Ido

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Ido (Ido)
Parolata en: Plura landi
Regiono: Precipue Europa
Tota parolanti: >100-200 personi
Rango: 266
Klasifiko: Helpolinguo
Oficala stando
Oficala linguo di: Nula lando
Regulata da: Uniono por la Linguo Internaciona Ido
Kodi
ISO 639-1 io
ISO 639-2 ido
Flag of Ido.svg
Logo
Videz anke: – Linguaro

Ido esas internaciona auxiliara linguo kun poka polisemio sate konciza kreita da Louis de Beaufront en 1907 kom Esperanto reformita, adoptita internacione en Paris ye 24ma di oktobro 1907, kom “idiomo helpanta internaciona”, da la Delegitaro (Délégation pour l’adoption d’une langue auxiliaire internationale).

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Ido.
Moderna Ido logo

Yen la maxim bazala gramatiko intencante ke anke nesavanto pri Ido povus saveskar ulo. Vu povas lernar Ido altraloke en la reto per ula nacionala linguo.

Gramatiko[redaktar | edit source]

L'alfabeto[redaktar | edit source]

  • Literi: a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

L'acento[redaktar | edit source]

(per signo ´)

  • Normala: incidénto, encefálo, broshúro, ecelánte, anciéna.
    •  ! : áquo [á.quo], pekúnio [pekúnyo].
  • Infinitivo: savár, donár, entraprezár.

La frazo[redaktar | edit source]

  • Bazala frazo = subjekto - verbo - objekto: Me amas tu.
  • Ne-bazala ordino → +n: Tun me amas.
  • Questiono = Ka tu amas me?

L'artiklo[redaktar | edit source]

Ne existas nedefinita artiklo en Ido, ma existas definita artiklo kande indikas un o plura individui antee determinita.

  1. tablo, stulo, domo
  2. la tablo, la stulo, la domo
  3. le 8 = 8, 8, 8, …

L'eliziono[redaktar | edit source]

  • (kordiala amiko →) kordial amiko, (olda avulo →) old avulo
  • prepoziciono + artiklo
    • a la = a l’ = al
    • da la = da l’ = dal
    • de la = de l’ = del
    • di la = di l’ = dil

Ne elizionez l'artiklo se destruktas l'aspiro di la litero h. Do ne uzez *l'homo, *l'hosti, ma la homo, la hosti.

La pluralo[redaktar | edit source]

  • i : la tabli, la stuli, la domi
    1.  ! L’ elekt.i esas important.a
    2.  ! La mikr.a dom.i esas bel.a
  • le no = no + no + no …

La vorto-klasi[redaktar | edit source]

  • substantivo = .o: tablo, stulo, domo
  • adjektivo = .a: mikra, bela, nova
    1.  ! nova libri = libri nova
    2.  ! bela internaciona linguo → bela linguo internaciona
  • adverbo = .e: bone, rapide, facile
  • substantivo ↔ adjektivo ↔ adverbo (preferinda uzar kurta adjektivo avan la substantivo e longa pos la substantivo.)
    • papero ↔ papera ↔ papere
    • lektanto ↔ lektanta ↔ lektante

La komparaziono[redaktar | edit source]

  • granda → plu granda → maxim granda
  • minim granda ← min granda ← granda
  • rapide → plu rapide → maxim rapide

La verbo[redaktar | edit source]

  • Infinitivo .ar: kantar
  • Finita verbo: .s: kantas
    • Personi: me / vu / lu / ni / vi / li kantas

La tempi e la modi[redaktar | edit source]

  • Prezento: kant.a.s
  • Preterito: kant.i.s
  • Futuro: kant.o.s
  • Kondicionalo: kant.u.s
  • Perfekto: kant.ab.a.s
  • Pluquamperfekto: kant.ab.i.s
  • Imperativo: kant.ez

La pasivo[redaktar | edit source]

  • Me vid.a.s amiko → Amiko vid.es.a.s (da me).
  • Me trov.o.s vi → Vi trov.es.o.s (da me).
  • Me lekt.u.s libro → Libro lekt.es.u.s (da me).

La participo[redaktar | edit source]

  • Aktivo
    • Prezento: flug.a.nta
    • Preterito: flug.i.nta
    • Futuro: flug.o.nta
  • Pasivo
    • Prezento: skrib.a.ta
    • Preterito: skrib.i.ta
    • Futuro: skrib.o.ta

La verbala kombinuri[redaktar | edit source]

  • me esas vidinta (↔ ! me esas docisto)
  • me esis skribinta
  • me esos vendinta
  • me esos flugonta
  • me esas vidinta = me vidabas
  • me esis skribinta = me skribabis
  • me esos vendinta = me vendabos
  • me esas amata
  • me esas trovita
  • me esis vidita
  • me esabis amata
  • me esabus amata

La pronomo[redaktar | edit source]

La personala pronomi[redaktar | edit source]

(Hike komparate kun Esperantala)

Personala pronomi
singulara plurala indefinita
1ma 2ma 3ma 1ma 2ma 3ma
familiara formal mask. fem. neut. omnagenra
Esperanto mi ci vi li ŝi ĝi [tiu] ni vi ili oni
Ido me tu vu il(u) el(u) ol(u) lu ni vi li on


Pluso pri Lu

De Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido da Beaufront: Lu (quale li) esas uzata por la 3 genri. Ke lu servas la tri genri, segunvole, en la singularo, ne esas en su plu astonanta kam vidar li servar la tri genri, segunvole, en la pluralo. Ma, kontraste, ni ulkaze bezonas distingar la pronomo «li» per ili, eli, oli, totsame kam ni distingas la pronomo «lu» per ilu, elu, olu ... Per decido (1558) la akademio Idista repulsis omna restrikto pri la uzo di lu. Onu darfas do uzar ta pronomo totsame por kozo e por persono di sexuo evidenta, kam por animali di sexuo nekonocata e persono qua havas nomo sensexua, quale infanto, puero, homo e.c., tam vere maskula kam femina.

La motivi di la decido donesis en «Mondo», XI, 68: «Lu» por la singularo esas exakte lo sama kam «li» por la pluralo. Logiko, simetreso e facileso postulas ico. Konseque, same kam «li» darfas uzesar por personi, animali, kozi, omnafoye kande nulo obligas expresar la sexuo, tale «lu» darfas uzesar por personi, animali, kozi en la sama kondiciono. La distingo propozita esus subtilajo jenanta....

La posesiva pronomi[redaktar | edit source]

Pronomo personala divenas posesiva per dezinenco -a.

  • Singularo: me.a, tua, vua, (i)lua / (e)lua / (o)lua
  • Pluralo: ni.a, via, lia

La demonstrativa pronomi[redaktar | edit source]

  • Singularo: (i)ca, (i)ta
  • Pluralo: (i)ci, (i)ti

La posesiva + la demonstrativa pronomi[redaktar | edit source]

  • ilu + ca = ilca
  • elu + ca = elca
  • olu + ca = olca

La relativa / interogativa pronomo[redaktar | edit source]

  • qua: ilta qua volas / qua volas?
  • qui: la homi qui venis / qui venis?

La nedefinita pronomi[redaktar | edit source]

ula || nula || irga || altra || kelka || singla || omna || multa || poka || plura

La numeri[redaktar | edit source]

  • 1–10: un, du, tri, quar, kin, sis, sep, ok, non, dek.
  • 0 = zero, 100 = cent, 1.000 mil, 1.000.000 = miliono
  • 13 = dek-e-tri (≈ 10 + 3)
  • 20 = du-a-dek (≈ 2 · 10)

La sufixi[redaktar | edit source]

  • ach: hundo → hundacho : nuanco di desestimo
  • ad: danso → dansado : durolonga o kontinue plurfoya
  • ag: martelo → martelagar : agar per
  • aj: bela → belajo : ula materio o posedanta ca o ta karaktero
  • al: naturo → naturala : pri
  • an: klubo → klubano : membro di
  • ar: libro → libraro : en substantivi l'ensemblo
  • ari: sendar → sendario : destinata
  • atr: blua → bluatra : kelke simila a
  • e: oro → orea : la koloro od aspekto di
  • ebl: drinkar → drinkebla : qua povas esar
  • ed: glaso → glasedo : la quanto qua plenigas
  • eg: richa → richega : grado supera od extrema
  • em: laboro → laborema : inklita ad
  • end: pagar → pagenda : qua devas o mustas esar
  • er: fumar → fumero : ta qua kustume o mem sur ofte okupas su pri ulo
  • eri: libro → librerio : establisuro en qua on okupas su irgamaniere pri la kozo indikata da la radiko
  • es: quala → qualeso : la stando od abstraktita qualeso
  • esk: savar → saveskar : kreskado
  • esm: du → duesma : ordinala nombri
  • estr: urbo → urbestro : chefo, mastro di
  • et: rivero → rivereto : mikreso o febleso
  • ey: lektar → lekteyo : loko
  • i: rejo → rejio : lando, regiono, domeno dependanta de
  • id: linguo → linguido : decendanto
  • ier: teo → teiero : kontenanta o sustenanta la kozo de
  • if: floro → florifo : produktar, genitar, sekrecar.
  • ig: fixar → fixigo :
  • ik: daltonismo → daltonismiko : malada per
  • il: telefonar → telefonilo : instrumento por
  • im: du → duimo : la nombri fracionala
  • in: spozo → spozino : femina
  • ism: reala → realismo : doktrino, partiso, sistemo
  • ist: sociala → socialisto : di profesiono o partiso
  • iv: nutrar → nutrivo : soldesas a radiki verbala
  • iz: butro → butrizar : provizar, garnisar, indutar, impregnar per
  • op: quar → quarope : distributiva
  • opl: tri → triopla : multiplikera
  • oz: danjero → danjeroza : qua havas
  • ul: kato → katulo : maskula
  • ur: piktar → pikturo : la produkturo dil ago
  • uy: violino → violinuyo : recipiento
  • yun: hundo → hundyuno : infanto di

La prefixi[redaktar | edit source]

La prepozicioni[redaktar | edit source]

a(d) || alonge || an || ante || apud || avan || che || cirkum || cis || da || de || di || dop || dum || ek || en || exter || for || inter || kontre || koram || kun || lor || malgre || per || po || por || pos || preter || pri || pro || proxim || segun || sen || sub || super || til || tra || trans || ultre || vice || ye

La korelativi[redaktar | edit source]

Questiono Indiko Nedefinita Universala Negiva
qu- t- ul- omn- nul-
Qualeso -ala quala tala ula omnala nula
Kauzo pro - Pro quo Pro to pro ulo Pro omno Pro nulo
Tempo - tempe qua tempe/ kande ta tempe ula tempe omna tempe nula tempe
Loko -loke qua-loke/ ube ta-loke ula-loke omna-loke nula-loke
Maniero -maniere qua-maniere/quale tal-maniere ul-maniere omna-maniere nul-maniere
Asocio di - di qua/quo/qui di ta/to/ti di ula/ulo/uli di omna/omno/omni di nula/nulo/nuli
Kozo -o quo to ulo omno nulo
Quanto -ante quante tante ulante omnante nulante
Individuo -u,i qua, qui ta, ti ula, ulu, uli omna, omnu, omni nula, nulu

Lektez anke pri[redaktar | edit source]

Extera ligili[redaktar | edit source]