Volapük

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Gramatikala revizo bezonata
Volapük (Volapük)
Parolata en: Europa
Regiono: Europa
Tota parolanti: 20 personi[1] (tote kom 2ma linguo)
Rango:
Klasifiko: Internaciona helpanta linguo
 Volapük
Oficala stando
Oficala linguo di: nul-loko
Regulata da: Kadäm Volapüka
Kodi
ISO 639-1 vo
ISO 639-2 vol
Litzelstetten Volapuek.jpg
Menade bal, püki bal, unu homaro, unu linguo.
Videz anke: Artificala linguiLinguaro

Volapük esas artificala linguo kreita ye 18791880 da Johann Martin Schleyer. La linguo divenis populala dum fine 19ma yarcento: ye 1889 on estimas ke existis 25 jurnali e 283 klubi en tota mondo en o pri Volapük, e 316 libri en 25 lingui[2].

Historio[redaktar | edit source]

Scheleyer unesme publikigis skiso di Volapük en mayo 1879 en Sionsharfe, poesiala katolika revuo di qua il esis edituro. To esis sequita en 1880 per libro Germaniane. Schleyer su ne skribis libri pri Volapük en altra lingui, ma altr autori balde facis lo.

L'unesma internaciona kongreso di Volapük okazis en Friedrichshafen, en 1884, e la duesma en München, en 1887. La linguo uzita en ili esas Germaniana ma ya en la triesma kongreso (Paris, 1889) Volapük esis la nuna uzata linguo. En ta momenti, la linguo daScheleyer esis en lua punto di maxima populareso, kun nombro di 283 asociacioni, 25 periodikala publikaji en o pri Volapük e 316 libri di texto en 25 lingui. Kreesis Internaciona Akademio di Volapük (Kadäm bevünetik Volapüka) en 187 por konservar e perfektigar la linguo.

Ma ol esis precise ek la triesma kongreso kande komencis la taluso dil movado. To esis pri la diferenci inter la sektoro qua volis reformi, duktita dal prezidanto di l'Akademio Auguste Kerckhoffs e la sektoro plu konservema ke ne volis chanji, guidita da Schleyer, qua konsideris Volapü kom lua proprietajo ed en disputo ne rikonocis autoritato di l'Akademio. To provokis dividi e la movado en grava perdo di apogo, ya que multa sequanti komencis lernar Esperanto, aparita en 1887.

En la yardeko di 1920, la Nederlandana Arie de Jong, reformis la linguo kun la poka parolanti dil linguo, e prizentis ta reformo en 1931. La nova reformita versiono aceptesis da omni ed uzesas aktuale. De Jong simplifikis gramatiko, deletis verbala formi poka uzita ed anle certa sexismo en pronomi ed verbala desinenci. Il anke introduktis la fonemo /r/ por facar kelka morfemi plu rikonocebla; exemple, gletik (granda) divenis gretik.

Pro Arie de Jong, Volapük resurgis en Nederlando e Germania, ma represo dum nazismo esis frapo di qua Volapük ne povis rekuperar. Estimesas hodie existas poka deki di parolanti, majoritate esperantisti interesita en la gistorio di artefarita lingui. Malgre to omna, omnatempe existabas komuneso di parolanti ek la tempi di Schleyer, oficiale dirigita per suceso neinterruptita di cifals (duktisti).

Gramatiko[redaktar | edit source]

Volapük notigas per signaro. Ol uzas latinida literi kam q w, e unesme ol ne havis r. En la sequa listo prononcindiki esas segun l'Internaciona Fonetik Alfabeto:


a /a/, ä /æ/ od /ɛ/, b /b/, c /tʃ/ o /dʒ/,

d /d/, e /e/, f /f/, g /g/, h /h/,

i /i/, j /ʃ/ o /ʒ/, k /k/, l /l/,

m /m/, n /n/, o /o/, ö /ø/, p /p/,

r /r/, s /s/ o /z/, t /t/, u /u/, ü /y/,

v /v/, x /ks/ o /gz/, y /j/, z /ts/ o /dz/


L'acento esas en la lasta silabo.

Volapuko II, la revizio da De Jong, aldonis la fonemo "r", e chanjis kelka (ma ne la maxim ofata) vorti qua originale havis "l", por ke li esos plu rekonocebla. Exemple, "lilöm" (= "pluvo", ek l'Angliana "rain") en l'originala Volapük facigis "rein"

Artikolo[redaktar | edit source]

L'artikolo metigas nur ante extranjera vorti ed ol esas:

  • el: neutrala
  • hiel: maskulina
  • jiel: fiminina

Exemple:

  • (el) Friedrich
  • ela Friedrich de frideriko
  • ele Friedrich a frideriko
  • eli Friedrich frideriko (Akusativo)
  • o (el) Friedrich! (ho) frideriko

Nomo[redaktar | edit source]

Kom la Germaniana, Volapüka nomo havas quar kazi: nominativo, akuzativo, genitivo e dativo. En kompozita vorti, l'unesma parto dil kompono separas generale di l'altra per genitiva terminado -a, exemple: Vola-pük "dil-mondo linguo". Quankam, la fini di l'altra kazi (-e dativo, -i akuzativo) ulatempe esas uzita, o la radiki aglutinesas en nominativo, sine separata vokalo.

Deklinado dil nomo[redaktar | edit source]

Volapüka deklinado Singularo Pluralo
Nominativo vol (mondo) vols (mondi)
Genitivo vola (dil mondo) volas (dil mondi)
Dativo vole (al mondo) voles (al mondi)
Akusativo voli (mondo) volis (mondi)

Adjektivo[redaktar | edit source]

La finajo di adjektivi esas omnatempe -ik. Exemple:

  • Gud: Bono.
  • Gudik: Bona.

L'adjektivi metigas neflexita dop la sustantivo ma se ol metigas ante la sustantivo, li chanjijas segun numero e kazo.

Exemple:

  • buk jönik=bela libro;
  • bukas jönik, jönikas bukas=de (la) bela libri.

La komparaciono di l'adjektivi formigas per -um ed -ün.

  • gudik=bona, gudikum=plu bona, gudikün=maxim bona
  • jönik=bela, jönikum=plu bela, jönikün=maxim bela

Adverbi[redaktar | edit source]

Adverbi povas formigar per uzado di -o (ed en certa kazi di -ao ed -io) ek altra vorti.

  • deto=dextre, detao=de dextre, detio=dextre (akuzativo), ...
  • gudiko=bone, gudikumo=plu bone, gudiküno=maxim bone;
  • jöniko=bele, jönikumo=plu bele, jöniküno=maxim bele; ...

Originala formi[redaktar | edit source]

Si: Yes No: Ne
Is: Hik Us: Ibe Nesuno: Tard Mödo: Beaucoup
Kiüp?: Kande? Diso: Sube Ya: Déjà Nemödo: Peu.
Kiöp? Ube? Dono: En bas Poso: Ensuite Veno: Très
Kikod? Pro quo? Löpo: En haut Täno: Alors Te: Seulement
Liko? Quale? Suso: Sure Fino: Enfin Ti: Presque
Evelo: Nulatempe Nebo: Preter Ai: Omnatempe Säto: Assez
Nevelo: Ne jamais. I: Anke Ai: Omnatempe Säto: Assez
Ofen: Ofte Plu: Plu Nu: Maintenant Viso: Vis-à-vis
Suno: Tôt Ino: Interne Ba: Eble Za: À peu près

Prepozicioni[redaktar | edit source]

Al: À, vers Nebü: À côté de Bifü: Devant Nen: Sans
De: De Po: Derrière Dis: Sous Pos: Après
Du: Pendant Se: De, hors Fa: Par Segun: Suivant
In: Dans Sis: Depuis Jü: Jusque Su: Sur
Ko: Avec Ta: Contre Lä: Près de Zi: Autour de


Konjuncioni[redaktar | edit source]

Ab: Ma If: Se Bi: Pro ke Jüs: Til ke
Das: Ke Kludo: Do Dat: Por ke Na: Après que
Do: Quoique Ni: Ni Du: Pendant que Sis: Depuis que
E: Et U: Ou I: Aussi Ven: Lorsuqe
Ibo: Car Yed: Cependant

Pronomi[redaktar | edit source]

La pronomi komencas kun o- ed esas:

ob = je
ol = tu
or = vous (forme de politesse singulier)
om = il (employé pour tous les mots masculins)
of = elle (employé pour tous les objets animés féminins reconnus en tant que tel, si l'on parle d'un animal sans se préoccuper de son sexe, on emploiera om)
os = neutre impersonnel
on = neutre dans le sens du on collectif
ok = pronom réfléchi se en français

Por krear le plurala pronomo nominative on rajuntas s:

obs = nous
ols = vous
oms = ils
ofs = elles

Ta pronomi deklinesas:

oba = de moi, obas = de nous
obe = à moi, obes = à nous
obi = me, obis = nous

e formas la personala pronomi kun la sufixo -ik

obik = mon, obikel = le mien
obsik = notre, obsikel = le nôtre

La fino di l'infinitivo di verbi esas -ön (ek la Germaniana -en). Por konjugar, on suficas remplasar la dezinenco di linfinitivo por le korespondanta pronomo nominative:

binön = être, binob = je suis, binol = tu es, binom = il est, binof = elle est,
binobs = nous sommes, binols = vous êtes, binoms = ils sont, binofs = elles sont.
binom gretik = il est grand
binos gudik = c'est bien

Verbi[redaktar | edit source]

Diferanta verbala tempi[redaktar | edit source]

La diferanta verbala tempi Volapüke esas:

  • Por aktiva verb:
    • Pour l'indicatif : le patük (présent), le petük (passé, qui regroupe l'imparfait et le passé simple du français), le pätük (passé composé), le pitük (plus-que-parfait, qui regroupe le passé antérieur du français), le potük (futur) et le putok (futur antérieur). Pour conjuguer à ces différents temps, on utilise respectivement les préfixes a- (facultatif),ä-, e-, i-, o-, et u-.
      • binol = tu es,äbinol = tu étais ou tu fus, ebinol = tu as été, ibinol = tu avais été, obinol = tu seras, ubinol = tu auras été
    • pour le conditionnel, on ajoute le suffixe öv à l'imparfait et au plus-que-parfait :
      • äbinol-öv = tu serais, ibinol-öv = tu aurais été.
    • Pour l'impératif, on ajoute le suffixe öd aux temps de l'indicatif :
      • binol-öd = sois, binols-öd = soyez
    • Pour le subjonctif, on ajoute le suffixe la aux temps de l'indicatif :
      • binol-la = (que)tu sois, äbinol-la = (que)tu fusses, ibinol-la = (que)tu eusses été
  • Pour les verbes passifs ou en voie passive :
    • Le passif se construit à l'aide du préfixe p-, que l'on ajoute à la conjugaison active :
      • Palöfob = je suis aimé (löfob = j'aime) , Pulöfob = j'aurai été aimé , Pilöfob-öv = j'aurais été aimé
    • Le complément d'agent est introduit par la préposition fa (= par)
      • löfön = aimer, palöfob fa ol = je suis aimé par toi (il est souvent plus agréable de faire appel au préfixe a- s'il est lui-même précédé par le préfixe p-, cependant, on peut également dire plöfob fa ol)
  • pour les verbes réfléchis et impersonnels :
    • Ils se conjuguent comme en français à l'aide du pronom personnel à l'accusatif :
      • vatükob obi = je me lave , evatükob obi = je me suis lavé.
    • La réciprocité se rend par balvotik = l'un l'autre et par balvoto = réciproquement.

Exemplo di verbala konjugado[redaktar | edit source]

Hike, on povas vidar la verbo lenotön ("notifikar"), konjugata (aktiva formo).

Modelo di Konjugado
Verbo lenotön (radiko: lenot-)
Forma Simple Forma Compuesta
Infinitivo lenotön avoir chanté
Gerundio en chantant en ayant chanté
Participio de Presente chantant elenol ?
Participio de Pasado chanté
Modo Tiempo Ob Ol Om Of Os On Obs Ols Oms
Indikativo Presente lenotob lenotol lenotom lenotof lenotos lenoton lenotobs lenotols lenotoms
Imperfekta Pasinto älenotob älenotol älenotom älenotof älenotos älenoton älenotobs älenotols älenotoms
Pasinto elenotob elenotol elenotom elenotof elenotos elenoton elenotobs elenotols elenotoms
Antea Pasinto ilenotob ilenotol ilenotom ilenotof ilenotos ilenoton ilenotobs ilenotols ilenotoms
Futuro olenotob olenotol olenotom olenotof olenotos olenoton olenotobs olenotols olenotoms
Antea Futuro ulenotob ulenotol ulenotom ulenotof ulenotos ulenoton ulenotobs ulenotols ulenotoms
Kondicionalo Kondicionalo Prezenta lenotoböv lenotolöv lenotomöv lenotoföv lenotosöv lenotonöv lenotobsöv lenotolsöv lenotomsöv
Kondicionalo Imperfekta älenotoböv älenotolöv älenotomöv älenotoföv älenotosöv älenotonöv älenotobsöv älenotolsöv älenotomsöv
Antea Kondicionalo elenotoböv elenotolöv elenotomöv elenotoföv elenotosöv elenotonöv elenotobsöv elenotolsöv elenotomsöv
Kondicionalo Antea ilenotoböv ilenotolöv ilenotomöv ilenotoföv ilenotosöv ilenotonöv ilenotobsöv ilenotolsöv ilenotomsöv
Kondicionalo Futura olenotoböv olenotolöv olenotomöv olenotoföv olenotosöv olenotonöv olenotobsöv olenotolsöv olenotomsöv
Kondicionalo Antea Futuro ulenotoböv ulenotolöv ulenotomöv ulenotoföv ulenotosöv ulenotonöv ulenotobsöv ulenotolsöv ulenotomsöv
Volitivo Prezenta lenotob-la lenotol-la lenotom-la lenotof-la lenotos-la lenoton-la lenotobs-la lenotols-la lenotoms-la
Pasinto Imperfekta älenotob-la älenotol-la älenotom-la älenotof-la älenotos-la älenoton-la älenotobs-la älenotols-la älenotoms-la
Pasinto Antea elenotob-la elenotol-la elenotom-la elenotof-la elenotos-la elenoton-la elenotobs-la elenotols-la elenotoms-la
Pretérito Pluscuamperfecto ilenotob-la ilenotol-la ilenotom-la ilenotof-la ilenotos-la ilenoton-la ilenotobs-la ilenotols-la ilenotoms-la
Imperativo Prezenta lenotoböd lenotolöd lenotomöd lenotoföd lenotosöd lenotonöd lenotobsöd lenotolsöd lenotomsöd
Antea elenotoböd elenotolöd elenotomöd elenotoföd elenotosöd elenotonöd elenotobsöd elenotolsöd elenotomsöd

Hike, on povas vidar la verbo palenotön ("notifikesar"), konjugata (pasiva formo).

Modelo di Konjugado
Verbo palenotön (radiko: -lenot-)
Forma Simple Forma Compuesta
Infinitivo palenotön avoir chanté
Gerundio en chantant en ayant chanté
Participio de Presente chantant elenol ?
Participio de Pasado chanté
Modo Tiempo Ob Ol Om Of Os On Obs Ols Oms
Indikativo Presente palenotob palenotol palenotom palenotof palenotos palenoton palenotobs palenotols palenotoms
Pretérito Imperfecto pälenotob pälenotol pälenotom pälenotof pälenotos pälenoton pälenotobs pälenotols pälenotoms
Pasado Simple pelenotob pelenotol pelenotom pelenotof pelenotos pelenoton pelenotobs pelenotols pelenotoms
Pretérito Pluscuamperfecto pilenotob pilenotol pilenotom pilenotof pilenotos pilenoton pilenotobs pilenotols pilenotoms
Futuro polenotob polenotol polenotom polenotof polenotos polenoton polenotobs polenotols polenotoms
Futuro Anterior pulenotob pulenotol pulenotom pulenotof pulenotos pulenoton pulenotobs pulenotols pulenotoms
Kondicionalo Kondicionalo Prezenta palenotoböv palenotolöv palenotomöv palenotoföv palenotosöv palenotonöv palenotobsöv palenotolsöv palenotomsöv
Kondicionalo Imperfecto pälenotoböv pälenotolöv pälenotomöv pälenotoföv pälenotosöv älenotonöv pälenotobsöv pälenotolsöv pälenotomsöv
Kondicionalo Perfecto pelenotoböv pelenotolöv pelenotomöv pelenotoföv pelenotosöv pelenotonöv pelenotobsöv pelenotolsöv pelenotomsöv
Kondicionalo Pluscuamperfecto pilenotoböv pilenotolöv pilenotomöv pilenotoföv pilenotosöv pilenotonöv pilenotobsöv pilenotolsöv pilenotomsöv
Kondicionalo Futuro polenotoböv polenotolöv polenotomöv polenotoföv polenotosöv polenotonöv polenotobsöv polenotolsöv polenotomsöv
Kondicionalo Futuro Perfecto pulenotoböv pulenotolöv pulenotomöv pulenotoföv pulenotosöv pulenotonöv pulenotobsöv pulenotolsöv pulenotomsöv
Subjuntivo Presente palenotob-la palenotol-la palenotom-la palenotof-la palenotos-la palenoton-la palenotobs-la palenotols-la palenotoms-la
Pretérito Imperfecto pälenotob-la pälenotol-la pälenotom-la pälenotof-la pälenotos-la pälenoton-la pälenotobs-la pälenotols-la pälenotoms-la
Pretérito Perfecto pelenotob-la pelenotol-la pelenotom-la pelenotof-la pelenotos-la pelenoton-la pelenotobs-la pelenotols-la pelenotoms-la
Pretérito Pluscuamperfecto pilenotob-la pilenotol-la pilenotom-la pilenotof-la pilenotos-la pilenoton-la pilenotobs-la pilenotols-la pilenotoms-la
Imperativo Presente palenotoböd palenotolöd palenotomöd palenotoföd palenotosöd palenotonöd palenotobsöd palenotolsöd palenotomsöd
Pasado pelenotoböd pelenotolöd pelenotomöd pelenotoföd pelenotosöd pelenotonöd pelenotobsöd pelenotolsöd pelenotomsöd

Vorto-kreado[redaktar | edit source]

Vorto kompozesas da radiko, qua povas ricevar prefixi e sufixi, ma anke povas kompozesar di du o plura radiki.

VOLAPÜK = universala linguo, da VOL = mondo e PÜK = linguo.

Kande multa raidki ko-existas en sama vorto, on metas la vorto que donacas la precipua ideo al fino. L'artikulado facas omnatempe adjuntanta la letro A (marko di genitivo).

pokamon = argent de poche
monapok = poche d'argent
Mon signifas pekunio, pok, posho.

Kelka radiki:

Pruntita al Latinida lingui:
DOL: doloro, FLUM: fluvio, KAP: kapo, MILAG: marvelo, SAP: sajeso.
Pruntita al Germana lingui:
ek la Germaniana:
FAD: filo, FEL: agro, JÖN: beleso, KET: kateno
e l'Angliana:
BEG: prego, KLOT: robo, SMOK: fumuro, TIM: tempo.

Kelka prefixi:

BE: plufortigas l'ideo di verbo. BEKLOTÖN: revétir, de KLOTÖN: vétir. BELIFÖN: animer, de LIFÖN: vivre.
DA: transformas neutrala verbi en aktiva verbi. DATIKÖN: imaginar, de TIKÖN: pensar.
GE: korespondes al Franciana re, a l'Angliana back. GEPÜKÖN: respondar, de PÜKÖN: parolar.
LE: plufortigas l'ideo du radikaro. LEDIB: abîme, de DIB: profondeur.
LU: esas pejorativo. LUGOD: idolo, de GOD: deo.
NE: donacas negativa o privativa senso. NEFLEN: enemiko, de FLEN: amiko
SMA: donas l'ideo di plu mikra. SMABEL: monteto, de BEL: monto.
OF: formas la feminino. OFBLOD: fratino, de BLOD: frato.
BEVÜ: esas INTER, o ENTRE en la Franciana. BEVÜNETIK: internaciona, de NETIK: naciona.
SE: donacas l'ideo di ekirar. SEGOLÖN: ekirar, de GOLÖN: irar.
ZI: donacas l'ideo di "cirkume". ZIGOLÖN: cirkumirar, de GOLÖN: irar.

Kelka sufixi:

EL: designas la habitantaro di lando, regiono, urbo. FLENTEL: Franciano, di FLENT: Francia.
EL: designas anke la persono qua okupigas pri l'afero indikita per la radikaro. MITEL: boucher, de MIT: viande.
AN: designas anke la persono, sine ideo di aktiveso. BÄLEDAN: vieillard, de BÄLED: âge.
ÄB: designas la persono, kun l'ideo di pasiveso. JELÄB: protégé, de JEL: amour.
AF: designas l'animali. JALAF: crustacé, de JAL: carapace.
EN: designas las mestieri o l'industrio. BILEN: brasserie, de BIL: bière.
ÖP: designas la kin parti dil mondo o determinita posto. YULÖP: Europe. KAFÖP: café (bar), de KAF: café (boisson).
EM ed ÖM designas kolektivi. BLEDEM: feuillage, de BLED: feuille. GADÖM: outillage de jardin, de GAD: jardin.
IK: formas adjektivi, ed IKO, adverbio, ek radikaro. FAMIK: glorieux, FAMIKO: glorieusement, de FAM: gloire.

Cifri[redaktar | edit source]

La cifri di 1 a 9 komencas e finas en konsonanto. La fina konsonanto esas omnatempe l. On povas observar la sequo di a e i o u ä ö ü, nun la cifro 7 esas eceptiono kun interpozita e.

bal = 1
tel = 2
kil = 3
fol = 4
lul = 5
mäl = 6
vel = 7
jöl = 8
zül = 9

Adjuntanta s, on havas la korespondanta deki, exemple:

  • 10 esas bals, e 60 esas mäls.

Por formar le nombri di 10 a 99 on interpozas e (e od ed avan vorto komencanta en konsono signifas et):

  • 73 esas velsekil
(bal)tum = 100
(bal)tumbal = 101
(bal)tumtelsekil = 123
kiltummälsefol = 364
mil = 1.000
telmil kiltumfolselul = 2.345
balsmil = 10.000
balion = 1.000.000
folbalion jöltumvelsemälmil kiltumtelsezül = 4.876.329
telion = 1.000.000.000
Bims gretik lul = kin grand arbori

Uzado dil vorto Volapük en altra lingui[redaktar | edit source]

La vorto Volapük anke signifas "sensencajo" e "linguacho" en certa lingui kam en Daniana en l'expresiono Det er det rene volapyk for mig ("Ol esas pura Volapük a me"). Esperante, "Volapukaĵo" esas anke termo por indikar "sensencajo" e l'expresiono Tio estas volapukaĵo al mi ("To esas Volapukayo a me") uzesas ulatempe kam en l'Angliana ta di: "It's Greek to me".

Referi[redaktar | edit source]

  1. Why I Learned a Universal Language No One Speaks - Paul LaFarge, Village Voice, 1 di agosto 2000
  2. Handbook on Volapük

Extera ligili[redaktar | edit source]