Westala armeniana linguo

Westala armeniana linguo
Geografiala distributado:	Diasporo: Armeniana diasporo en Turkia, Libano, Siria, Francia, Usa, Kanada, Australia, ed altri; historiale en westala Armenia (nuntempa estala Turkia)
Quanto di parolanti:	cirkume 1.5–2 milioni (nesexakta)
Klasifikuro:	Indo-Europana linguaro Armeniana lingui Westala armeniana
Oficala stando:	Ne-oficala; en Armenia l'oficala linguo esas Estala armeniana
Kodexi
ISO 639-3	hyw (Westala armeniana)

Arkivo:Western Armenian distribution.png

Distributado di Westala armeniana linguo en la mondo (diasporo).

Westala armeniana linguo (autonime: Արեւմտահայերէն — Arevmdahayerēn) esas un ek la du precipua moderna formi di la Armeniana linguo, l'altra esanta la Estala armeniana. Ol developesis en la historiala westala Armenia, qua nuntempe esas parto di Turkia, e pose divenis la linguo di la granda Armeniana diasporo, aparte pos la Armeniana genocido di 1915–1923. La Westala armeniana esas skribata per la Armeniana alfabeto, ma ol havas kelka fonetikal e gramatikala diferi de la Estala armeniana.

Historio

La Armeniana linguo apartenas a la Indo-Europana linguaro e havas longa skribita historio, komencinta en la 5ma yarcento per la tradukuro di la Biblo da Mesrop Mashtots, qua kreis la Armeniana alfabeto. Dum la mezepoko, la Armeniana developesis en du precipua dialektala grupi: la westala e la estala. La Westala armeniana formacesis precipue en la regioni di la Otoman imperio, partikulare en Konstantinoplo (nun Istanbul), ube ol divenis la linguo di la Armeniana komuneso. La Konstantinopla dialekto servis kom bazo por la moderna Westala armeniana literaturala linguo.

Pos la Armeniana genocido, la maxim multa parolanti di la Westala armeniana esis mortigita o koaktita fugar, e la linguo transvivis precipue en la diasporo. Nun ol esas parolata en multa landi, ma ol esas min protektata kam la Estala armeniana, qua esas la oficala linguo di la Republiko Armenia.

Geografiala distributado

La Westala armeniana parolesas precipue da la Armeniana diasporo en:

• Turkia (precipue en Istanbul, ma la quanto di parolanti diminutas)
• Libano, Siria, Jordania, Egiptia
• Francia, Grekia, Bulgaria, Rumania
• Usa, Kanada, Arjentinia, Brazilia, Uruguay
• Australia

Historiale, la Westala armeniana parolesis en la westala parto di la Armeniana Altebena, en regioni nuntempe apartenanta a Turkia: Van, Erzurum, Bitlis, Diyarbakır, Sivas, Trabzon, e la cirkumajo di Konstantinoplo. La linguo havas plura dialekti, ma la Konstantinopla dialekto esas la bazo di la literaturala formo.

Karakterizivi

La Westala armeniana distingas su de la Estala armeniana per kelka fonetikal e gramatikala traiti.

Fonetiko

• La Westala armeniana perdis la vokalo ë [ə] en multa pozicioni, ube la Estala konservas ol.
• La konsonanti p, t, k en la Westala armeniana divenis sonora (b, d, g), kontre ke la sonora b, d, g divenis aspiroza (pʰ, tʰ, kʰ), kreante inversigo di la sistemo di plozivi.
• La litero ռ (ṙ) pronuncesas quale [ɾ] (alveolara frapeto) en la Westala, dum ke en la Estala ol esas [r] (alveolara trilo).

Gramatiko

• La Westala armeniana havas deklinado di nomi kun kazi: nominativo, akuzativo, genitivo, dativo, ablativo, instrumentalo, lokativo. Tamen, kelka kazi esas plu simpla kam en la Estala.
• La verbo havas du voci (aktiva e pasiva) e du aspekti (perfektiva e imperfektiva). La konjugado esas plu konservema en la Westala kam en la Estala.
• La Westala armeniana uzas la partikulo կը (gě) ante la verbo por indikar la prezento o la imperfekto, simila a la Estala կ (k).

Vortaro

La Westala armeniana havas multa vorti qui diferencas de la Estala pro l'influo di la Turka, Araba, Franca e Grekiana lingui. Tamen, la bazala vortaro esas komuna.

Exempli di vorti

Ido	Westala armeniana (translitero)	Estala armeniana (translitero)
aquo	chur	jur	pano	hats	hats	matro	mayr	mayr	patro	hayr	hayr	linguo (organo)	lezoo	lezoo

Noto: La translitero esas proxima a la pronunco en Westala armeniana.

Konjugado di la verbo "essil" (esar) en Westala armeniana

Persono	Formo
me	yes em
tu	tun es
ilu / elu	an e (mask.), an e (fem.)
ni	menk enk
vi	took ek
ili / eli	anonk en

Literaturo

La Westala armeniana havas richa literaturala tradiciono, aparte en la 19ma e frua 20ma yarcenti, kande Konstantinoplo esis centro di Armeniana kulturo. Importanta autori esas:

• Mekhitarist-membri, qui skribis en Westala armeniana en Venezia e Wien.
• Hagop Baronian (1843–1891) — satiristo.
• Rupen Zartarian (1874–1915) — skribisto, viktimo di la genocido.
• Siamanto (1878–1915) — poeto, viktimo di la genocido.
• Daniel Varoujan (1884–1915) — poeto, viktimo di la genocido.

Pos la genocido, la literaturala produkto duris en la diasporo, precipue en Libano, Francia e Usa. Nun existas skribisti, jurnalisti e poeti qui duras krear en Westala armeniana.

Nuntempala stando

La Westala armeniana esas klasifikita kom "endanjerigita linguo" da UNESCO. La quanto di parolanti diminutas pro asimilo en la diasporo e pro la manko di oficala stando. En Armenia, l'oficala linguo esas la Estala armeniana, ma la Westala armeniana docesas en kelka skoli e universitati. En Turkia, la linguo esas parolata da poka olda Armeniani en Istanbul.

Exist asocioni e skoli qui probas konservar la linguo, exemple la Calouste Gulbenkian Foundation subtenas programi por la Westala armeniana. Anke UNESCO agnoskas la Westala armeniana kom endanjerigita linguo en sua Atlaso di la lingui en danjero.

Referi

• Adjarian, Hrachia. Classification des dialectes arméniens. Paris: 1909.
• Bardakjian, Kevork B. A Reference Guide to Modern Armenian Literature, 1500-1920. Detroit: Wayne State University Press, 2000.
• Ethnologue: Western Armenian
• Omniglot: Armenian

Extera ligili

• Calouste Gulbenkian Foundation – programo por la Westala armeniana
• Armenian Language – resursi
• UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger