Venetana linguo

Veneta linguo
Geografiala distributado:	Veneto, parti di Trentino, Friuli-Venezia Giulia, Istria (Kroatia, Slovenia), e diasporo en Brazilia, Arjentinia, Mexikia, Rumania
Quanto di parolanti:	cirkume 4 000 000 – 5 000 000 (inkluzite pasiva parolanti)
Klasifikuro:	Indo-Europana linguaro Latinida lingui Westala Latinida Galo-Italika (diskutata) Veneta
Oficala stando:	Rekonocata kom regionala linguo en Veneto (lego regionala 2007), ma ne oficala en Italia
Kodexi
ISO 639-3	vec

Arkivo:Venetian language distribution.png

Distributado di la Veneta linguo en Italia e vicina regioni.

Veneta linguo (autonime: vèneto, vènet, veneto) esas Latinida linguo parolata precipue en la regiono Veneto en nord-estala Italia, ed en kelka arei di Trentino, Friuli-Venezia Giulia, Istria (en Kroatia e Slovenia), e da enmigrinti en Brazilia, Arjentinia, Mexikia ed altri. Ol esas linguistikale proxima a la Italiana, ma ofte konsideresas aparta linguo pro lua propra fonetiko, gramatiko e vortaro. Tradicionale, la Veneta esis la linguo di la Republiko di Venezia, e havas richa literaturala tradiciono.

Historio

La Veneta developesis de la Latina parolata en la regiono di Veneto, sub influo di la Kelta substrato (la anciena Veneti esis ofte konfundita kun Kelta tribui) e di la Germanala superstrato, precipue de la Langobardi e pose de la Goti. La linguo atingis splendoro dum la Republiko di Venezia, kande ol divenis linguo di komerco, diplomaco e kulturo en la Mediteraneo. La Veneziana dialekto servis kom bazo por la literaturala formo.

La maxim anciena skribita dokumenti en Veneta esas de la 13ma yarcento. Dum la 16ma e 17ma yarcenti, la linguo esis uzata en teatro e literaturo, aparte da Angelo Beolco (Ruzante) e Carlo Goldoni, qua skribis kelka verki en la Veneziana dialekto. Pos la falo di la Republiko en 1797 e la unesko di Italia en la 19ma yarcento, la Veneta perdis oficala stando, ma duris esar parolata en la familiala e lokala vivo. En la lasta yardeki kreskis movadi por lua rivivigo e docado.

Geografiala distributo

La Veneta parolesas en:

• Veneto (tota regiono, kun dialektala varianti: Veneziana, Veronana, Vicentina, Padovana, Trevisana, Belunana, e c.)
• Parti di Trentino (provinco di Trento, valo Lagorai)
• Parti di Friuli-Venezia Giulia (provinco di Pordenone, Gorizia, e la litoro di Trieste)
• Istria en Kroatia e Slovenia (dialekto istroveneto)
• Diasporala komunesi en Brazilia (precipue en Rio Grande do Sul, Santa Catarina, Paraná), Arjentinia, Mexikia (Chipilo), Rumania, ed altri

La quanto di parolanti esas nepreciza, ma on evaluas inter 4 e 5 milion, di qui multa esas bilingua kun la Italiana. La linguo esas plu viva en rurala arei e che la olda generaciono, ma existas yuna parolanti qui lernas ol en familii o per kursoj.

Karakterizivi

La Veneta havas multa traiti qui distingas ol de la Italiana e de altra vicina lingui:

• Vokali: La Veneta havas sep tonika vokali: /a, e, ɛ, i, o, ɔ, u/. La ne-acentizita vokali ofte reduktesas, ma min forte kam en altra nordala lingui. La finala vokali ofte desaparas o divenas shwa.
• Konsonanti: La intervokala konsonanti ofte lenesas: -t- > -d-, -k- > -g-, -p- > -v-. La sono ł (l velarizita) existas en kelka dialekti.
• Artikli: La definita artikli esas el (maskula singulara), ła (feminina singulara), i (maskula plurala), łe (feminina plurala). En kelka dialekti, exemple la Veneziana, li esas el, ła, i, łe.
• Pronomi: La personala pronomi esas ofte pospozata al verbo: mi son (me esas), ti te si (tu esas). La subjekto pronomo esas ofte duopla (clitika e tonika), exemple mi so (me esas), ti te ga (tu havas).
• Negado: La negado formacesas per no ante la verbo: no so (me ne esas), no ga (lu ne havas). En kelka dialekti, la negado esas no... miga.

Exempli di vorti

Ido	Veneta (Veneziana)	Italiana
pano	pan	pane	vino	vin	vino	amiko	amigo	amico	aquo	aqua / ènqua	acqua	matro	mare	madre	patro	pare	padre

Konjugado di la verbo "èsar" (esar) en Veneziana

Persono	Formo
me	mi so
tu	ti te si
ilu / elu	lu el xe / ela la xe
ni	noaltri semo
vi	voaltri sé
ili / eli	lori i xe / lore łe xe

Literaturo

La Veneta havas importanta literaturala tradiciono, partikulare en la Veneziana dialekto. Inter la maxim konocata autori:

• Angelo Beolco (c. 1496–1542), konocata kom Ruzante, skribis komedii en la Pavana dialekto.
• Carlo Goldoni (1707–1793) skribis kelka verki en Veneziana, exemple "I rusteghi" e "La locandiera".
• Giacomo Casanova (1725–1798) skribis sua memori en Franca, ma uzis la Veneta en kelka letri.
• Biagio Marin (1891–1985) – poeto en la Grado dialekto.
• En la 20ma e 21ma yarcenti, multa skribisti, muzikisti e teatrala grupi duras uzar la linguo.

Nuntempala stando

La Veneta esas rekonocata kom regionala linguo en Veneto segun la regionala lego 8/2007, ma ol ne havas oficala stando en Italia. En Kroatia e Slovenia, la istroveneta dialekto havas kelka protekto kom minoritatala linguo. Exist asocioni, exemple la Academia de ła Bona Creansa e la Istituto Ładino de ła Veneta, qui promocas la linguo. La linguo esas uzata en radio, televiziono (exemple la programo "Il Gusto della Salute" en Veneta), muziko (exemple la kansoni di Herman Medrano), e literaturo, ma la transmiso a yuna generacioni esas deskreskanta.

Referi

• Canepari, Luciano. Il Veneto: profilo dei dialetti italiani. Pisa: Pacini, 1979.
• Zamboni, Alberto. I dialetti delle regioni d'Italia: Veneto. Roma: Carocci, 2005.
• Ethnologue: Venetian
• Omniglot: Venetian

Extera ligili

• Lingua Veneta – informo e risursi
• Academia de ła Bona Creansa – asocio por la promoco dil Veneta
• Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti – studiocentro