Galileo Galilei

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Galileo Galilei
Galilee.jpg
Profesiono: fizikisto ed astronomo
Lando: Flag of Italy.svg Italia
Nasko-dio: 15 di februaro 1564
Nasko-loko: Pisa, Dukio di Firenze, Italia
Morto-dio: 8 di januaro 1642
Morto-loko: Arcetri, Italia

Galileo Galilei (1564 til 1642) esis fizikisto ed astronomo.

Yuneso[redaktar | edit source]

Il esis maxim evoza di sis infanti. Ilua patro esis liutifisto ed autoro ye 1581 dialogo di moderna muziko qua participas ye kontroversi pri muzikala teorio.

Galileo Galilei pruvar frue sua manuala habileso e bona observado. Infante, il amuzeskis realizar la esbosuro di mashini qua il havas vid-eskita.

Il esis edukita che ilua parenti til dek yara evo. To chanjis lore a lojeyo en Firenze e konfidis li ad cirkuma sacerdoto. Pose Galileo eniras kuvento di Santa Maria de Vallombrosa por religioza edukado ma pro okuli-maladeso il retrovenis a Firenze ye 1579.

Pos du yara, il komencis studiar medicino e filozofio.

Vokeso-deskovro[redaktar | edit source]

Ye 1583, Galileo esis iniciita ad matematiko da Ostilio Ricci, familio-amiko, studanto di Tartaglia. Quankam Ricci esis poka reputata ciencisto, il havis la kustumo, skarsa lore, di ligar la teorio ad praktiko per l'experimento.

Facinita da Euklid-verko, havinta nula inklineso per medicino ed ankore min per la skolastika disputado note pri Aristoteles, Galileo reorientis lua studio vers matematiko. Mem studanto il deskovris la lego di pendul-izokronismo, unesma etapo pri nova cienco : mekaniko. En fluo humanisto, il redaktis anke feroca pamfleto di lore profesoraro.

Du yari pose, il retrovenis a Firenze sen diplomo, ma kun granda konoci e ciencala kuriozeso.

Cquote1.png Matematiko esas la linguo en ke Dio skribis l'universo. Cquote2.png

De firenze ad Pisa (1585 til 1592)[redaktar | edit source]

Galileo komencis per demonstrar multa teoremi pri gravitado-centro di certa solidi en lua Theoremata circa centrum gravitatis solidum ed entraprezis ye 1586 di rikonstitucar hidrostatikala balanco di Archimede o bilancetta. Dume, il exekutis projeto di pezanta pendulo ed inventis pulsometro. Ta aparo helpas mezura la pulsado (dil arterii) e furnisas tempo-normo, qua ne existas lore. Il komencis anke ilua studii pri korpi-falio.

Ye 1588, il esis invitita per Academia Fiorentina prizentar du lecioni pri la formo, la loko e la dimensiono di Dante-inferno.

Paralele lua agivesi, il serchis profesor-okupado en universitato ; il juntis lore, inter altra granda personaji la patro jezuito Christophe Clavius, matematik-eminento di pontifikala kolegio. Il juntas anke matematikisto Guidobaldo del Monte. Ta lasta Galileo a duko Ferdinand 1ma di Toskania, qua nominis ad matematiko-siejo di universitato di Pisa per 60 oro-skudi per yara - mizero. Ilua inaugurala leciono eventis ye 12 di novembro 1589.

Ye 1590 e 1591, il deskovris cikloido ed uzis ulo per desegnar di ponto-archi.
Il experimentis anke pri korpo-falio e skribis ilua unesma mekaniko-verko, De motu. La realeso mem di ta experienci esis nuna larja dubitita ed esus invento di ilua unesma biografio, Vincenzo Viviani. Ta volumo kontenas nova idei per l’epoko, ma ol expozas ankore, evidenta la principii di antiqueso.

Universitato di Padova (1592 til 1610)[redaktar | edit source]

Statuo en Firenze.

Ye 1592 Galileo iris instruktar ad universitato di Padova ; il restis ibe 18 yara. Padova apartenis ye potenta Republiko di Venizia, to qua shirmis Galileo kun granda intelektala liberteso, inquiziciono esis ibe poka potenta, e kun famoza vitr-industrio.

Il instruktis aplika mekaniko, matematiko, astronomio e milita arkitekturo. De la morto di ilua patro ye 1591, Galileo devis entratenar ilua familio. Il esis akaparita per docado-tashi : il donas multa partikulara kursi ad richa studanti qua gastigis. Ma il esis mala jeristo e nur la financala helpo di ilua protektanti ed amiki permizas li equilibrar ilua konti.

Ye 1593 il redaktis Trattato di Forticazioni e Trattato di Meccaniche por ilua studenti permizas plu bona efikiveso di grava artilrio (ol pruvas qua konono devas esar puntita ye 45° per maxima atingo-disto) sen kontesto.

Ye 1597 il emendis e fabrikis kompaso kalkulo-linealo, qua konocis granda komerciala suceso. Il redaktis l’instrukto nur non yara pose.

Ye 1599 Galileo juntas Marina Gamba, yuna veniziana kun qua il mantenas amorala relato til 1610 (ol ne esis mariajita e ne vivas sub la mem hemo). Ye 1600, lia unesma filiino Virginia naskas sequanta per fratino Livia ye 1601 pose filiulo, Vincenzo, ye 1606. Pos la separo (ne konflikta) di paro, Galileo charjas su di sua infanti ; il placis pose ilua filiini ad koventi.

ye 1604[redaktar | edit source]

  • ye julio, il probis ilua aqua-pompo en Padova-gardino.
  • ye oktobro, il deskovris lego di movemiento uniforme acelerita, qua il asociis kun erorala lego di rapideso.
  • ye decembro, il komencis ilua observo di nova konocita de 10 di oktobro adminime. Il konsakris 5 lecioni pri la sequanta monato, e ye februaro 1605 il editis Dialogo de Cecco di Ronchitti in Perpuosito de la Stella Nova kun D. Girolamo Spinelli. Quankam l’aparo di nova stelo, e olua subita desaparo, kontredicas totale sen chanjo di kosmo teorio.

Ripreninte al ilua studii pri movemento, Galileo montris qua la projektili sequas parabolika trajektorii. Newton pruvis ico esar eliptika.

de 1606 til 1619[redaktar | edit source]

Ye 1606, Galileo konstruktis l’unesma aparo per mezurar la temperaturo. Dume sama yaro, Galileo e du amiki maladeskis sama dio di mem infektiva maladeso. Nur Galileo transvivis, ma il restis paralizita kun reumatismi per ilua vivo-cetero.

Dume la sequanta du yara, Galileo studiis l’armaturi di magneti. On povas ankore vidar ilua labori ad historio-museo di Firenze.

La teleskopo e lua konsequantaji[redaktar | edit source]

Teleskop-invento[redaktar | edit source]

Luno-fazi desegnita per Galileo ye 1616.

Ye mayo 1609, Galileo recevis de Paris letro di Jacques Badovere, l’uno di anciena studenti, qua konfirmis insistis pri rumoro: l’existo di teleskopo permizinta vidar fora objekti. Konstruktita en Nederlando, ulo permizabus ja vidar nevisebla steli kun direkta okulo. Kun ita simpla deskripto, Galileo, qua ne donis kursi por Cosimo 2ma di Medici, konstruktis ilua unesma teleskopo. Kontraste kun la nederlanda, ta ne deformis la objekti e groseskis ilua sis foya, sive duople ke lua konkurencanto. Il sucesis anke la solo obtenar rekta imajo kun diverganta lenso.

Ye 21 di agosto ilua duesma lorno esis plu bona. Galileo donis ulo ad Venizia qua esis maxim koncernita per milita apliko, mem se l'instrumento restar prototipo. Galileo esis fine liberita di financala desfacilesi.