Unesma mondomilito
La nomizita unesma mondomilito esis milito qua eventis precipue en Europa, komencinte ye la 28ma di julio 1914 e fininte ye la 11ma di novembro 1918, kande Germana imperio aceptis la termi dil armistico. Ol esis la 5ma maxim mortiginta konflikto dil homaro, ube plu kam 9 milion soldati e 7 milion civili perdis lia vivi. La granda morteso eventis pro la teknologiala evoluciono di la armi uzita dum la kombati.
Ol surnomizesis "mondomilito" pro la partopreno di la maxim granda ekonomiala e militala povi del epoko, dividita en du opozinta federuri: la Triopla Interkonsento (konsistinta ek Francia, Unionita Rejio e Rusa imperio) e la Centrala Povi (Austria-Hungaria, Germana imperio, e pose Otoman imperio e la Rejio di Bulgaria). Pose Italia, Japonian imperio ed Usa federis kun la Triopla Interkonsento. Entote 70 milion soldati, di qui 60 milion Europani, partoprenis en la konflikto. La kolonii de Europana landi anke eniris la milito, e kelka kombati ank eventis en Afrika, Azia ed Oceania, kovrinte plua kam la duimo di la Tero.
Til eventar la duesma mondomilito, ol konocesis kom «la Granda Milito» (Germane: Weltkrieg; France: Guerre Mondiale; Angle: World War).
Indexo
La mondo ante la milito[redaktar | redaktar fonto]
Dum la fino dil 19ma yarcento Europa dominacis la mondo teknikale, financale, ekonomiale, e precipue politikale. Afrika, ecepte Liberia ed Etiopia, koloniigesis preske komplete, tale sudal Azia. Chinia falis lente sub Europana dominacajo. Usa ed Rusa imperio esforcis pri okupar sua grandega teritorii.
La nacioni Europana probis mantenar equilibro di povo inter li, e to rezultis komplexa sistemo di politikala e militala federi. La panoramo komplikesis pro l'"izolo" dil Unionita Rejio, la dekado dil Otomana imperio e pro l'expanso di Prusia pos 1848 sub Otto von Bismarck. Pos ke Prusia vinkis l'Austriana-Prusiana milito di 1866, e la Franca-Prusiana milito di 1871, la Germana stati unionesis por formacar Germana imperio, sub chefeso Prusiana.
En 1873, por izolar Francia e preventar milito en du fronti, Bismarck negociis la nomizita "Ligo di la Tri imperiestri" (Dreikaiserbund), inter Austria-Hungaria, Germania e Rusa imperio. En 1878 la Ligo dissolvesis, pos Rusa vinko che la Milito Rusa-Turka di 1877-1878, e la timo pri Rusa influo en Balkani. Nemediate pose, en 1879 kreesis la Duala Federo inter Germania ed Austria-Hungaria, til ke en 1882 kreesis la Triopla Interkonsento, inter la du e la Rejio di Italia.
Konflikto inter Unionita Rejio e Francia povus komencar pro l'incidento en Fachoda. Tamen, la rapida acenso militala di Germana imperio proximigis la du povi, qui formacis la surnomizita Entente Cordiale.
Unionita Rejio precipue ma anke Francia havis tre granda imperio ke certigas quaza exkluzivita di komerco ed explotajo pri naturala moyeni da koloniala regimo. Germania qua posedis quaze sen kolonio e precipue di populizo, havis komencis asertar da to di plu febla note en Maroko dum du krizi en 1905 e 1911.
Alzacia e Moselle[redaktar | redaktar fonto]
Sua-latere, Francia volis sempre obtenar sua revancho di vinkeso di 1870-71 milito kontra Germania. En franciana skoli, ube iris infantaro de-pos, on koloris Alzacia e Moselle nigra on la karto ostentita - teritorii ke ol havas cedar por Germania per la kontrato di Frankfurt. Ta generaciono havis do edukita kun l'amputa membro-sindromo. En 1914 ol existas sole 1% deserteri. Ol esis 30% en 1870.
Eventi di 1ma Mondomilito[redaktar | redaktar fonto]
1914[redaktar | redaktar fonto]
- 28 di junio - asasino dil arkiduko Franz Ferdinand de Austria en Sarajevo
- 1 di agosto - Germania deklaras milito kontre Rusia.
- 3 di agosto - Germania deklaras milito kontre Francia ed atakas Belgia.
- 4 di agosto - Unionita Rejio deklaras milito kontre Germania.
- 23 di agosto - Germaniani interceptas Britaniani en Mons.
- de 26 til 30 di agosto - Germani komandita da Hindenburg vinkas Rusiani en Tannenberg obtenante 125.000 kaptiti.
- 30 di agosto - German aeroplani bombardas unesme Paris.
- de 5 til 13 di septembro - Britaniani e Franciani vinkas Germaniani en kombato che Marne rivero.
- de 6 til 15 di septembro - Germani vinkas Rusi che Masuria-lagi.
- en septembro - Nikolai la 2ma di Rusia konfirmas la projeto por rusigar Finlando.
- 5 di novembro - Germani vinkas Britaniani en Germana Estal Afrika (Tanzania).
- 17 di novembro - Rusigo di Finlando publikeskas tra jurnali en Helsinki.
- 20 di novembro - Finlandana studenti fondas sekreta societo por ganar militala eduko.
- en novembro - Sultano di Turkia deklaras santa milito ad Unionita Rejio, Francia e Rusia.
- 21 di decembro - Unesma bombardo per aeroplani en Dover.
1915[redaktar | redaktar fonto]
- 19 di januaro : Komenco di la batalio di Hartmannswillerkopf, en Alzacia
- en februaro - Germania komencas submarala milito kontre Britaniana navo-transporto. Lusitania sinkesas en 7 di mayo, 1.200 morti.
- 25 di februaro - Militala eduko di Finlandani komencas en Lockstedt, apud Hamburg en Germania.
- 25 di aprilo - En Turkia trupi di Unionita Rejio, Australia e Nova Zelando rivovenas che Gallipoli, ma atako kontre Konstantinoplo falias.
- 2 di mayo - Germania ed Austria-Hungaria atakas Galicia. Polonia vinkesas en septembro.
- en oktobro - Britaniani e Franciani iras en Macedonia por helpar Serbi e Greki.
1916[redaktar | redaktar fonto]
- 21 di februaro - Exhaustinta kombato apud Verdun duras preske un yaro, ma Germania ne povas konquestar Verdun.
- de 31 di mayo til 1 di junio - En stretajo di Öresund apud Dania granda marala kombato (Jutland) inter Germana e Britaniana floti, ma nulu esas klare vinkanto.
- 4 di junio - Rusia komencas granda kontr-atako komandita da generalo Brusilov. En komenco Rusi sucesas ma pose li falias; plu kam miliono Rusi perisis.
- 1 di julio - Apud Somme rivero, en Francia, komencas granda kombato; Britaniani havas tre multa perisinti.
1917[redaktar | redaktar fonto]
- 6 di aprilo - Usa ligas su Francia, Unionita Rejio e lia federiti.
- en julio - Rusia komencas granda kontr-atako en Galicia, ma ne povas avancar.
- de julio til novembro - Britaniani atakas en Ypres sen progreso; 400.000 perisinti en Passchendale.
- 6 di junio - Britaniana kolonelo T. E. Lawrence komandas Arabi kontre Turkia e li konquestas Akaba.
- 20 di novembro - Preske 400 tanki Britanian atakas en westala frontiero apud Cambrai.
- 6 di decembro - Finlando deklaras su nedependanta de Rusia.
- 15 di decembro - Armistico inter Germania e Rusia.
- 31 di decembro - Lenin aceptas la nedependo di Finlando.
1918[redaktar | redaktar fonto]
- 28 di januaro - en Finlando komencas interna milito. Samatempe la milito esas milito dil Redi kontra la Blanki e Finlandani kontre Rusi.
- en mayo - Germania komencas en westala frontiero lasta atako kontre Britaniani.
- 16 di mayo - en Finlando, Helsinki, Blanka Armeo marchas en vinko-parado.
- de julio - Francia, Unionita Rejio e lia federiti komandita da marshalo Foch komencas kontreatako.
- 28 di oktobro - En Kiel, revolto en Germana floto.
- 30 di oktobro - Turkia kapitulacas.
- 3 di novembro - Austria-Hungaria kapitulacas a Italia.
- 11 di novembro - Armistico inter Germania e Francia, Unionita Rejio e lia federiti. La milito finas.