Usa

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Usa
United States of America
Flag of the United States.svg Great Seal of the United States (obverse).svg
Standardo di Usa Blazono di Usa
Nacionala himno:
Star Spangled Banner
United States (orthographic projection).svg
Urbi:
Chefurbo: Washington D.C.
· Habitanti: 599 657[1] (2009)
Precipua urbo: New York
Lingui:
Oficala lingui: Ne havas. Angla esas de facto. Hispana anke esas multe parolata sude di la lando.
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· prezidanto: Donald Trump
Surfaco: (3ma granda)
· Totala: 9 826 675 km²
· Aquo: 6,76 %
Habitanti: (3ma granda)
· Totala: 325 719 178 (2017)
· Denseso di habitantaro: 35,61 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Dolaro di Usa
Veho-latero: dextre
ISO: US
USA
840
Reto-domeno: .us*
Precipua religio: kristanismo, 84,7%
Oficala retosituo: https://www.usa.gov/


Unionita Stati di Amerika, abreviata Usa, jacas en Nord-Amerika. Lu havas kom vicini Kanada norde e Mexikia sude. Este jacas Atlantiko e weste jacas Pacifiko. Alaska, qua esas Usana stato, jacas nord-weste de Kanada. Havayi, jacas centre nordal Pacifiko.

Bazala fakti pri Usa:

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Usa

L'unesma habitanti di Usa esis indijeni, qui posible arivis de Azia inter 12 000 e 40 000 yari ante nun.[2] Kelka tribui, exemple la kulturo Misisipiana, developis avancata agrokultivo e socii bone organizita.

L'unesma Europano qua arivis en Usana kontinentala teritorio esis Juan Ponce de León, qua desembarkis en la nuna Florida ye la 2ma di aprilo 1513. Hispani balde establisis altra kolonii en la nuna sud-westo di Usa. Franca furo-komercisti establisis avanposteni en la regiono konocita kom "Nova Francia", qua iris de la regiono di Granda Lagi en la nuna Kanada til la nuna Louisiana.

Navo Mayflower, qua transportis l'unesma koloniigisti ad Usa

L'unesma Britaniani, de religio puritana, arivis en la nuna stato Virginia en 1607. Li fondis la sucesoza kolonii Jamestown e Plymouth. Cirkum 1634, preske 10 000 puritani habitis la regiono konocata kom New England ("Nova Anglia"), qua divenis la nuna stati Maine, Nova-Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island, e Connecticut. Samatempe, de 1610 til la nedependesko Usana, Anglia sendis cirkume 50 000 karcerani a la kolonii.

En 1614 Nederlandani fondis Niew Amsterdam en la nuna insulo Manhattan. Ol esis la chef-urbo di la kolonio Nova-Nederlando. Nederlandana kolonio okupesis dal Britaniani en 1674, e rinomizesis New York. Pos la divido di la kolonio Karolina en Nordal Karolina e Sudal Karolina en 1729 e la koloniigo di Georgia en 1732, la kolonii Britaniana divenis 13, qui pose divenis Usa.

Malgre la koloniigisti pagis imposti por Anglia, li ne havis reprezenteri en Britaniana Parlamento. La kolonii havis lokale elektita guberniestri, e to kreis sentimento di autonomeso en la habitantaro. Cirkum la yaro 1770, la habitantaro di la kolonii esis preske 1/3 de tota habitantaro de Anglia, tamen li ne havis reprezentanti en Britaniana parlamento.

Tensi inter Britaniana guvernerio e la kolonii kresis dum la 18ma yarcento. En 1775 komencis Usa nedependesko-milito: La kolonii revoltis kontre Britaniana dominaco ed imposti. Ye la 4ma di julio 1776, la 13 kolonii deklaris nedependesko del Unionita Rejio e formacis l'Unionita Stati di Amerika. La nova lando naskis kom republiko, e George Washington divenis lua unesma prezidanto. Unionita Rejio agnoskis Usana nedependesko erste en 1783.

De 1846 til 1848 Usa militis kontre Mexikia en Mexikia-Usana milito. La milito finis ye la 2ma di februaro 1848 kun la signato dil Traktato di Guadalupe-Hidalgo en qua Mexikia cedis la nuna Kalifornia, Nevada, Utah, e parti di la nuna Arizona e Nova-Mexikia, ed abandonis reklamaci pri Texas.

En 1861 komencis Usana interna milito inter 13 sudala stati qui suportis sklaveso e formacis la Kunfederuro di Usana Stati, kontre nordala stati (la nomizita Uniono) qui abolisis la sklaveso. La milito finis en 1865 kande la sudala stati vinkesis. Du yari pose, en 1867, Usa kompris Alaska de Rusa imperio.

Commons-emblem-trademark-issue.svg
Ica artiklo bezonas revizo gramatikala. – Ka vu povas helpar ni revizar ica artiklo?

Kande l'Unesma mondomilito komencis en 1914 Usa restis neutra, ma en 1917 la lando federis kun Unionita Rejio e Francia por kombatar la surnomizita Centrala Povi (Germana imperio, Austria-Hungaria, Otoman imperio e la rejio di Bulgaria). Pos la milito, Usa divenis la precipua ekonomiala povo del mondo, ed adoptis unilatera politiki di eskarteso. En 1920 la mulieri darfis votar. Usana prospero duris til 1929 kande l'ekonomio krulis en omna mondo e, kom rezulto eventis ekonomiala krizo qua duris dum la yari 1930ma.

Usa probis restar neutra dum la Duesma mondomilito, ma pos Japonian atako kontre Pearl Harbor, la lando eniris en la milito alonge Unionita Rejio ed altra landi kontre l'Axo (nacional-socialista Germania, Italia, e Japonia). En 1945 pos vinkar l'Axo, Usa divenis superpovo, ma havis Sovietia kom lua ideologiala rivalo. Usa intervenis en la milito di Korea kontre Nord-Korea ed en la milito di Vietnam kontre Nord-Vietnam, landi suportita da Sovietia e da la Populala Republiko di Chinia.

La interveno en Vietnam - qua kreis grand antipatio en la habitantaro -, la "sexuala revoluciono" dum la yari 1960ma e la lukti pri civila yuri por la negra habitantaro esis l'origino por la movado konocita kom kontrekulturo. Pos intensa protesti en stradi, universitati ed altra loki en omna parto di la lando, Usana trupi gradope foriris Vietnam, til 1973. Ye la 9ma di agosto 1974 Richard Nixon renuncis pos la skandalo di Watergate.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Kapitolio, sideyo di Usana parlamento

Usa esas prezidantala republiko e la maxim anciena federuro de la mondo. La federala guverno dividesas en tri branchi:

  • L'exekutiva povo konsistas ek la prezidanteso. La prezidanto esas ambe chefo di stato, chefo di guvernerio, e supra komandanto dil armei. La nuna prezidanto esas Donald Trump.
  • La legifala povo konsistas ek la Nacionala Kongreso, qua havas 2 chambri. La Chambro di Deputati (Chamber of Deputies) havas 435 membri, qui elektesas sive per singla votado, sive per du votadi, segun singla konstituco de singla stato. La Senato havas (2 deputati per stato mem la maxim mikra od importanta).

Du granda partisi (demokrati, kun simbolo asno, e republikani, kun simbolo elefanto) kontrolas la politiko.

 Precipua artiklo: Listo pri prezidanti di Usa
 Precipua artiklo: Listo di Influanta Usani

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Stati di Usa

USA esas 3ma maxim populizita lando del mondo e la 3ma maxim vasta. Ol konsistas ek 50 stati. Lua chefurbo esas Washington, DC.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Usa

Usana ekonomio esas la maxim granda del mondo. Usana Totala nacionala produkturo en 2007 esis preske 14 bilion dolari.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

L'Usana Kontado-Ministerio kalkulis la tota habitantaro di Usa kom 310 730 000 habitanti en novembro 2010[3] inkluzite 11.2 milioni di nelegala enmigranti.[4] Usa havas la triesma maxim granda habitantaro del mondo, dop Populala Republiko di Chinia ed India, ed esas l'unika industriizita lando del mondo en qua expektesas granda kresko di lua habitantaro. Naskas 13,82 pueri po 1000 habitanti e lua habitantaro kreskas mezavalore 0,98% omnayare.

En 2009 1.1 milion enmigranti recevis Usana civitaneso. Por du yardeki la majoritato dil enmigranti en Usa originis de Mexikia, e pos 1998 Mexikia, Populala Republiko di Chinia, India, e Filipini esas la precipua origino di Usan enmigranti.

La maxim granda urbo en totalo di habitanti esas New York. Altra granda urbi: Los Angeles, Chicago, e Houston. Washington, DC esas la 27ma granda urbo di lando.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La komuna kulturo de la majoritato dil Usani esas Westala kulturo, kun origino en anciena Europana tradicioni, kun diversa influi, exemple de la kulturo di Afrikana sklavi[5]. Altra enmigranti, specale de Azia e de Latin-Amerika kompletigis kulturala mixuro, qua deskriptesas quale "kulturala kruzelo" o "kulturala saladuyo" en ke enmigranti e lia decendenti konservas distingiva kulturala karakteri.[5]

Lingui[redaktar | redaktar fonto]

Angla (Usana Angla) esas fakte la nacionala linguo. Quankam ne havas oficala linguo al federala nivelo, kelka legi - tale Usana civitanigo bezoni - uniformigas Angla. En 2010 cirkume 230 milioni, o 80% de lora habitantaro evante kin yari o pluse, parolis nur l'Angla en lia hemi. Hispana, parolanta da 12% de la habitantaro en hemo, esas la duesma maxim parolata linguo ed la duesma linguo maxim docata. Kelka Usani deziras facar Angla l'oficala linguo di la lando, tale esas en adminime duadek ed ok stati. Ambe la Havayiana ed l'Angla esas l'oficala lingui di Havayi segun statala lego. Quankam nek havas oficala linguo, Nova-Mexikia havas legi pri l'uzado di amba Angla e Hispana, tale Louisiana facas por Angla e Franca. Altra stati, tale Kalifornia, yurizas la publikigo di hispana versioni di certa dokumenti inkluzite kortala formi. Multa resortisi kun granda nombro di ne Angla parolanti produktas guvernerio materii, specale voto informo, en la maxim komuna parolanta lingui en tale resortisi. Multa insulala teritorii grantas ofical agnosko a lua indijena lingui, alonge l'Angla: Samoana e Chamorro agnoskesas en Usana Samoa e Guam, rispektive; Karolinian e Chamorro agnoskesas da Norda Mariani; Hispana esas oficala linguo en Porto-Riko ed esas plu larje parolata kam l'Angla ibe.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. Annual Estimantion of the Resident Population of The United States, Regions, States, and Puerto Rico
  2. (junio 2004) Peopling of Americas. National Museum of Natural History, Smithsonian Institution.
  3. Oficina Nacional del Censo (2017). U.S. POPClock Projection (en Angla). Census.gov.
  4. Camarota, Steven A., and Karen Jensenius (July 2008). Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population. Center for Immigration Studies.
  5. 5,0 5,1 Adams, J. Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). Dealing with Diversity Chicago: Kendall/Hunt.


Stati di Usa

AlabamaAlaskaArizonaArkansasConnecticutDelawareFloridaGeorgiaHavayiIdahoIllinoisIndianaIowaKaliforniaKansasKentuckyKoloradoLouisianaMaineMarylandMassachusettsMichiganMinnesotaMississippiMissouriMontanaNebraskaNevadaNordal KarolinaNordal DakotaNova-HampshireNova-JerseyNova-MexikiaNova-YorkOhioOklahomaOregonPensilvaniaRhode IslandSudal KarolinaSudal DakotaTennesseeTexasUtahVermontVirginiaWashingtonWestal VirginiaWisconsinWyoming