Celulo

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Celulo

Celulo esas la bazala unajo di vivanta materio, ek quo omna animali e planti konstruktesas.

Vivanta celulo responsas pri omna funcioni necesa por vivo. Bakterio ed amebo es exempli di un-celula organismi.

Preske omna celuli es dividebla aden tri parti: extera membrano o muro, nukleo, e diafana liquido citoplasmo.

Celuli en animali cirkondesas da plasma membrano, vivanta, dina e flexebla. Ol permisas substancar enpasar ed ekpasar, e povas selektar ed exkluzar substanci. La membrano do decidas, quo darfas enirar la celulo. Kontraste, celuli en planti cirkondesas da dika, rigida, senviva muro ek celuloso.

Historio di konceptajo[redaktar | edit source]

  • 1665: Robert Hooke deskovras mortinta celuli en korko, ta celuli facas pensar lu a celuli di monakeyo, de ube la nomo. Pose il observas celuli en vivanta planti, uzanta la frua mikroskopi. Hooke uzas la vorto celulo ma la senco esas lor diferanta di to nuna.
  • 1839: Theodor Schwann deskovras ke planti ed animali esas omni facita en celuli, konkluzanta ke celuli esas la komuna unajo di strukturo e developo, to qua fondis celula teorio. Il donis sua nomo a celuli di Schwann.
  • La kredo segun qua formi di vivo povas aparar spontane (spontana generaciono) esas refutita da Louis Pasteur (1822-1895).
  • 1858: Rudolf Virchow afirmas ke celuli naskas de rezultajo di celulala divido (« omnis cellula ex cellula »), to qua dependas pri celula termini la questiono di ovo e hanino. Ta esas precize ta parto qua esas atakita da la championi di kreismo* o di sua lasta metamorfoso, inteligenta desegno.

Celulala teorio[redaktar | edit source]

  1. Celulo esas l'unajo konstitucanta di vivanta organismi. Lo esas anke la funcionala unajo.
  2. L'organismo dependas di ageso di izolita o grupita celuli en tisui pro certigar la diversa functioni.
  3. L'aktivesi biokemiala di celuli esas koordinita e determinita per certa strukturi prezenta en l'interno di celuli.
  4. La multopligo di celuli permizas la manteno di organismi e lua multigo.
  5. Ta teorio esas enuncita ye 1838 per Schleiden e Schwann: celulo esas unajo di vivo (omni qua esas vivanta esas celulala). Ta teorio ekvokas anke la prezenteso di organiti* interne di ta sama celuli.
  6. Celulo esas l'unajo anatomika, morfologiala e fiziologiala di omna vivanta ento.

Nociono di celulo[redaktar | edit source]

Hike on questionas ante omni quale esas la komuna karakteri a celuli, malgre lua diverseso.

Mashino a produktar ordeno[redaktar | edit source]

Celulo reprezentas stando alta organizata di la materio: mantenar ta ordeno dum ke esanta submisita a principi di termodinamiko bezonas la disposo di strukturi permisanta uzar l'energio e la materio extera (kreas ordeno a nivelo di celulo ma la globla entropio kreskas); celulo esas do sistemo termodinamikale aperta.

Lico efektiganta kambii kun exterajo[redaktar | edit source]

Mikra segmento di celulala membrano. Ta membrano di moderna celulo esas multa plu komplikata di simpla fosfolipido kun du strati originala (la mikra sferi kun du kaudi). Proteini e glucidi havas multa funcioni di regulado di pasado tra la membrano e di reakto a cirkumajo.

Celulo konstitucas spacala unajo, limitizata per membrano. To, vice esar hermetika limito, konstitucas surfaco por kambii permizanta dispozo di fluxo,

La plasmala* membrani, malgre lua diverseso posedas, ecepte ke (certa arkei* termofila posedas unika lito di lipidi), identa strukturo :

  • fosfolipida duopla surfaco kompozita di lipidi amfifila, qua konstitucas filtrilo di bazo permizanta la pasado di substanci hidrofobiika, frenaganta to di hidrofili.
  • proteini transmembranala e periferiala a diversa roli (transferi, transporto, transdukto di signalili...)

Membrano agas ne sole kam filtrilo, to esas per lasanta pasar certa molekuli (on parlas di permeebleso selektala) segun la difero di koncentreso (nominita ne juste gradiento di koncentreso) ma anke uzanta energio (osmala*, kemiala...) por favorar la fluxi endergonika*. Lo permizas anke la pasado di lumo, di kaloro ... Kom surfaco di kontakto kun exterajo, lo certigas anke la transmiso di informi bezonata por la reakteso di la celulo a chanji di cirkumajo e la koordinado kun altra celuli.

Membrano plasmala* kreas do klozita spaco en konstanta kambiado kun proxima cirkumajo.

Fakeso*: disposo di mikrocirkumaji kun specala propraji[redaktar | edit source]

La prezenteso di biologiala membrano cirkondanta spaco, qua to esas la citoplasmo o lumo di organito*, posibligas, per kontrolar la kambii di makromolekuli, di ioni (ed omna altra molekulo) l'establiso di kondicioni favoranta certa reakti relate altri : en varianta la diversa faktori fizikokemiala (pH, koncentro en ioni ...), la naturo di enzimi e di produkti, lua nombro ...

Ta cirkumajo permisas tale biosintezo e degrado di organika molekuli, e to la manteno di strukturo alta organizita per konstanta ricikligeso* di molekuli qua formas lo.

Ta separo* esvanas partikulare avancita en la kazo di eukariti : ta permisas specaligo funcionala di diversa organiti (la kompozo di lua lumo esanta diversa), esas la sideyo di diversa reakti : on facas tale povar favorar la produkto di tala produkturo en parto, sua destrukto en altro).

Fluo organizata di materio ed energio[redaktar | edit source]

Ta fondamentala strukturo (membrano organizanta la kambii cirkumanta diviso, loko di kemiala reakti specifika) posibligas la dispozo e la manteno di fluxo di materio, energio ed informo ... trairanta celulo. Esas do reala organizuro di kambii celulo-exterajo, qua posibligas a " sistemo celulo " (en senco termodinamikala) por mantenar sua strukturo alta organizata.

Fine, celulo ne konstitucas stabila e nechanjebla strukturo ma plu dinamikala ento bezonanta konstanta adportajo di materio ed energio por permizar sua funcionado e la manteno di sua strukturo : nur sua organizuro persistas, sua konstitucanti esanta en perpetua rinovigo.

La potencialo di repozo di celulo determinas la difero di potencialo (-70 mV proxim), kun l'interno di la celulo negativo.

Celulo vektorala di gènocondries[redaktar | edit source]

Transmiso di geni e ciclo celulala[redaktar | edit source]

Genito e ciclo di developado[redaktar | edit source]

Morto celulala : la celulo a servado di organismo e di geni[redaktar | edit source]

Genitado e ciklo di developado[redaktar | edit source]

Celulo esas hike anke la vektoro di geni e permizas genezala brasado meze di populo per celulala proceso qua esas meiozo e fekundigo. Genitado esas karakteriziva di eukarioti, ma existas mekanismi di genezala brasado che prokarioti.

Interdependo celulala: di celulo til organismo[redaktar | edit source]

Celulo, en konstanta kambio kun exter dependas tote di to. Dependas anke e precipue di altra celuli, en multa niveli.