Kemiala elemento

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Commons-emblem-trademark-issue.svg
Ica artiklo bezonas revizo gramatikala. – Ka vu povas helpar ni revizar ica artiklo?
La periodala tabelo, montranta omna di la savata elementi.
Kristalatra peco di oro.

Kemiala elemento, o simple nur elemento esas speco di atomi qua havas al sama nombro di protoni en lia atomala nuklei (t.e. la sama atomala nombro, Z).[1] Existas entote 118 elementi qua esis trovata, di quan l’unesma 94 eventas naturale an tero e la cetera 24 esas sintezala elementi. Existas 80 elementi qua havas adminime un stabila izotopo e 38 qua havas exkluzive radioactiva izotopi, qua dekadas dum tempo aden altra elementi. Fero esas la maxim abundanta elemento (per pezo) konstitucas la tero, kande oxo esas la maxim ordinara elemento en la krusto di la tero.[2]

Kemiala elementi konstitucas omna di la ordinara materio dil universo. Quankam astronomiala observi sugestas ke ordianara observebla materio nur esas cirkume 15% di la materio en l'universo: la cetera esas materio obskura, la kompozuro di ol ne konocesas, tamen ol ne konsistas ek kemiala elementi.[3] La du maxim lejera elementi, hido e helio formacesis maxime dum la big-bang e esas la maxim ordinara elementi en l'universo. La sequanta tri elementi (litio, berilio e borono) formacesis precipue per la koliziono di kosmala radiaco kun altra elementi, e do esas plu rara kam l'altri qui sequas. La formaco di elementi qui havas de sis til duadek-e-sis protoni eventis e duras eventar en steli di precipua sequo per stelala nuklesintezo. L'abundego di oxo, siliko, e fero an la Tero reflektas lia granda produktado en tala steli. Elementi kun plua kam duadek-e-sis protoni formacas per supernovala nuklesintezo en supernovi, qui, kande explozas, lansas ica elementi fore en spaco kom supernovala ceteri, ube li povas divenar enkorpigata aden planeti kande li formacas.[4]

La termino «elemento» uzesas por tipo di atomi kun la donata nombro di protoni (senkoncerne pri sive li esas sive li ne esas ionigita o kemiala fuzita, ex. hido en aquo) pluse por pura kemiala substanco konsistanta ek un elemento (ex. hido-gaso).[1] Por la duesma signifiko, la termini «elementala substanco» e «simpla substanco» esis sugestita, ma li nulatempe ganis multa acepto en la literaturo kemiala Angla, kontraste en kelka altra lingui lia equivalaji esas ofte uzata (ex. Franciana corps simple, Rusiana простое вещество). Un elemento povas formacar multopla substanci diferanta per lia strukturo; li esas nomizita alotropi dil elemento.

Kande diferanta elementi esas kemiale kombinata, kun l’atomi kuntenanta per kemiala bendizi, li formacas kemiala kompozuri. Nur minoro di elementi esas tovata nekombinita kom relative pura minerali. Inter la plu komuna di tala «naturala elementi» esas kurpo, arjento, oro, karbo (kam karbono, grafito, o diamanti), e sulfo. Omna sen poka di la maxim inerta elementi, tala quala nobla gasi e nobla metali, ofte esas trovata an tero en kamiale kombinita formo, kam kemiala kompozuri. Kande cirkume 32 ek la kemiala elementi eventas an tero en naturala nekombinita formaci, maxim di ci eventas kom mixuri. Exemple, atmosferala aero esas primare mixuro ek nitro, oxo, ed argono, e naturala elementi solida eventas en in aloyi, exemple fero e nikelo.

La historio pri la deskovro e uzo dil elementi komencis per primativa homala socii qui trovis naturala elementi, quale karbo, sulfo, kupro ed oro. Posa civilizesi extraktis elementala kupro, stano, plombo e fero de lia erci per fuzo, per lignokarbono. Alkemiisti e kemiisti pose deskovris plusa altra, e preske omna elementi qui existis en la naturo konocesis en 1900.

La propraji di la kemiala elementi esas rezumita an la periodala tabelo, qua organizas l'elementi segun lua atomala nombro augmentanta aden rangi («periodi») en qua la koloni («grupi») partigas sencesa («periodala») fizikala e kemiala propraji. Ecepte por nestablia elementi radioaktiva kun kurta mivivi, la cetera elementi esas disponebla industriale, maxim multa de li sur alta grado di pureso.

Nomi dil elementi en Ido[redaktar | redaktar fonto]

La vorti por la kemiala elementi en Ido ne derivas diferante kompare ad altra Idala vorti. En Ido, la Latina sufixo -ium sempre divenas «-o», pro logikala e preskriptiva kauzi. Ma existas kelka vorti qua derivas diferante pro diversa kauzi. «Bakterio» derivis de Latina bactērium, ma ta vorto fakte derivis de Grekiana, e ne per -ium. Existas kelka punti egardar:

  • Se la nomo potenciala ja uzesas en Ido, -ium povas divenar «-io» (ex. «litio» ganis la fino -io pro ne kolizionar kun «lito», de Nova Latina lithium). Se nomo potenciala ja existas per «-o» ed «-io», lu ganas la kompleta «-iumo» (ex. «radiumo» ganis la -iumo pro ke «rado» e «radio» ja existas).
  • Se la nomo dil elemento derivas de ula lando o regiono qua finas per -ia, lu ganas -io pro esar analoga ad ito (ex. «Germanio» esas analoga a «Germania»). Ma to nur eventas se la lando o regiono finas per -ia (ex. «Europo» vice «*Europio» pro esar analoga a «Europa»).
  • Simile kun nomi qua derivas de propra nomi (ex. «Einsteino» esas analoga ad Einstein).

Du elementi en Ido havas du formi uzata diferante. «Oxo» esas la ciencala vorto uzata kande onu laboras en cienco, kande «oxigeno» esas la vulgara vorto uzata omnadie. E «hido» esas la ciencala vorto, kande «hidrogeno» esas la vulgara («hido» vice hidro pro ke ta vorto ja existas). Co esas pro ke «oxo» devas esar analoga ad «oxido», ed «oxaliko». Anke esis propozita adoptar la vorto «*argento» por esas la ciencala vorto por «arjento» pro esas analoga a la elemento-simbolo «Ag», ma to nultempe eventis.[5]

Periodala tabelo[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Periodala tabelo
Grupo→ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 8
Periodo

Alkaliala

metali

Alkaliala

termetali

Pniktogeni Kalkogeni Halogeni Nobla

gasi

1 Hido

H

1
Helio

He

2
2 Litio

Li

3

Berilio

Be

4

Boro

B

5

Karbo

C

6

Nitro

N

7
Oxo

O

8
Fluoro

F

9
Neono

Ne

10
3 Natro

Na

11

Magnezo

Mg

12

Aluminio

Al

13

Siliko

Si

14

Fosfo

P

15

Sulfo

S

16

Kloro

Cr

17
Argono

Ar

18
4 Kalio

K

19

Kalcio

CA

20

Skandio

Sc

21

Titano

Ti

22

Vanado

V

23

Kromo

Cr

24

Mangano

Mn

25

Fero

Fe

26

Kobalto

Co

27

Nikelo

Ni

28

Kupro

Cu

29

Zinko

Zn

30

Galio

Ga

31

Germanio

Ge

32

Arseno

As

33

Selenio

Se

34

Bromo

Br

35

Kriptono

Kr

36
5 Rubido

Rb

37

Stroncio

Sr

38

Yitro

Y

39

Zirkonio

Zr

40

Niobio

Nb

41

Molibdo

Mo

42

Tekneto

Tc

43

Ruteno

Ru

44

Rodio

Rh

45

Palado

Pd

46

Arjento

Ag

47

Kadmio

Cd

48

Indio

In

49

Stano

Sn

50

Antimonio

Sb

51

Teluro

Te

52

Iodo

I

53

Xenono

Xe

54
6 Cesio

Cs

55

Bario

Ba

56

Lutetio

Lu

71

Hafnio

Hf

72

Tantalo

Ta

73

Wolframo

W

74

Renio

Re

75

Osmio

Os

76

Iridio

Ir

77

Platino

Pt

78

Oro

Au

79

Merkurio

Hg

80
Talio

Tl

81

Plombo

Pb

82

Bismuto

Bi

83

Polonio

Po

84

Astato

At

85

Radono

Rn

86
7 Francio

Fr

87

Radiumo

Ra

88

Laurenco

Lr

103
Ruterfordo

Rf

104
Dubno

Db

105
Seaborgo

Sg

106
Borio

Bh

107
Hasio

Hs

108
Meitnero

Mt

109
Darmstato

Ds

110
Rentgeno

Rg

111
Koperniko

Cn

112
Nihono

Nh

113
Flerovo

Fl

114
Moskovo

Mc

115
Livermoro

Lv

116
Teneso

Ts

117
Oganesono

Og

118
8 Lantano

La

57

Cerio

Ce

58

Prazeodimo

Pr

59

Neodimo

Nd

60

Prometeo

Pm

61

Samario

Sm

62

Europo

Eu

63

Gadolino

Gd

64

Terbo

Tb

65

Disprozito

Dy

66

Holmio

Ho

67

Erbo

Er

68

Tulio

Tm

69

Yiterbo

Yb

70

9 Aktino

Ac

89

Torio

Th

90

Protaktino

Pa

91

Urano

U

92

Neptuno

Np

93

Plutono

Pu

94

Ameriko

Am

95

Kuriumo

Cm

96

Berkelio

Bk

97

Kalifornio

Cf

98

Einsteino

Es

99

Fermio

Fm

100
Mendelevo

Md

101
Nobelo

No

102
solida
liquido
gaso
nesavata
Metalo Metaloido Nemetalo Nesavata kemiala havajo
Alkaliala metalo Alkaliala termetalo Lan­tanido Aktinido Transitala metalo Postransitala metalo Poliatoma nemetalo Biatoma nemetalo Nobla gaso

Anke videz[redaktar | redaktar fonto]

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 chemical element.
  2. Los Alamos National Laboratory (2011). Periodic Table of Elements: Oxygen. Los Alamos National Security, LLC. URL vidita ye la 7ma di mayo 2011.
  3. Oerter, Robert (2006) - The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics - . Penguin.
  4. (1957). pp. 547-650 Reviews of Modern Physics.
  5. Scientific Babel (2015) da Michael D. Gordin.