Autoroyuro
Autoroyuro (anke nomizita yuro di autoro) esas brancho di yuro ed intelektala proprieto qua grantas a la kreanto di originala verko (literaturala, artala, muzikala, e c.) exkluziva yuri pri lua verko dum limitizita tempo. La skopo esas kurajigar la kreado e difuzo di kulturo e savo, protektante la interesti di la autori.
Exkluziva yuri
[redaktar | redaktar fonto]La autoro havas la yuro:
- Reproduktar la verko;
- Distributar kopiuri de la verko;
- Publike prizentar o plear la verko;
- Facar derivita verki;
- Igar la verko disponebla per interreto (exemple, per streaming).
Kelka legifuri anke agnoskas etikala yuri (o morala yuri) a la kreanto, exemple la yuro pri havar lua nomo mencionata kom lua autoro.
Objekti protektata
[redaktar | redaktar fonto]La autoroyuro protektas l'expreso di idei, ne l'idei ipsa. Ol aplikas su a:
- Literaturala verki (libri, poemi, artikli);
- Artala verki (pikturi, skulturi, fotografuri);
- Muzikala verki e kansoni;
- Dramatala verki e koreografii;
- Cinemala e televizionala produkturi;
- Programaro;
- Datumbazi ed enrete kontenajo.
Duro
[redaktar | redaktar fonto]La duro di la autoroyuro varias segun la lando. Maxim ofte, ol duras dum la vivo di la autoro pluse 50 o 70 yari pos lua morto (exemple, en Usa e la Europana Uniono esas 70 yari). Pos ta periodo, la verko divenas publika proprieto, e irgu povas libere uzar ol.
Historio ed internaciona kadro
[redaktar | redaktar fonto]L'unesma legi pri autoroyuro aparis en la 18ma yarcento, exemple la Statuto di Anne (1710) en Anglia. La Bern-Konvenciono (1886) establisesis por internacione protektar la yuri di autori inter diversa landi. Nuntempe, la Organizuro Mondala pri Komerco administras la TRIPS-pakto, qua inkluzas normi pri autoroyuro.
Eceptaji e limitizi
[redaktar | redaktar fonto]Autoroyuro ne esas absoluta. Existas eceptaji, exemple:
- Yusta uzo (fair use en Usa): permisas la uzo limitata di materii protektata sen permiso por skopi akademika, kritikala, jurnalistika, e c. La doktrino apogas su a la libereso di parolo.
- Privata kopio: en multa landi, individui darfas facar kopiuri por personal uzo sen violacar la yuro.
- Fair dealing: en landi di common law existas simila eceptajo sub la nomo fair dealing.
- Cito-yuro: kurta citaji por kritiko o recenso esas generale permisata.
Ica eceptaji posibligas uzar parti de verko sen permiso en certa situesi, quale docado o jurnalismo.
Problemi e kritiki
[redaktar | redaktar fonto]Kreativeso
[redaktar | redaktar fonto]Multa personi kredas ke la autoroyuro stimulas la kreado di nova verki, pro ke la autoro recevas rekompenso financala. Ma la kritikanti dicas ke tro strikta yuri impedas la libera fluo di idei e la kulturala progreso, nam oli limitizas la posibleso uzar existanta verki por krear nova.
Kontrolo per editanti
[redaktar | redaktar fonto]La granda editanti ofte havas preske kompleta kontrolo sur la merkato. To desfaciligas a nedependanta autori la publikigo e vendo di sua verki. Kelki opinionas ke la autoroyuro plufortigas ica povo e reduktas la diverseso di expreso.
Autoroyuro e programaro
[redaktar | redaktar fonto]Komputerala programi esas protektata kom literaturala verki. La licenco determinas quale on povas uzar, kopiar o modifikar la programo. Proprietala programaro restriktas ta agi, dum ke libera programaro grantas plu ampla liberesi. La GNU General Public License (GPL) esas exemplo di licenco qua uzas la autoroyuro por garantiar la liberesi di la uzanti.
Aperta kontenajo
[redaktar | redaktar fonto]Por solvar la problemi di tro strikta yuri, grupi di autori inventis la koncepto di aperta kontenajo. To furnisas a omni permisuro de kopiar, chanjar e distributar o vendar ilua verki, sub kondicioni skribita en libera licenco (exemple Creative Commons, GFDL). Existas plura gradi di aperto: ula licenci interdiktas komercala uzo, altri postulas ke la derivita verki restez sub la sama licenco.
La pagini di Wikipedio, exemple, acesesas sub la GFDL, qua permisas la libera uzo sub kondicioni simila a la principi di aperta kontenajo.
