Sovietia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Sovietia
Союз Советских Социалистических Республик
Soyuz Soveckih Socialistisheskih Respublik
1922 til 1991
[[{{{Preexisto}}}]] Sovietia [[{{{Posexisto}}}]]
Flag of the Soviet Union.svg Coat of arms of the Soviet Union.svg
[[Arkivo:{{{Flagooblazono}}}|140px]]
{{{Informo}}}
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
{{{Himno}}}
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi
Chefurbo: Moskva
· Habitinti: plu kam 8,5 milioni (1990)
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: {{{Precipua_urbo}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo
Oficala linguo: [[{{{Oficala_linguo}}}]]
Lingui
Oficala lingui: Rusiana, ed altra
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Guvernerio
Tipi: Socialista republiko
· Chefo: Vladimir Lenin (1922 til 1924)
Mihail Gorbachov (1985 til 1991)
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· [[{{{Nomo_listo_chefo_guverno}}}|{{{Titulo_chefo_guverno}}}]]: {{{Unesma_chefo_guverno}}}
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco
· Totala: 22,402,200 km² (1991)
· Aquo: {{{Surfaco_aquo}}}%
Habitanti
· Totala: 293,047,571 (1991)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
Valuto: Sovietana rublo
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Religio: {{{Religio}}}
Religii: stato esis oficale ateisto
Nune parto di: {{{Nunepartodi}}}
Kauzo di la fino: krulo di Sovietia (1990-1991)

Sovietia, anke Sovietuniono, Uniono di Socialista Sovieta Republiki (Soyuz Soveckih Socialistisheskih Respublik, SSSR) esis lando quo existis de 1922 til 1991. Olu esis l'unesma komunista stato, en qua nur la komunista partiso esis posibla.

Sovietia esis en Europa ed Azia. Chef-urbo esis Moskva. Dum lua existo lua areo kreskis, ma omnatempe olu esis la maxim granda stato en mondo. Quar statala formacuri fondis Sovietia, ma, dum la fino di lua existo, Sovietia konsistis ek 15 sovieta-republiki. Ante krular, lando havis 22,4 milioni km² e lua habitantaro esis plu kam 300 milioni.

Sovietia ed anke Ukrainia e Bielorusia esis membro di Unionita Nacioni. Pluse Sovietia esis permanenta membro di Sekureso-Konsilero di Unionita Nacioni. Nuna federativa republiko di Rusia esas epigono di Sovietia.

Ante Sovietia[redaktar | edit source]

En Rusia cari administris lando despotale. Dum la regno di Nikolai 2ma populo ofte revoltis demandante plusa demokratio e libereso, quankam la caro ne voluntis realigar chanji en la socio. En 1906 la populo revoltis ed igis caro fondar senato, dumo, ma gradope la dumo perdis sua povo retroe a caro. Sociala ne-egaleso efektigis, ke extremista-sinistra idei ganis vasta suporto che proletario.

En 1914 komencis l'unesma mondomilito, en qua Rusia anke partoprenis. La populo fatigeskis pro la milito ed esis nekontenta a la caro. Revolucionala idei ardoris che soldati ed agrokultivisti. En 1917 en februaro la revoluciono explozis e la caro decidis renuncar. La Duma (parlamento) e provizora rejimo da Aleksandr Kerenski kaptis povo, ma olu prolongis la milito. La stando en la lando duris tensa ed dum oktobro (segun anciena kalendaro, nun novembro) mikra grupi di komunisti kaptis povo. Pose l'evento nomesis Granda Oktobral Revoluciono.

Revolucionero Vladimir Lenin e bolsheviki (komunisti) komencis administrar ma li afrontis vasta rezisto. En Rusia komencis sangoza interna milito inter le Reda (socialisti) e le Blanka (caristi). Parti ek anciena imperio di Rusia (Polonia, Finlando, Estonia, Latvia, Lituania ed Ukrainia) vizis nedependo. La populi di naskinta stati partoprenis en la milito per multa manieri: samatempe li militis pro sua propra nedependo e generale kontre lua sinistranti. En Rusia bolsheviki, note Lev Trocki, fondis Red-Armeo qua pos nemulta yari, en 1922, vinkis la Blanki e koalisinta povi. Boris Pasternak prizentas lo en Mediko Zivago.

Unesma yari di Sovietia[redaktar | edit source]

La konstituco di Sovietia esis aprobata da la Omna-unionala Centrala Exekuto-Komitato en 6 di julio 1923. La procedo komencis en 30 di decembro 1922, kande la unesma Kongreso di Sovieti aprobis Deklaro di Uniono e Kontrato di Uniono. La fondanta landi esis Rusia, Ukrainia, Bielorusia e soviet-republiki di Transkaukasia. Justifikante, la Deklaro mencionis la ne-suficanteso di la izolita esforci di singla Republiki vers ekonomiala ri-konstrukto, e la komuna lukto kontre kapitalista encirkligo. Komisitaro esis nominata por produktar skisuro di la konstituco. Rezolvesis ke nacionala reprezentado facesus per du-chambra Centrala Exekuto-Komitato: Konsilantaro di la Uniono, e Konsilantaro di Nacionesi. Exterlandala aferi, exterlandala komercado e statala sekureso esus exkluziva domeno di centrala autoritati. Formala konfirmo di la nova konstituco sequis en la duesma Kongreso di Sovieti en 13 di januaro 1924.

Tale, Sovietia divenis l'unesma komunista stato en mondo. En 1925 unionis su anke Turkmenistan ed Uzbekistan e en 1929, Tajikistan.

Lenin mortis en 1924, ed onu komencis administrar la stato kolegiale. Quankam reale Lev Trocki e Yosif Stalin kombatis por la povo. Trocki deziris extensar revoluciono en la tota mondo ma Stalin pensis krear socialismo en un stato. Stalin vinkis la kontesto por la povo e fine Trocki exilesis. Ganinte povo Stalin komencis administrar despotale.

Stalin modernigis l'agrala stato. Onu socialigis l'agrokultivo kreante sovhozi (di stato) e kolhozi (kolektivala). Ca ago efektigis famino en la lando, e nulu savas, quanta homi mortis pro hungro. Giganta centri industriala fondesis e la lando urbizis. Stalin kreis totalitara stato kun sekreta servo (NKVD, GPU, pose KGB). En Sovietia omni suspektis ke altru realigis anti-Sovietian agado. En paranoyal atmosfero homi arestesis e sendesis a koncentreyi o simple mortigesis. En la libro "GULAG-Arkipelago" prizentita da Alexandr Soljenicyn multa homi mizeris dum multa yari.

Sovietia dum duesma mondomilito[redaktar | edit source]

Ante mondomilito Sovietia demandis arei de landi havanta limiti kun su en la westajo, nome: (Finlando, Estonia, Latvia, Lituania) por protektar su kontre nacionalsocialista Germania. Mikra Baltika stati esis forcita donar bazi e portui a Sovietia, ma Finlando ne voluntis donar sua sulo a nepropra armeo. En autuno 1939, la 30ma di novembro, Sovietia atakis Finlando e Vintro-milito komencis. Pro l'atako Sovietia exkomunikesis de Ligo di la nacioni. La milito duris til 13 di marto 1940 ma Sovietia ne sucesis konquestar Finlando qua perdis c. 10 % ek sua sulo.

Quankam Sovietia e Germania subskribis pakto pri ne-atako, Germania atakis Sovietia en 22 di junio 1941. Finlando partoprenis en la milito kontre Sovietia por retroprenar la perdita sulo. Komence Sovietia retretis, ma Stalin sucesis kolektar suficanta forco por represar l'invado e dum la yaro 1943 la fortuno translacis su a la Sovietiana latero. Sovietia tre mizeris dum duesma mondomilito perdinte milioni de homi. La vinko en milito igis Sovietia mondala super-povo.

Sovietia pos duesma mondomilito[redaktar | edit source]

Pos mondomilito Sovietia expansis sua influo en Est-Europa. Estonia, Latvia, Lituania e Moldova esis konektita a Sovietia kom sovieta republiki, e Polonia, Chekoslovakia, Hungaria, Rumania, Bulgaria e la estala parto di Germania divenis gradope socialista stati sub Sovietiala komando. La skismo inter Ocidento ed Oriento profundeskis e kolda milito inter idei komencis.

En 1953 Yosif Stalin mortis. Komence la troiko (trio) Hrushchev-Malenkov-Molotov administris la stato, ma en 1958 Nikita Hrushchev elektesis chefo di komunista partiso, e talamaniere, di la stato. Ja en 1956 Hrushchev revelabis la obskura e kruela latero di Stalinismo. La atmosfero en lando divenis plu libera. Tekniko progresis en la lando: Sovietia konstruktis sua atomala e hidrogenala bombi, e sendis l'unesma artificala satelito aden kosmo en 1957, l'unesma homo en 1961. Sovietia provokabis Usa en kontesto, e semblis ke Sovietia esos vinkanto.

Tamen regresiva povi en lando esis nekontenta kun Hrushchev. Li pensis, ke la desstalinigo da Hrushchev mustas finar, e nova chefo, Leonid Brejnev elektesis. Dum la regno di Brejnev la vivo en Sovietia esis sekura ma pasableta (ecepte cirko) mem en komuna chambraro ed omna libera pensi konsideresis anti-Sovietiana.

En mondo Sovietia ganis sempre plusa autoritato e hegemonio vinkante en sua latero multa nova stati en Afrika ed Azia, note India. Dum 1970a yari Sovietia atingis en armala kontesto la nivelo di Usa, gravigas malada ekonomio.

Finala tempo di Sovietia[redaktar | edit source]

1980a yari esis la finala fazo di Sovietia. Leonid Brejnev mortis en 1982, e pos ilu esis chefo di stato kurte Yuri Andropov e Konstantin Chernenko. En 1985 yuna Mihail Gorbachov esis elektita. Ilu komprenis, ke homi bezonas libereso, ed ilu deziris altrigar - inter limiti di la socialismo - la lando per nova politiko. Chernobyl-katastrofo. Per perestroiko (nova konstrukto) e glasnosto (klareso, transparenteso) ilu duktis la stato a nova voyo. La rezultajo di la nova politiko ne esis ta quan Gorbachov expektis, pro ke sovieta homi e nacioni prenis la povo en sua propra manui. En 1987 Boris Yelcin parolis en la Central Komitato di Partiso tre kurajoze kontre partisala elito e korupteso di la lando ganante suporto di populo ed auritato che homi. De 24 di decembro 1979 til 1989 Afganistan esis okupita da Sovietiana trupi.

En 1989 senatani, insistanta novigi, vinkis l'elekto. Exkavisti strikis e l'ekonomiko falis en krizo. Omnaloke en Sovietia diversa nacioni komencis persekutar l'una l'altra. Hegemonio en Est-Europa esabis ja perdita e Berlin-Muro krakis en 9 di novembro.

Ye 1990 en Moskva 200,000 homi demandis altrigi e novigi en la lando. Estonia, Latvia e Lituania votis por lua nedependo. La 19ma di agosto 1991 regresiva grupo kaptis la povo, ma la stato-stroko ne sucesis. Boris Yelcin kurajoze agis kontre povo-kaptanti samatempe kam Gorbachov protektesis en sua domo en Krimea. Pose Boris Yelcin elektesis prezidanto di Rusia. En 26 di decembro 1991 la chefi di Rusia, Bielorusia ed Ukrainia rezolvis cesigar Sovietia e kreis Komuneso di Nedependanta Stati formacita per ex-Sovietiana stati.

 Precipua artiklo: Listo di chefi di Sovietia

Literaturo[redaktar | edit source]