Yotvingia linguo
| Yotvingia linguo | |
|---|---|
| Geografiala distributado: | Historiale en Sudovia/Yotvingia (nun nord-estala Polonia, sud-westala Lituania, westala Bielorusia) |
| Quanto di parolanti: | 0 (mortinta linguo, parolata til la 17ma yarcento) |
| Klasifikuro: | Indo-Europana linguaro Baltika lingui Westala Baltika (o transita) Yotvingia |
| Oficala stando: | Nula |
| Kodexi | |
| ISO 639-3 | xsv (Sudovian) |
Yotvingia linguo (autonime: Sūdaviskas, Jatvingiskas; ank nomizita Sudoviana o Yatvingiana) esas Baltika linguo di la westala grupo (o transita grupo inter westala ed estala), parolata da la Yotvingi (Sudovi) en la regiono Sudovia/Yotvingia. Ol extingesis cirkume la 17ma yarcento, pos ke la Yotvingi esis asimilit da Lituaniani, Poloni, Bielorusi e Germani. La linguo esas konocata nur per fragmenti: kelka vorti e frazi en la 16ma-yarcenta manuskripto konocata kom "Pagan dialects of Narew", ed anke per toponimi, hidronimi e personala nomi.
Historio
[redaktar | redaktar fonto]La Yotvingi (latine Sudoviani, Jatvingi) esis Baltika tribuo qua habitis la forestoza e marshoza regioni inter la fluvii Narew, Nemunas e Biebrza. Lia teritorio kovris parti di la nuntempa nord-estala Polonia (Podlakia), sud-westala Lituania (Dainava, Suvalkija) e westala Bielorusia (Hrodna-regiono). La nomo "Yotvingia" probable devenas de la Baltika radiko *jāt- "vehar, kavalkar" o de hidronimo.
Dum la 13ma yarcento, la regiono esis ofte atakata da la Teutonika ordeno e la Livoniana ordeno. La Yotvingi rezistis longe, ma gradope perdis lia nedependo. Li partoprenis en la formaco di la Lituaniana Granda Dukio. Dum la 14ma–16ma yarcenti, la Yotvingi asimilesis a la Lituaniani e Poloni, e lia linguo extingesis. La lasta parolanti probable mortis dum la 17ma yarcento, quankam kelka raporti mencionas homi qui ankore konocis ula vorti en la 19ma yarcento.
Geografiala distributo
[redaktar | redaktar fonto]La Yotvingia parolesis en la historiala regiono Sudovia/Yotvingia, qua jacis inter la fluvii Nemunas norde, Narew sude, Bug este e la foresti di Augustów weste. La regiono kovris parti di la nuntempa:
- nord-estala Polonia (provinco Podlakia, precipue la distrikti Suwałki, Augustów, Sejny);
- sud-westala Lituania (regiono Dainava, Suvalkija, parti di Alytus e Marijampolė);
- westala Bielorusia (regiono Hrodna, parti di Grodno e Vawkavysk).
Pro la manko di skribita dokumenti, la exakta extenso dil linguo esas necerta, ma on supozas ke ol okupis la dense forestoza e marshoza areo inter la tri landi.
Karakterizivi
[redaktar | redaktar fonto]La Yotvingia apartenas a la westala grupo di Baltika lingui (o, segun kelka klasifikuri, a la transita grupo inter westala ed estala). Ol havas multa similesi kun la Anciena Prusiana e la Lituaniana, ma kun kelka traiti qui distingas ol. La informo esas fragmentala, bazita precipue sur la manuskripto "Pagan dialects of Narew" (cirkume 1560–1580), qua kontenas cirkume 200 vorti e kelka frazi en Yotvingia, e sur toponimi ed onomastiko.
- Fonetiko: On supozas ke la Yotvingia havis simila vokala sistemo a la Prusiana, kun longa e kurta vokali. La palatalizo esis probable min developata kam en Lituaniana. La konsonanto s e š esis distingata, quale en altra Baltika lingui. La manuskripto montras kelka soni qui ne existas en la Lituaniana, exemple la diftongo ei vice ie.
- Gramatiko: La gramatiko esas rekonstruktita per komparo kun altra Baltika lingui. On kredas ke ol havis deklinado di nomi kun kin o sis kazi (nominativo, genitivo, dativo, akuzativo, lokativo, instrumentalo) e konjugado di verbi kun tri personi, tri nombri (singularo, pluralo, dualo?) e tri tempi. La manuskripto montras formi kom bus (esar), turei (havar), gimna (naskar).
- Vortaro: La vortaro esas konocata per la manuskripto e per nomi. Multa vorti esas simila a ti dil Prusiana e Lituaniana, exemple kaīls (saneso, saluton), kails (sana), wundan (aquo), panno (fairo), deivas (deo).
Exempli di vorti
[redaktar | redaktar fonto]Pro la limitizita texti, la sequanta vorti esas atestata en la manuskripto "Pagan dialects of Narew" o rikonstruktita:
| Ido | Yotvingia (atestata o rikonstruktita) | Anciena Prusiana | Lituaniana | ||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| aquo | wundan | wundan | vanduo | fairo | panno | panno | ugnis | deo | deivas | deiws | dievas | sana | kails | kaīls | sveikas | filiulo | sūnus (?) | sūnus | sūnus | matro | mūti (?) | mūti | motina |
Noto: La formi esas necerta e kelka esas rikonstruktita.
Konjugado di la verbo "būti" (esar)
[redaktar | redaktar fonto]La sequanta formi esas rikonstruktita o atestata en la manuskripto:
| Persono | Formo |
|---|---|
| me | asmi (?) / esmi (?) |
| tu | assei (?) / esei (?) |
| ilu / elu | ast (?) / est (?) |
| ni | asmai (?) |
| vi | astei (?) |
| ili / eli | ast (?) |
(La formi esas hipotezala, bazita sur la Prusiana e Lituaniana.)
Texti e monumenti
[redaktar | redaktar fonto]La maxim importanta texto en Yotvingia esas la manuskripto konocata kom "Pagan dialects of Narew" o "Narew dialects" (cirkume 1560–1580), qua kontenas cirkume 200 vorti e kelka frazi en la Yotvingia, kun Polona tradukuri. La manuskripto esis deskovrita en Narew e nun esas konservata en Kraków. Ol inkluzas vorti por korpo-parti, animali, planti, nombri, e kelka frazi quale "Kaīls naussen gnigethe" (Saluto, nia rejo?).
Ultre la manuskripto, la Yotvingia konocesas per:
- Toponimi e hidronimi en la regiono: Suwałki, Augustów, Sejny, Wigry, Narew, Biebrza, Hrodna.
- Personal nomi mencionita en kroniki: Komantas, Skalmantas, Gediminas, Butigeidis, Vaišvilkas.
- Fragmenti en la Lituaniana dialekti, qui konservas ula Yotvingia traiti, exemple en la Dainava dialekto.
La maxim famoza menciono pri la Yotvingi esas en la Livoniana kroniko da Henrikus de Latvia (13ma yarcento), qua deskriptas lia batalii kontre la Germana ordeno, ed en la kroniki di Jan Długosz (15ma yarcento).
Nuntempala stando
[redaktar | redaktar fonto]La Yotvingia esas mortinta linguo. Lua heredajo viveskas en la Lituaniana, Polona e Bielorusa, qui asimilis la Yotvingi. Kelka traiti di la Yotvingia dialekto esas videbla en la Lituaniana dialekto di Dainava, qua havas partikulara vorti e fonetika traiti. Anke en la Polona dialekto di Podlakia existas influi de la Yotvingia.
Nuntempe, la nomo "Yotvingia" esas konservata en la regiono Suvalkija (lituaniane Suvalkija o Sūduva) e en la Polona regiono Suwalszczyzna, e la historiala memoro pri la Yotvingi esas parto di la nacionala identeso di Lituania, Polonia e Bielorusia. Exist asocioni qui studias la Yotvingia linguo e kulturo, e kelka entuziasmozi probas rivivigar ol kom duesma linguo, ma la movado esas multe plu mikra kam por la Anciena Prusiana.
Referi
[redaktar | redaktar fonto]- Nalepa, Jerzy. Jaćwięgowie. Nazwa i lokalizacja. Białystok: Białostockie Towarzystwo Naukowe, 1964.
- Zinkevičius, Zigmas. Lietuvių kalbos istorija. Vilnius: Mokslas, 1984–1994.
- Toporov, Vladimir. Прусский язык. Словарь. Москва: Наука, 1975–1990.
- Ethnologue: Sudovian.
- Omniglot: Sudovian (Yotvingian).
Extera ligili
[redaktar | redaktar fonto]- Suduva – Lituaniana regiono e kulturo
- Podlasie – Polona regiono e historio
- Lingvarium – linguistika arkivo