Ancien Angliana

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Gramatikala revizo bezonata
Ancien Angliana (Ænglisc)
Parolata en: Evoluis al Mez-Angliana en 13ma yarcento
Regiono: Anglia (min sud-westo e nord-westo), parti di Skotia sude la rio Forth e orientala parto di Wals.
Tota parolanti:
Rango:
Klasifiko: Indo-Europana
  Germana
  Westala grupo
   Ancien Angliana
Oficala stando
Oficala linguo di:
Regulata da:
Kodi
ISO 639-1
ISO 639-2 ang
Runen angelsaechsisch.jpg
Anglo-Saxona runi.
Videz anke: Indo-Europana linguaroLinguaro

Anciena Angliana (Ænglisc) esas frua formo di Angliana linguo qua parolesis en granda parto di aktual Anglia ed en sudo di Skotia de 425 til 1125. Ol esis flexiva linguo kun multa libereso en sintaxo, ne kam l'aktual Angliana. Ol esas parto di Westala Germana linguo ed ol havas multa rilato kun Anciena Frisiana.

Developado[redaktar | edit source]

Dum la proxima 700 yari kompreninta en ta periodo, Anglo-Saxona migradi qua naskigis Anglia en 5ma yarcento til ulatempe pos la Normanda konquesto di 1066, kande havis grava transito, la linguo asimilis ula aspekti di ti altra kun qua kontaktis, kam la Kelta lingui e du dialekti dil Anciena Nordika parolata da Vikingi, qui kontrolis granda teritori en nordo ed esto di Anglia, konocata kam Danelaw.

Germana origini[redaktar | edit source]

La maxim grava faktoro en la formado di l'Ancien Angliana esis lua Germana heredajo en lua vortaro, sintaxo e morforlogio, ula partoprenis kun aliancata lingui en la kontinento. Uli di ta traiti esis specifika dil Westala Germana, dum ke altra karakteristiki venas ek la proto-Germaniana, ek qua omna Germana lingui provenas.

Kam l'altra Germana lingui dil periodo, l'Ancien Angliana prizentas kompleta nominala flexiono, kun kin gramatikala kazi (nominativo, akuzativo, genitivo, dativo e poka frequenta resti di l'instrumentala) e formi di dualo por parolar pri pari (quankam nun en la personal pronomi) ultre la singularo e la pluralo. Anke diferencias inter generi, sin havar necesa rilato kun sexo: exemple, sēo sunne (la Suno) esas feminina, dum ke se mōmna (la Luno) esas maskulina (en la Germaniana die Sonne e der Mond).

Influo dil Latino[redaktar | edit source]

Granda parto di l'alfanetinda populaciono konocis Latina linguo, la lingua franca di eruditeso e di diplomaco en la Europa di ta epoko. En okazioni esas posibla donar la proxima dato por la aceeso dil Latina vorti en l'Ancien Angliana bazanta su en la linguistikala chanji qua ta experimentabas, pro to on rikonocas tri grava periodi di Latina influo:

  1. L'unesma okazis ante di l'arivo dil Saxoni a Britania ek la kontinento.
  2. La duesma kun la konverso di l'Anglo-Saxoni al kristanismo kun l'arivo di relijiosi qua parolis e skribis Letine.
  3. La triesma periodo okazis pos la Normanda konquesto di 1066 qua favorigis l'adopteso di granda numero di Normanda vorti, la majoritato derivata di l'Anciena Franciana e dil Latino, ma kun grava grupo di vorti di Nordika origino.

Influo di l'Anciena Nordika[redaktar | edit source]

La duesma maxim grava fonto di prenita vorti en Anciena Angliana esis Skandinava lingui dum la Vikinga invadi en 9ma e 10ma yarcenti. Ultre numeroza toponimi, on torvas anke vorti di basika vokabulario e termini rilate al administrativa aspekti dil Danelaw. La Vikingi parolis l'Anciena Nordiko, linguo kun strete rilate a l'Ancien Angliana; ta proximeso portis a mixturo di dialekti qua povus acelerar la perdo di terinacioni di kazo di l'Ancien Angliana. Aparenta konfirmado di ta teorio esas la fakto ke simplifikado dil termini di kazo okazis unesme en la nordo e ultime en la sud-westo, la min afektita regiono da Vikinga influo. En irga kazo, l'influo di l'Anciena Nordiko esis profunda e on povas trovar vorti kam sky ("cielo"), leg ("gambo"), la pronomo they ("ili"), la verbala formo are ("ni/vi/ilis esas") e mult altra exempli plu.

Kelta influo[redaktar | edit source]

Tradicionale, on dicas ke Kelta influo en l'Angliana esabas mikra, kam indikas la mikra numero di vorti di ta origino, speciala komparata kun la vorti di Latina o Skandinava origino. Tamen, on rimarkis kelka posibla Kelta traiti en sintaxo en posa periodo a l'Ancien Angliana.

Gramatiko[redaktar | edit source]

Fonologio[redaktar | edit source]

La tradiciona rekonstruktado dil fonologiala sistemo dil Klasik Ancien Angliana esas ica:

  Bilabiali Labial-
dentali
Dentali Alveolari Pos-
alveolari
Palatali Velari Glotali
Klusili p  b     t  d     k  g  
Afrikati         tʃ  (dʒ)      
Nazali m     n     (ŋ)  
Frikativi   f  (v) θ  (ð) s  (z) ʃ (ç) (x)  (ɣ) h
Sonoranta       l, r   j w  

La soni inter parentezo riprezentas alofoni:

  • [dʒ]

esas alofono di /j/

geminata o pos /n/
  • [ŋ]
esas alofono di /n/
ante /k/
e /g/
  • [v, ð, z]
esas alofoni di /f, θ, s/
rispektive, inter vokali o sonora konsonanti
  • [ç, x]
esas alofoni di /h/
en posiziono di koda pos fronta e posa vokali respektive
  • [ɣ]
esas alofono di /g/
pos vokalo, ed en frua stato dil linguo, en iniciala posiziono di silabo.
Vokali Kurta Longa
Fronta Dopa Fronta Dopa
Klozita i  y u iː  yː
Meza e  (ø) o eː  (øː)
Apertita æ ɑ æː ɑː

Morfologio[redaktar | edit source]

Kontre Modern Angliana, Anciena Angliana prizentas gramatikala kazo en la nomo (nominativo, akusativo, genitivo, dativo e resti di instrumentala).

Ol distingas ultre tri gramatikala numeri; singulara, plurala e duala, ta ultima nun en personala pronomi (, "ni" e wit "ni du"). Ultime, prizentas tri generi: maskulino, feminino e neutro.

Verbi[redaktar | edit source]

Verbi en Ancien Angliana dividas en forta e febla verbi. Forta veri indikas tempo per chanjo en qualeso di vokalo, dum ke febla verbi indikas tempo per adiciono di dezinenco.

Forta verbi[redaktar | edit source]

Forta verbi uzas la Germana formo di konjugado konocata kam ablaut. En ta formo di konjugado, la radiko dil vorto chanjas por indikar la tempo. Verbi kam ta persistas en modern Angliana; exemple, sing, sang, sung esas forta verbo, ka mesas swim, swam, swum e choose, chose, chosen. La radiko dil vorto chanjas prefere lua radiko. En Ancien Angliana, ol existis sep precipua klasi di forta verbi; single klaso havas lua propra modelo di chanji di radiko. Lerni to esas ofte defio por studanti dil linguo, quankam parolanti di l’Angliana darfas vidar konekti inter l'anciena verbala klasi ed ilua moderna formi.

La klasi havis la sequanta distinganta traiti en lua radiki di infinitivo:

  1. ī + unu konsonanto.
  2. ēo or ū + unu konsonanto.
  3. Originally e + du konsontanti. Kande l'Ancien Angliana skribeskis, multa chjanjabis. Se C uzeas por riprezentar ula konsonanto, verbi en ta klaso maxim-multe-kaze havis kurta e + lC; kurta eo + rC; kurta i + nC/mC; o (g̣ +) kurta ie + lC.
  4. e + 1 konsonanto (maxim-multe-kaze l o r, plu la verbo brecan 'to break').
  5. e + 1 konsonanto (maxim-multe-kaze halto o friktivo).
  6. a + 1 konsonanto.
  7. Other than the above. Always a heavy root syllable (either a long vowel or short + two consonants), almost always a non-umlauted vowel – e.g. ō, ā, ēa, a (+ nC), ea (+ lC/rC), occ. ǣ (the latter with past in ē instead of normal ēo). Infinitive is distinguishable from class 1 weak verbs by non-umlauted root vowel; from class 2 weak verbs by lack of suffix -ian. First and second preterite have identical stems, usually in ēo (occ. ē), and the infinitive and the past participle also have the same stem.
Stem changes in strong verbs
Class Root weight Infinitive First preterite Second preterite Past participle
I heavy ī ā i i
II heavy ēo or ū ēa u o
III heavy see table below
IV light e(+r/l) æ Shablono:Lang o
V light e(+other) æ Shablono:Lang e
VI light a ō ō a
VII heavy ō, ā, ēa, a (+nC), ea (+rC/lC), occ. ǣ ē or ēo same as infinitive

L'unesma radiko dil pasato esas uzita en la pasato, por l'unesma e triesma personi dil singularo. La duesma pasato radiko uzesas por la duesma persono dil singularo, e por omna personi dil pluralo (ultre la pasato di subjuntivo). Forta verbi anke prizentas permuto di i en la radiko en la duesma e triesma personi dil singularo en la prezenta tempo.

La triesma klaso havis tanta sonora chanji ke ol apenas esas rikonebla kam klaso. L'unesma esis proceso nomizita 'breaking'. Ante <h>, e <r> + altra konsonanto, <æ> konvertis en <ea>, e <e> en <eo>. Anke, ante <l> + altra konsonanto, okazis same a <æ>, ma <e> restis nechanjebla (ecepte ante la kombinado <lh>). La duesma sona chanjo qua afektis ol esis l'influo di palatala soni <g>, <c>, e <sc>. Ti chanjis kande precedis <e> e <æ> a <ie> e <ea>, respektive.

La triesma sona chanjo chanjis <e> a <i>, <æ> a <a>, e <o> a <u> ante nazali. Entote, ta ruptis la triesma klaso en kin sub-klasi:

  • e + du konsonanti (apart from clusters beginning with l).
  • eo + r o h + altra konsonanto.
  • e + l + altra konsonanto.
  • g, c, o sc + ie + du konsonanti.
  • i + nazala + altra konsonanto.
Stem changes in Class III
Sub-class Infinitive First preterite Second preterite Past participle
a e æ u o
b eo ea u o
c e ea u o
d ie ea u o
e i a u u

Regulara forta verbi esis omna konjugata same, kun precipua diferenco en la radikala vokalo. Tale stelan 'furtar' riprezentas la paradigmo dil konjugado di forta verbi.

Conjugation Pronoun 'steal'
Infinitives stelan
tō stelanne
Present indicative
ic stele
þū stilst
hē/hit/hēo stilð
wē/gē/hīe stelaþ
Past indicative ic stæl
þū stǣle
hē/hit/hēo stæl
wē/gē/hīe stǣlon
Present subjunctive ic/þū/hē/hit/hēo stele
wē/gē/hīe stelen
Past subjunctive ic/þū/hē/hit/hēo Shablono:Lang
wē/gē/hīe Shablono:Lang
Imperative Singular stel
Plural stelaþ
Present participle stelende
Past participle (ge)stolen

Nomi[redaktar | edit source]

Ancien Angliana esas flexiva linguo, e kam tala lua nomi, pronomi, adjektivi e determinanti mustas esar deklinita por servar gramatikala funciono. Kolektajo di deklinita formi di sama verbala modelo nomesas deklinado. Kam en plur altra Germana lingui, ol esas kin precipua kazi: nominativo, akusativo, dativo, genitivo ed instrumentalo.

Ortografio[redaktar | edit source]

Ancien Angliana esis unesme skribita per runi (futhorc) ma chanjis a (minuskula) mez-unciala skribajo dil Latin alfabeto introdukita da l'Irlandana Kristana misiisti ek la 9ma yarcento. Ica remplasesis per insulara skribajo, kursiva e punktita versiono dil mez-uniciala skribajo. Ica uzesis til la fino dil 12ma yarcento kande la kontinentala Karolida minuskulo remplasis l'insulara.

Literaturo[redaktar | edit source]

Ancien Angliana literaturo, quankam plu abundanta kam la literaturo dil kontinento ante 1000 AK, esas malgre to skarsa.

Bibliografio[redaktar | edit source]

Ortografio e paleografio[redaktar | edit source]

  • Bourcier, Georges. (1978). L'orthographie de l'anglais: Histoire et situation actuelle. Paris: Presses Universitaires de France.
  • Campbell, A. (1959). Old English grammar. Oxford: Clarendon Press.
  • Elliott, Ralph W. V. (1959). Runes: An introduction. Manchester: Manchester University Press.
  • Keller, Wolfgang. (1906). Angelsächsische Paleographie, I: Einleitung. Berlin: Mayer & Müller.
  • Ker, N. R. (1957). A catalogue of manuscripts containing Anglo-Saxon. Oxford: Clarendon Press.
  • Page, R. I. (1973). An introduction to English runes. London: Methuen.
  • Scragg, Donald G. (1974). A history of English spelling. Manchester: Manchester University Press.

Fonologio[redaktar | edit source]

  • Anderson, John M; & Jones, Charles. (1977). Phonological structure and the history of English. North-Holland linguistics series (No. 33). Amsterdam: North-Holland.
  • Brunner, Karl. (1965). Altenglische Grammatik (nach der angelsächsischen Grammatik von Eduard Sievers neubearbeitet) (3rd ed.). Tübingen: Max Niemeyer.
  • Campbell, A. (1959). Old English grammar. Oxford: Clarendon Press.
  • Girvan Ritchie. (1931). Angelsaksisch Handboek. E. L. Deuschle (Transl.). Oudgermaansche Handboeken (No. 4). Haarlem: Tjeenk Willink.
  • Halle, Morris; & Keyser, Samuel J. (1971). English stress: Its form, its growth, and its role in verse. New York: Harper & Row.
  • Hockett, Charles F. (1959). The stressed syllabics of Old English. Language, 35 (4), 575-597.
  • Hogg, Richard M. (1992). A grammar of Old English, I: Phonology. Oxford: Basil Blackwell.
  • Kuhn, Sherman M. (1961). On the syllabic phonemes of Old English. Language, 37 (4), 522-538.
  • Kuhn, Sherman M. (1970). On the consonantal phonemes of Old English. In J. L. Rosier (Ed.), Philological essays: Studies in Old and Middle English language and literature in honour of Herbert Dean Merritt (pp. 16-49). The Hague: Mouton.
  • Lass, Roger; & Anderson, John M. (1975). Old English phonology. Cambridge studies in linguistics (No. 14). Cambridge: Cambridge University Press.
  • Luick, Karl. (1914-1940). Historische Grammatik der englischen Sprache. Stuttgart: Bernhard Tauchnitz.
  • Maling, J. (1971). Sentence stress in Old English. Linguistic Inquiry, 2, 379-400.
  • McCully, C. B.; & Hogg, Richard M. (1990). An account of Old English stress. Journal of Linguistics, 26, 315-339.
  • Moulton, W. G. (1972). The Proto-Germanic non-syllabics (consonants). In F. van Coetsem & H. L. Kurfner (Eds.), Toward a grammar of Proto-Germanic (pp. 141-173). Tübingen: Max Niemeyer.
  • Sievers, Eduard. (1893). Altgermanische Metrik. Halle: Max Niemeyer.
  • Wagner, Karl Heinz. (1969). Generative grammatical studies in the Old English language. Heidelberg: Julius Groos.

Morfologio[redaktar | edit source]

  • Brunner, Karl. (1965). Altenglische Grammatik (nach der angelsächsischen Grammatik von Eduard Sievers neubearbeitet) (3rd ed.). Tübingen: Max Niemeyer.
  • Campbell, A. (1959). Old English grammar. Oxford: Clarendon Press.
  • Wagner, Karl Heinz. (1969). Generative grammatical studies in the Old English language. Heidelberg: Julius Groos.

Sintaxo[redaktar | edit source]

  • Brunner, Karl. (1962). Die englische Sprache: ihre geschichtliche Entwicklung (Vol. II). Tübingen: Max Niemeyer.
  • van Kemenade, Ans. (1982). Syntactic case and morphological case in the history of English. Dordrecht: Foris.
  • MacLaughlin, John C. (1983). Old English syntax: A handbook. Tübingen: Max Niemeyer.
  • Mitchell, Bruce. (1985). Old English syntax (Vols. 1-2). Oxford: Clarendon Press.
  • Traugott, Elizabeth Closs. (1972). A history of English syntax: A transformational approach to the history of English sentence structure. New York: Holt, Rinehart & Winston.
  • Visser, F. Th. (1963-1973). An historical syntax of the English language (Vols. 1-3). Leiden: E. J. Brill.

Vortaro[redaktar | edit source]

  • Bosworth, J.; & Toller, T. Northcote. (1898). An Anglo-Saxon dictionary. Oxford: Clarendon Press.
  • Cameron, Angus, et al. Dictionary of Old English. Toronto: Published for the Dictionary of Old English Project Centre for Medieval Studies University of Toronto by the Pontifical Institute of Medieval Studies, 1986/1994.
  • Campbell, A. (1972). An Anglo-Saxon dictionary: Enlarged addenda and corrigenda. Oxford: Clarendon Press.
  • Clark Hall, J. R.; & Merritt, H. D. (1969). A concise Anglo-Saxon dictionary (4th ed.). Cambridge: Cambridge University Press.
  • Toller, T. Northcote. (1921). An Anglo-Saxon dictionary: Supplement. Oxford: Clarendon Press.

Extera ligili[redaktar | edit source]