstruktita dal homo: norde jacas la choseo Johor-Singapor kun 1,056 metri di extenso, e weste la ponto Laluan Kedua Malaysia-Singapura, kun 1,920 metri di extenso. Lua maxim alta naturala monto esas Bukit Timah, kun 166 metri di altitudo.

Lua klimato esas tropikala ed on ne povas distingar la sezoni. La relativa humideso varias de 79% dum la matino til 73% dum la posdimezo. La mezvalora temperaturo varias de 22 °C til 34 °C dum la yaro. Mayo ed junio esas la maxim varma monati, e de novembro til januaro eventas la musono. La mezvalora pluvozeso yarala esas 2,342.5 mm.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Singapur

Singapur esas un di 4 Aziana Tigri, kun Sud-Korea, Hong Kong e Taiwan. Ol esas importanta industriala, komercala e financala centro en sud-esta Azia. Ol havas la 4ma granda KLP per persono dil mondo.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Cirkum 42% dil populo di Singapur esas stranjeri, qua kompozas 50% di la sektoro di servadi[3][4]. To signifikas ke un de du o tre personi ne naskis en lando.

La precipua grupo di stranjeri esas Malaya Chiniani, e pos Chiniani de Populala Republiko di Chinia, Indiani, Bangladeshani, Filipiniani, ed altre. Singapur havas la duesma granda denseso di habitantaro dil mondo, pos Monako[5].

En 2010 totala fertileso esis 1.1 puero per muliero, la 3ma min granda del mondo.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Templo Sri Mariamman, de 1843, esas la maxim granda Hindua templo di Singapur.
Moskeo Masjid Sultan, un ek la maxim importanta moskei de Singapur.

La kulturo di Singapur mixas Malaya, Chiniana, Indiana ed Arabian influi. Anke existas importanta Eurazian influo. Pro to, Singapur esas l'unika lando ube la Gregoriala Nov-yaro, la Chiniala Nov-yaro, la Vesak-dio (naskodio di Budo), la dio di Eid al-Fitr (la fino di Ramadan, por la Mohamedani) e la Diwali (Hindua festo) esas konsiderata publika libera dii.

La precipua linguo parolata en Singapur esas Angla, kun Britanian achento. Tamen, segun la demografiala kontado di 2010 cirkume 20% de la habitantaro (od 1 ek 5 personi) ne savas lektar o skribar en la Angla, malgre ke to esis plu bone kam en 2010, kande 40% de la habitantaro ne savis lektar o skribar en la Angla.[6][7] Cirkume 42% de la habitantaro di lando esas stranjeri.[8]

La precipua religii esas Budhismo, Kristanismo ed Islamismo. La guvernerio stimulas la respekto ad individuala religii e kredaji.

La maxim populala sporti esas futbalo, basketbalo, kriketo, natado, segliro, tabloteniso e badmintono*. Multa personi vivas en publika rezidal arei tote apuda publika balnobaseni o gimnastikeyi.

Koqu-arto[redaktar | redaktar fonto]

Merkato en Singapur.

Koqu-arto mixas Chiniana, Malaya, Indiana e Tamil influi. Exemple on povas trovar en la sama merkati, e kelkafoyi en la sama baraki, nutraji halal (preparita segun Islamana reguli) e tradicionala nutraji Tamil. Kelka baraki qui vendas Chiniana nutraji povas preparar ol kun Malaya ingredienti.

Quale en Chinia, rizo esas importanta nutrajo en Singapur. Altra importanta nutraji esas krabi, kalmari ed ostri. Un ek ca dishi esas rostita rayo servita en folio di banano e spicizita kun pipro.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. Statistics Singapore – Latest data – midyear statistics Statistics Singapore, 2012
  2. Singapore Library of Congress Country Studies]
  3. "Trends in international migrant stock: The 2008 revision" Unionita Nacioni
  4. "Population trends 2009" Singapore Department of Statistics
  5. List of countries and dependences by population density
  6. (20ma di februaro 2011) Findings. Singapore Statistics.
  7. (5ma di mayo 2010) Literacy and language. Singapore Statistics. URL vidita ye la 27ma di oktobro 2011.
  8. "Trends in international migrant stock: The 2008 revision", United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2009).