Turkia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Turkia
Türkiye Cumhuriyeti
Flag of Turkey.svg Coat of Arms of Turkey.svg
Flago di Turkia Blazono di Turkia
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Istiklâl Marşı
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
Turkey (orthographic projection).svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Ankara
· Habitanti: 3,428,420 (2003)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Istanbul
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Turkiana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Abdullah Gül
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefministro: Recep Tayyip Erdoğan
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (37ma granda)
· Totala: 779,452 km²
· Aquo: 1,3%
Habitanti: (18ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2010)
· Totala: 73,723,000[1] (2010)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 92,6 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Nova Turkiana Liro
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .tr
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: islamo, 97%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Turkia esas lando en Azia ed Europa inter Bulgaria, Grekia, Siria Gruzia, Irak, Iran ed Armenia.

Bazala fakti pri Turkia.

Historio[redaktar | edit source]

Exkavadi en Çatalhöyük.
 Precipua artiklo: Historio di Turkia

La peninsulo di Anatolia, qua formacas granda parto di la moderna Turkia, esis un ek la maxim anciena kontinue habitita regioni del mondo. Neolitika kolonieti, exemple Çatalhöyük, Çayönü e Nevalı Çori, esas un ek la maxim anciena homala kolonieti del mondo.

Cirkum 1200 aK Greki koloniigis la litoro di Anatolia, e fondis l'urbi Miletus, Efesus, Smyrna (nune İzmir) e Bizanco (pos Konstantinoplo e nune Istanbul). En 324 Roman imperiestro Konstantinus la 1ma selektis Bizanco kom chef-urbo di Roman imperio. Pos la falio di l'Ocidenta Roman imperio, Bizanco divenis la chef-urbo di l'Orienta Roman imperio (Bizancana Imperio).

Otoman imperio de 1307 til 1490.

En 1037 aparis l'imperio Seljuk, establisita da Islamana turka e persa populi. L'imperio kreskis, e til la yaro 1092 konquestis granda parto di la nuna Aziana Turkia. En 1243 Mongoli vinkis la Seljuki, e Seljuk-imperio komencis disintegrigar aden mikra princii. Un di ta mikra princii, guvernita da Osman la 1ma Gazi evolucionis, dum la sequanta 200 yari, til divenar l'Otoman imperio.

En 1453 l'Otomani finis lia konquesto di Bizancana Imperio, kande li kaptis Bizancana chefurbo, Konstantinoplo. Pose, li kontinuis lia expanso tra la Balkani, la nordo di Afrika e Proxim-Oriento.

 Precipua artiklo: Otoman imperio

Ye la 24ma di julio 1923 la kontrato di Lausanne signatesis. Segun ol, nuna frontiero inter Turkia, Grekia e Bulgaria agnoskesis, e la postulo di Turkia pri la kontrolo di Chipro finis. Turkia ratifikis la kontrato ye la 23ma di agosto sam yaro.

Ye la 23ma di oktobro 1923 Mustafa Kemal Atatürk proklamis la republiko di Turkia, qua sucedis Otoman imperio. Atatürk divenis lua unesma prezidanto, adoptis radikala reformi e transformis lando en laika stato.

Dum la duesma mondomilito Turkia restis neutrala, ma ye la 23ma di februaro 1945 ol deklaris milito kontre nacional-socialista Germania, kom simbolala gesto. Anke en 1945 ol signatis la charto di fondeso di Unionita Nacioni[2]. Desfacilesi afrontita da Grekia pos milito kontre komunista revolto, e Sovietiana demandi por instalar militarala bazi en Turkiana stretaji instigis Usana prezidanto Harry Truman por furnisar ekonomiala e militarala helpo a Turkia e Grekia[3].

Pos partoprenar en la milito di Korea, Turkia eniris NATO en 1952. En 1974 lando invadis Chipro, e non yari pose ol helpis la kreado di Turkiana republiko di nordala Chipro. Dum lua recenta historio, Turkia sufris militarala stato-stroki en 1960, 1971, 1980 e 1997[4]. En 1984 Kurda grupo PKK komencis revolto kontre Turkiana guvernerio pri la nedependo di Kurdistan. Til nun cirkum 40,000 personi mortis kom rezulto di la konflikto.

Politiko[redaktar | edit source]

Prezidantala palaco en Ankara.
Granda Nacional Asemblajo di Turkia

Turkia esas parlamentala republiko. Nune, la prezidanto elektesas dal populo por 5 yari (ante lu elektesis da Granda Nacional Asemblajo por 7 yari). La chefministro (elektita dal parlamento) havas fakte la povo.

La parlamento (Türkiye Büyük Millet Meclisi, Granda Nacional Asemblajo) havas unika chambro kun 550 membri qui elektesas dal populo por 5 yari. Nuna konstituco adoptesis ye la 7ma di novembro 1982, e remplasis la konstituco di 1961.

La nedependo di la judiciala povo protektesas en la konstituco. La korti en Turkia ne havas jurio, e judiciisti decidas segun la pruvi prizentida dal advokati e dal demandanti. Por min grava kazi, existas "judiceyi di paco" kun singla judiciisto. Korti kun tri judiciisti havas resortiso pri importanta civila o kriminala kazi. Omna kondamni povas povas itere judiciesar en la Korti di Apelo. Turkia aceptas la decidi de l'Europana Korto pri Homala Yuri kom la maxim korta decidi.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Turkia kun lua precipua urbi.

Turkia esas transkontinentala lando. Preske 97% de lua teritorio jacas en Azia. L'Europana teritorio di Turkia, konocata kom Trakia, reprezentas nur 3% de lua surfaco, ma havas plu kam 10% de lua habitantaro.

Bosforo, la Maro di Marmara e la Dardaneli separas Europana Turkia de Aziana Turkia. Istanbul, la maxim granda urbo de lando, jacas parte en Europa e parte en Azia.

Regioni proxim Mediteraneo havas mediteranea klimato. Temperaturi dum sumero povas superigar 30 °C.

La maxim alta monto di Turkia esas Ararat, kun 5,165 metri di altitudo.

Ekonomio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Turkia

Turkia havas la 15ma maxim granda ekonomio del mondo. Ol esas membro di G-20.

Demografio[redaktar | edit source]

Segun demografiala kontado en 2009, 72,5 milion personi habitis Turkia. La habitantaro kreskas mezvalore 1.45% omnayare. Plu kam 75% de la habitantaro vivas en urbi, e 96% de la viri e plu kam 80% de la mulieri savas lektar e skribar.

Existas cirkume 300,000 Islamana Bulgari en Turkia.

Pos la duesma mondomilito multa Turki ekmigris en Germania.

Urbi kun plu kam 1 milion habitanti[redaktar | edit source]

Kulturo[redaktar | edit source]

Turkiana kulturo mixas elementi de Anatoliana, Bizancana, Otomana e westala kulturi. Kun 98% de lua habitanti di islamana religio, Turkia esas exemplo di sucesoza separo inter laika stato e religio. Kristani esas nur 120,000 personi.

Futbalo esas la maxim populala sporto di lando[5]. Lua precipua klubi esas Galatasaray, Fenerbahçe e Beşiktaş. En 2000 Galatasaray ganis UEFA championkonkurso di futbalo.

Nuna maxim notora Turka skriptisto esas Nobel-laureato Ohran Pamuk.

Fotografuri[redaktar | edit source]

Referi[redaktar | edit source]

  1. TurkStat statistiko
  2. Growth in United Nations' membership (1945-2005)
  3. Houston, James A (1988)Outposts and Allies:US Army Logistics in the Cold War (1945-1953)
  4. Hale, William Mathew (1994). Turkish Politics and the Military. Routledge, UK
  5. Burak Sansal (2006) Sports in Turkey
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo