Volapük

Gramatikala revizo bezonata

Volapük (Volapük)
Parolata en:	Europa
Regiono:	Europa
Tota parolanti:	20 personi (tote kom 2ma linguo)
Rango:
Klasifiko:	Internaciona helpanta linguo  Volapük
Oficala stando
Oficala linguo di:	nul-loko
Regulata da:	Kadäm Volapüka
Kodi
ISO 639-1	vo
ISO 639-2	vol
Menade bal, püki bal, unu homaro, unu linguo.
Videz anke: Artificala lingui – Linguaro

Volapük esas artificala linguo kreita ye 1879–1880 da Johann Martin Schleyer. La linguo divenis populala dum fine 19ma yarcento: ye 1889 on estimas ke existis 25 jurnali e 283 klubi en tota mondo en o pri Volapük, e 316 libri en 25 lingui.

Historio

Scheleyer unesme publikigis skiso di Volapük en mayo 1879 en Sionsharfe, poesiala katolika revuo di qua il esis edituro. To esis sequita en 1880 per libro Germaniane. Schleyer su ne skribis libri pri Volapük en altra lingui, ma altr autori balde facis lo.

L'unesma internaciona kongreso di Volapük okazis en Friedrichshafen, en 1884, e la duesma en München, en 1887. La linguo uzita en ili esas Germaniana ma ya en la triesma kongreso (Paris, 1889) Volapük esis la nuna uzata linguo. En ta momenti, la linguo daScheleyer esis en lua punto di maxima populareso, kun nombro di 283 asociacioni, 25 periodikala publikaji en o pri Volapük e 316 libri di texto en 25 lingui. Kreesis Internaciona Akademio di Volapük (Kadäm bevünetik Volapüka) en 187 por konservar e perfektigar la linguo.

Ma ol esis precise ek la triesma kongreso kande komencis la taluso dil movado. To esis pri la diferenci inter la sektoro qua volis reformi, duktita dal prezidanto di l'Akademio Auguste Kerckhoffs e la sektoro plu konservema ke ne volis chanji, guidita da Schleyer, qua konsideris Volapü kom lua proprietajo ed en disputo ne rikonocis autoritato di l'Akademio. To provokis dividi e la movado en grava perdo di apogo, ya que multa sequanti komencis lernar Esperanto, aparita en 1887.

En la yardeko di 1920, la Nederlandana Arie de Jong, reformis la linguo kun la poka parolanti dil linguo, e prizentis ta reformo en 1931. La nova reformita versiono aceptesis da omni ed uzesas aktuale. De Jong simplifikis gramatiko, deletis verbala formi poka uzita ed anle certa sexismo en pronomi ed verbala desinenci. Il anke introduktis la fonemo /r/ por facar kelka morfemi plu rikonocebla; exemple, gletik (granda) divenis gretik.

Pro Arie de Jong, Volapük resurgis en Nederlando e Germania, ma represo dum nazismo esis frapo di qua Volapük ne povis rekuperar. Estimesas hodie existas poka deki di parolanti, majoritate esperantisti interesita en la gistorio di artefarita lingui. Malgre to omna, omnatempe existabas komuneso di parolanti ek la tempi di Schleyer, oficiale dirigita per suceso neinterruptita di cifals (duktisti).

Gramatiko

Volapük notigas per signaro. Ol uzas latinida literi kam q w, e unesme ol ne havis r. En la sequa listo prononcindiki esas segun l'Internaciona Fonetik Alfabeto:

a /a/, ä /æ/ od /ɛ/, b /b/, c /tʃ/ o /dʒ/,

d /d/, e /e/, f /f/, g /g/, h /h/,

i /i/, j /ʃ/ o /ʒ/, k /k/, l /l/,

m /m/, n /n/, o /o/, ö /ø/, p /p/,

r /r/, s /s/ o /z/, t /t/, u /u/, ü /y/,

v /v/, x /ks/ o /gz/, y /j/, z /ts/ o /dz/

L'acento esas en la lasta silabo.

Volapuko II, la revizio da De Jong, aldonis la fonemo "r", e chanjis kelka (ma ne la maxim ofata) vorti qua originale havis "l", por ke li esos plu rekonocebla. Exemple, "lilöm" (= "pluvo", ek l'Angliana "rain") en l'originala Volapük facigis "rein"

Artikolo

L'artikolo metigas nur ante extranjera vorti ed ol esas:

• el: neutrala
• hiel: maskulina
• jiel: fiminina

Exemple:

• (el) Friedrich
• ela Friedrich de frideriko
• ele Friedrich a frideriko
• eli Friedrich frideriko (Akusativo)
• o (el) Friedrich! (ho) frideriko

Nomo

Kam la Germaniana, Volapüka nomo havas quar kazi: nominativo, akuzativo, genitivo e dativo. En kompozita vorti, l'unesma parto dil kompono separas generale di l'altra per genitiva terminado -a, exemple: Vola-pük "dil-mondo linguo". Quankam, la fini di l'altra kazi (-e dativo, -i akuzativo) ulatempe esas uzita, o la radiki aglutinesas en nominativo, sine separata vokalo.

Deklinado dil nomo

Volapüka deklinado	Singularo	Pluralo
Nominativo	vol (mondo)	vols (mondi)
Genitivo	vola (dil mondo)	volas (dil mondi)
Dativo	vole (al mondo)	voles (al mondi)
Akusativo	voli (mondo)	volis (mondi)

Adjektivo

La finajo di adjektivi esas omnatempe -ik. Exemple:

• Gud: Bono.
• Gudik: Bona.

L'adjektivi metigas neflexita dop la sustantivo ma se ol metigas ante la sustantivo, li chanjijas segun numero e kazo.

Exemple:

• buk jönik=bela libro;
• bukas jönik, jönikas bukas=de (la) bela libri.

La komparaciono di l'adjektivi formigas per -um ed -ün.

• gudik=bona, gudikum=plu bona, gudikün=maxim bona
• jönik=bela, jönikum=plu bela, jönikün=maxim bela

Adverbi

Adverbi povas formigar per uzado di -o (ed en certa kazi di -ao ed -io) ek altra vorti.

• deto=dextre, detao=de dextre, detio=dextre (akuzativo), ...
• gudiko=bone, gudikumo=plu bone, gudiküno=maxim bone;
• jöniko=bele, jönikumo=plu bele, jöniküno=maxim bele; ...

Originala formi

Si: Yes		No: Ne
Is: Hik		Us: Ibe		Nesuno: Tard		Mödo: Beaucoup
Kiüp?: Kande?		Diso: Sube		Ya: Déjà		Nemödo: Peu.
Kiöp? Ube?		Dono: En bas		Poso: Ensuite		Veno: Très
Kikod? Pro quo?		Löpo: En haut		Täno: Alors		Te: Seulement
Liko? Quale?		Suso: Sure		Fino: Enfin		Ti: Presque
Evelo: Nulatempe		Nebo: Preter		Ai: Omnatempe		Säto: Assez
Nevelo: Ne jamais.		I: Anke		Ai: Omnatempe		Säto: Assez
Ofen: Ofte		Plu: Plu		Nu: Maintenant		Viso: Vis-à-vis
Suno: Tôt		Ino: Interne		Ba: Eble		Za: À peu près

Prepozicioni

Al: À, vers		Nebü: À côté de		Bifü: Devant		Nen: Sans
De: De		Po: Derrière		Dis: Sous		Pos: Après
Du: Pendant		Se: De, hors		Fa: Par		Segun: Suivant
In: Dans		Sis: Depuis		Jü: Jusque		Su: Sur
Ko: Avec		Ta: Contre		Lä: Près de		Zi: Autour de

Konjuncioni

Ab: Ma		If: Se		Bi: Pro ke		Jüs: Til ke
Das: Ke		Kludo: Do		Dat: Por ke		Na: Après que
Do: Quoique		Ni: Ni		Du: Pendant que		Sis: Depuis que
E: Et		U: Ou		I: Aussi		Ven: Lorsuqe
Ibo: Car		Yed: Cependant

Pronomi

La pronomi komencas kun o- ed esas:

ob = je

ol = tu

or = vous (forme de politesse singulier)

om = il (employé pour tous les mots masculins)

of = elle (employé pour tous les objets animés féminins reconnus en tant que tel, si l'on parle d'un animal sans se préoccuper de son sexe, on emploiera om)

os = neutre impersonnel

on = neutre dans le sens du on collectif

ok = pronom réfléchi se en français

Por krear le plurala pronomo nominative on rajuntas s:

obs = nous

ols = vous

oms = ils

ofs = elles

Ta pronomi deklinesas:

oba = de moi, obas = de nous

obe = à moi, obes = à nous

obi = me, obis = nous

e formas la personala pronomi kun la sufixo -ik

obik = mon, obikel = le mien

obsik = notre, obsikel = le nôtre

La fino di l'infinitivo di verbi esas -ön (ek la Germaniana -en). Por konjugar, on suficas remplasar la dezinenco di linfinitivo por le korespondanta pronomo nominative:

binön = être, binob = je suis, binol = tu es, binom = il est, binof = elle est,

binobs = nous sommes, binols = vous êtes, binoms = ils sont, binofs = elles sont.

binom gretik = il est grand

binos gudik = c'est bien

Verbi

Diferanta verbala tempi

La diferanta verbala tempi Volapüke esas:

• Por aktiva verb:
  • Pour l'indicatif : le patük (présent), le petük (passé, qui regroupe l'imparfait et le passé simple du français), le pätük (passé composé), le pitük (plus-que-parfait, qui regroupe le passé antérieur du français), le potük (futur) et le putok (futur antérieur). Pour conjuguer à ces différents temps, on utilise respectivement les préfixes a- (facultatif),ä-, e-, i-, o-, et u-.
    • binol = tu es,äbinol = tu étais ou tu fus, ebinol = tu as été, ibinol = tu avais été, obinol = tu seras, ubinol = tu auras été
  • pour le conditionnel, on ajoute le suffixe öv à l'imparfait et au plus-que-parfait :
    • äbinol-öv = tu serais, ibinol-öv = tu aurais été.
  • Pour l'impératif, on ajoute le suffixe öd aux temps de l'indicatif :
    • binol-öd = sois, binols-öd = soyez
  • Pour le subjonctif, on ajoute le suffixe la aux temps de l'indicatif :
    • binol-la = (que)tu sois, äbinol-la = (que)tu fusses, ibinol-la = (que)tu eusses été
• Pour les verbes passifs ou en voie passive :
  • Le passif se construit à l'aide du préfixe p-, que l'on ajoute à la conjugaison active :
    • Palöfob = je suis aimé (löfob = j'aime) , Pulöfob = j'aurai été aimé , Pilöfob-öv = j'aurais été aimé
  • Le complément d'agent est introduit par la préposition fa (= par)
    • löfön = aimer, palöfob fa ol = je suis aimé par toi (il est souvent plus agréable de faire appel au préfixe a- s'il est lui-même précédé par le préfixe p-, cependant, on peut également dire plöfob fa ol)
• pour les verbes réfléchis et impersonnels :
  • Ils se conjuguent comme en français à l'aide du pronom personnel à l'accusatif :
    • vatükob obi = je me lave , evatükob obi = je me suis lavé.
  • La réciprocité se rend par balvotik = l'un l'autre et par balvoto = réciproquement.

Exemplo di verbala konjugado

Hike, on povas vidar la verbo lenotön ("notifikar"), konjugata (aktiva formo).

Modelo di Konjugado
Verbo lenotön (radiko: lenot-)

		Forma Simple						Forma Compuesta
Infinitivo		lenotön						avoir chanté
Gerundio		en chantant						en ayant chanté
Participio de Presente		chantant						elenol ?
Participio de Pasado		chanté						—
Modo	Tiempo	Ob	Ol	Om	Of	Os	On	Obs	Ols	Oms
Indikativo	Presente	lenotob	lenotol	lenotom	lenotof	lenotos	lenoton	lenotobs	lenotols	lenotoms
	Imperfekta Pasinto	älenotob	älenotol	älenotom	älenotof	älenotos	älenoton	älenotobs	älenotols	älenotoms
	Pasinto	elenotob	elenotol	elenotom	elenotof	elenotos	elenoton	elenotobs	elenotols	elenotoms
	Antea Pasinto	ilenotob	ilenotol	ilenotom	ilenotof	ilenotos	ilenoton	ilenotobs	ilenotols	ilenotoms
	Futuro	olenotob	olenotol	olenotom	olenotof	olenotos	olenoton	olenotobs	olenotols	olenotoms
	Antea Futuro	ulenotob	ulenotol	ulenotom	ulenotof	ulenotos	ulenoton	ulenotobs	ulenotols	ulenotoms
Kondicionalo	Kondicionalo Prezenta	lenotoböv	lenotolöv	lenotomöv	lenotoföv	lenotosöv	lenotonöv	lenotobsöv	lenotolsöv	lenotomsöv
	Kondicionalo Imperfekta	älenotoböv	älenotolöv	älenotomöv	älenotoföv	älenotosöv	älenotonöv	älenotobsöv	älenotolsöv	älenotomsöv
	Antea Kondicionalo	elenotoböv	elenotolöv	elenotomöv	elenotoföv	elenotosöv	elenotonöv	elenotobsöv	elenotolsöv	elenotomsöv
	Kondicionalo Antea	ilenotoböv	ilenotolöv	ilenotomöv	ilenotoföv	ilenotosöv	ilenotonöv	ilenotobsöv	ilenotolsöv	ilenotomsöv
	Kondicionalo Futura	olenotoböv	olenotolöv	olenotomöv	olenotoföv	olenotosöv	olenotonöv	olenotobsöv	olenotolsöv	olenotomsöv
	Kondicionalo Antea Futuro	ulenotoböv	ulenotolöv	ulenotomöv	ulenotoföv	ulenotosöv	ulenotonöv	ulenotobsöv	ulenotolsöv	ulenotomsöv
Volitivo	Prezenta	lenotob-la	lenotol-la	lenotom-la	lenotof-la	lenotos-la	lenoton-la	lenotobs-la	lenotols-la	lenotoms-la
	Pasinto Imperfekta	älenotob-la	älenotol-la	älenotom-la	älenotof-la	älenotos-la	älenoton-la	älenotobs-la	älenotols-la	älenotoms-la
	Pasinto Antea	elenotob-la	elenotol-la	elenotom-la	elenotof-la	elenotos-la	elenoton-la	elenotobs-la	elenotols-la	elenotoms-la
	Pretérito Pluscuamperfecto	ilenotob-la	ilenotol-la	ilenotom-la	ilenotof-la	ilenotos-la	ilenoton-la	ilenotobs-la	ilenotols-la	ilenotoms-la
Imperativo	Prezenta	lenotoböd	lenotolöd	lenotomöd	lenotoföd	lenotosöd	lenotonöd	lenotobsöd	lenotolsöd	lenotomsöd
	Antea	elenotoböd	elenotolöd	elenotomöd	elenotoföd	elenotosöd	elenotonöd	elenotobsöd	elenotolsöd	elenotomsöd

Hike, on povas vidar la verbo palenotön ("notifikesar"), konjugata (pasiva formo).

Modelo di Konjugado
Verbo palenotön (radiko: -lenot-)

		Forma Simple						Forma Compuesta
Infinitivo		palenotön						avoir chanté
Gerundio		en chantant						en ayant chanté
Participio de Presente		chantant						elenol ?
Participio de Pasado		chanté						—
Modo	Tiempo	Ob	Ol	Om	Of	Os	On	Obs	Ols	Oms
Indikativo	Presente	palenotob	palenotol	palenotom	palenotof	palenotos	palenoton	palenotobs	palenotols	palenotoms
	Pretérito Imperfecto	pälenotob	pälenotol	pälenotom	pälenotof	pälenotos	pälenoton	pälenotobs	pälenotols	pälenotoms
	Pasado Simple	pelenotob	pelenotol	pelenotom	pelenotof	pelenotos	pelenoton	pelenotobs	pelenotols	pelenotoms
	Pretérito Pluscuamperfecto	pilenotob	pilenotol	pilenotom	pilenotof	pilenotos	pilenoton	pilenotobs	pilenotols	pilenotoms
	Futuro	polenotob	polenotol	polenotom	polenotof	polenotos	polenoton	polenotobs	polenotols	polenotoms
	Futuro Anterior	pulenotob	pulenotol	pulenotom	pulenotof	pulenotos	pulenoton	pulenotobs	pulenotols	pulenotoms
Kondicionalo	Kondicionalo Prezenta	palenotoböv	palenotolöv	palenotomöv	palenotoföv	palenotosöv	palenotonöv	palenotobsöv	palenotolsöv	palenotomsöv
	Kondicionalo Imperfecto	pälenotoböv	pälenotolöv	pälenotomöv	pälenotoföv	pälenotosöv	älenotonöv	pälenotobsöv	pälenotolsöv	pälenotomsöv
	Kondicionalo Perfecto	pelenotoböv	pelenotolöv	pelenotomöv	pelenotoföv	pelenotosöv	pelenotonöv	pelenotobsöv	pelenotolsöv	pelenotomsöv
	Kondicionalo Pluscuamperfecto	pilenotoböv	pilenotolöv	pilenotomöv	pilenotoföv	pilenotosöv	pilenotonöv	pilenotobsöv	pilenotolsöv	pilenotomsöv
	Kondicionalo Futuro	polenotoböv	polenotolöv	polenotomöv	polenotoföv	polenotosöv	polenotonöv	polenotobsöv	polenotolsöv	polenotomsöv
	Kondicionalo Futuro Perfecto	pulenotoböv	pulenotolöv	pulenotomöv	pulenotoföv	pulenotosöv	pulenotonöv	pulenotobsöv	pulenotolsöv	pulenotomsöv
Subjuntivo	Presente	palenotob-la	palenotol-la	palenotom-la	palenotof-la	palenotos-la	palenoton-la	palenotobs-la	palenotols-la	palenotoms-la
	Pretérito Imperfecto	pälenotob-la	pälenotol-la	pälenotom-la	pälenotof-la	pälenotos-la	pälenoton-la	pälenotobs-la	pälenotols-la	pälenotoms-la
	Pretérito Perfecto	pelenotob-la	pelenotol-la	pelenotom-la	pelenotof-la	pelenotos-la	pelenoton-la	pelenotobs-la	pelenotols-la	pelenotoms-la
	Pretérito Pluscuamperfecto	pilenotob-la	pilenotol-la	pilenotom-la	pilenotof-la	pilenotos-la	pilenoton-la	pilenotobs-la	pilenotols-la	pilenotoms-la
Imperativo	Presente	palenotoböd	palenotolöd	palenotomöd	palenotoföd	palenotosöd	palenotonöd	palenotobsöd	palenotolsöd	palenotomsöd
	Pasado	pelenotoböd	pelenotolöd	pelenotomöd	pelenotoföd	pelenotosöd	pelenotonöd	pelenotobsöd	pelenotolsöd	pelenotomsöd

Vorto-kreado

Vorto kompozesas da radiko, qua povas ricevar prefixi e sufixi, ma anke povas kompozesar di du o plura radiki.

VOLAPÜK = universala linguo, da VOL = mondo e PÜK = linguo.

Kande multa raidki ko-existas en sama vorto, on metas la vorto que donacas la precipua ideo al fino. L'artikulado facas omnatempe adjuntanta la letro A (marko di genitivo).

pokamon = argent de poche

monapok = poche d'argent

Mon signifas pekunio, pok, posho.

Kelka radiki:

Pruntita al Latinida lingui:

DOL: doloro, FLUM: fluvio, KAP: kapo, MILAG: marvelo, SAP: sajeso.

Pruntita al Germana lingui:

ek la Germaniana:

FAD: filo, FEL: agro, JÖN: beleso, KET: kateno

e l'Angliana:

BEG: prego, KLOT: robo, SMOK: fumuro, TIM: tempo.

Kelka prefixi:

BE: plufortigas l'ideo di verbo. BEKLOTÖN: revétir, de KLOTÖN: vétir. BELIFÖN: animer, de LIFÖN: vivre.

DA: transformas neutrala verbi en aktiva verbi. DATIKÖN: imaginar, de TIKÖN: pensar.

GE: korespondes al Franciana re, a l'Angliana back. GEPÜKÖN: respondar, de PÜKÖN: parolar.

LE: plufortigas l'ideo du radikaro. LEDIB: abîme, de DIB: profondeur.

LU: esas pejorativo. LUGOD: idolo, de GOD: deo.

NE: donacas negativa o privativa senso. NEFLEN: enemiko, de FLEN: amiko

SMA: donas l'ideo di plu mikra. SMABEL: monteto, de BEL: monto.

OF: formas la feminino. OFBLOD: fratino, de BLOD: frato.

BEVÜ: esas INTER, o ENTRE en la Franciana. BEVÜNETIK: internaciona, de NETIK: naciona.

SE: donacas l'ideo di ekirar. SEGOLÖN: ekirar, de GOLÖN: irar.

ZI: donacas l'ideo di "cirkume". ZIGOLÖN: cirkumirar, de GOLÖN: irar.

Kelka sufixi:

EL: designas la habitantaro di lando, regiono, urbo. FLENTEL: Franciano, di FLENT: Francia.

EL: designas anke la persono qua okupigas pri l'afero indikita per la radikaro. MITEL: boucher, de MIT: viande.

AN: designas anke la persono, sine ideo di aktiveso. BÄLEDAN: vieillard, de BÄLED: âge.

ÄB: designas la persono, kun l'ideo di pasiveso. JELÄB: protégé, de JEL: amour.

AF: designas l'animali. JALAF: crustacé, de JAL: carapace.

EN: designas las mestieri o l'industrio. BILEN: brasserie, de BIL: bière.

ÖP: designas la kin parti dil mondo o determinita posto. YULÖP: Europe. KAFÖP: café (bar), de KAF: café (boisson).

EM ed ÖM designas kolektivi. BLEDEM: feuillage, de BLED: feuille. GADÖM: outillage de jardin, de GAD: jardin.

IK: formas adjektivi, ed IKO, adverbio, ek radikaro. FAMIK: glorieux, FAMIKO: glorieusement, de FAM: gloire.

Cifri

La cifri di 1 a 9 komencas e finas en konsonanto. La fina konsonanto esas omnatempe l. On povas observar la sequo di a e i o u ä ö ü, nun la cifro 7 esas eceptiono kun interpozita e.

bal = 1

tel = 2

kil = 3

fol = 4

lul = 5

mäl = 6

vel = 7

jöl = 8

zül = 9

Adjuntanta s, on havas la korespondanta deki, exemple:

• 10 esas bals, e 60 esas mäls.

Por formar le nombri di 10 a 99 on interpozas e (e od ed avan vorto komencanta en konsono signifas et):

• 73 esas velsekil

(bal)tum = 100

(bal)tumbal = 101

(bal)tumtelsekil = 123

kiltummälsefol = 364

mil = 1.000

telmil kiltumfolselul = 2.345

balsmil = 10.000

balion = 1.000.000

folbalion jöltumvelsemälmil kiltumtelsezül = 4.876.329

telion = 1.000.000.000

Bims gretik lul = kin grand arbori

Uzado dil vorto Volapük en altra lingui

La vorto Volapük anke signifas "sensencajo" e "linguacho" en certa lingui kam en Daniana en l'expresiono Det er det rene volapyk for mig ("Ol esas pura Volapük a me"). Esperante, "Volapukaĵo" esas anke termo por indikar "sensencajo" e l'expresiono Tio estas volapukaĵo al mi ("To esas Volapukayo a me") uzesas ulatempe kam en l'Angliana ta di: "It's Greek to me".

Extera ligili

• Kurta gramatiko di Volapük (Esperante)
• Kurso di Volapük
• Gramatiko di Volapük (Angliane)