Finlando

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Suomen tasavalta
Republiken Finland
Flag of Finland.svg Coat of arms of Finland.svg
Flago di Finlando Blazono di Finlando
Mapo di Finlando
Chefurbo: Helsinki
·Habitanti: 579,016 (2009)
Precipua urbo: Helsinki
Oficala linguo: Finlandana, Suediana
Guvernerio: Republiko
·Prezidisto: Sauli Niinistö
·Chefa ministro: Jyrki Katainen
Surfaco: (54ma granda)
·Totala: 338,424 km²
·% aquo: 10
Habitanti: (111ma granda)
·Totala: 5 350 150[1] (2009)
·Lojanto-denseso: 16 hab./km²
Nacionala himno: Maamme / Vårt land
Pekunio: Euro
Reto-kodo: .fi
Precipua religio: kristanismo (92,8%)
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Finlando

Finlando esas lando qua jacas en nord-Europa. Lua vicina landi esas:

En sudo ed en sud-westo jacas la Baltika Maro.

La Suediana parolanta arkipelago di Alando esas autonoma provinco di Finlando.

Bazala fakti pri Finlando.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Finlando.

Segun arkeologiala deskovraji, unesma habitanti di nuna Finlando arivis en la regiono dum la Petr-epoko, cirkum 8500 yari a.K. L'arkeologiala objekti de ica epoko deskovrita en la regiono esis fondita en Rusia, Estonia e Norvegia[2].

Dum la Bronz Epoko (1500 til 500 a.K) e la Fero Epoko (pos 500 a.K.) okuris kontakti di habitantari kun Baltika populi. La instanto kande la Fina-Ugriana lingui komencis esar parolita en la regiono esas ne-konocita.

Suediana reji establisis lua regno super la regiono ye 1249[3]. La regiono divenis tote parto di Suediana rejio. Suediana divenis la dominanta linguo di la nobeleso, administro ed instrukto. Finlandana esas precipue la linguo di le rurani, klerikalo e di lokala korti.

Dum la Reformo, Finlandani gradoze divenis Luterani. Dum la 16ma yarcento Mikael Agricola editis l'unesma libro en Finlandana linguo. L'unesma universitato di lando esis establisita ye 1640.

Finlando divenis nedependanta de Rusiana Imperio ye 6 di decembro 1917.

Exquisite-kfind.png Videz anke: Nedependanta Finlando.

Politiko[redaktar | edit source]

Finlando esas parlamentala republiko. La chef-stato esas la prezidisto, elektita da populo por sis-yara periodo. Il anke esas responsanta pri Finlandana extera politiko extere Europana Uniono. La chefa ministro esas la chefo di guvernerio, ed esas elektita da prezidisto inter la membri di parlamento.

La parlamento (Eduskunta/Riksdag) havas 200 sideyi ed 1 chambro.

Situacio ye 18 di aprilo 2011
partiso sideyo
Nacional Kolekteyo (dextra) 44
Social-Demokrata Partiso 42
Vera Finlandani (dextra) 39
Central Partiso 35
Sinistra Uniono 14
Verda Uniono 10
Sueda(linguala) Partiso di Populo 9
Kristana Demokrati 6

Geografio[redaktar | edit source]

Naciona Parko di Pyhä-Luosto, en Laponia.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Geografio di Finlando.

Finlando esas la 8ma granda lando di Europa e havas 187.888 lagi kun adminime 500 m², ed anke 179.584 insuli[4]. Un di ca lagi, Saimaa, esas la 4ma granda di Europa.

La disto de la maxim sudala punto (Hanko) til la maxim nordala punto (Nuorgam) esas 1.445 kilometri.

On existas 3 ecologiala regioni en lando:

Foresti kovras cirkum 86% de la surfaco di lando[5] specale boreala foresti, kun poka kultivebla surfaci. Lando esas la maxim granda produktero di ligno di Europa.

La precipua tipo di roko di lando esas granito. Moreno esas la maxim komuna tipo di sulo, kun tenua strato di humuso.

La klimato di lando esas mi-kontinentala e kolda. En sudo esas temperema.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Finlando.

L'importanta branchi por la Finlandala industrio esas arboro-, metalo-, teknologio-, telekomuniko- ed elektroniko-industrio. La granda firmi industriala havas signifikanta stando, precipue Nokia ed arborala firmi, e pro lo Finlando ulakaze konsideresas vundebla. En Finlando esas kom naturala havaji foresti e minerali. La sektoro di la servado esas la maxim granda parto di la ekonomiko Finlandala. Komparante ad altra OECD-landi, on konsideras ol grandaparte nedevelopita. La alta kusti impedas la developo di la servado-brancho, qua rezultas de impostado e salarii. La ekonomikala agado di la lando fondesas tre forte sur la internaciona merkato. La exportaco havas triimo de la tota produkturo nationala (TPN). La maxim importanta kompani komercala esas Germania (15 % del importaco e 11 % del exportaco), Rusia (14 % del importaco e 11 % del exportaco) e Suedia (11 % del importaco e 11 % del exportaco). La komerco inter l’Europana Uniono formacas 60 % de la tota internaciona komerco.

Senlaboreso:

  • 9,0 % (ye februaro 2003).
  • 9,0 % (ye februaro 2004).
Exporto
2003 2004
mashini, instrumenti, moyeni di transporta 43,6 % 24,5 %
telefonili, radioinstrumenti, televizioni e.c. 18,6 % 17,7 %
papera, kartona e.c. produkturi 18,2 % 17,4 %
kemiala substanci e produkturi 7,0 % 7,2 %
kruda materialo (ne fuela) 6,7 % 6,7 %
altra produkturi 5,9 % 26,5 %
Maxim importanta komerciala exportarii
2003 2004
Germania 11,8 % 11,8 %
Unionita Rejio 9,6 % 8,1 %
Usa 8,9 % 8,1 %
Suedia 8,5 % 9,9 %
Rusia 6,6 % 7,5 %
Francia 4,6 % 3,7 %
Nederlando 4,6 % 4,6 %
Italia 3,4 % 3,9 %
Belgia 2,7 % 2,8 %
Hispania 2,6 % 2,8 %
Estonia 2,6 %
Chinia 2,5 % 2,8 %

Demografio[redaktar | edit source]

La maxim granda urbo di lando esas Helsinki. Altra importanta urbi esas Espoo, Tampere, Vantaa e Turku.

Lingui:

  • ye 2003: Fina 92,1 %, Suedia 5,6 %, Lapona 0,03 %, altra 2,2 %.
  • ye 2004: Fina 92,0 %, Suedia 5,6 %, Lapona 0,03 %, altra 2,4 %.

Religio:

  • ye 2003: Luterani 84,9 %, ortodoxa 1,1 %, altra 1,1 %, senreligiani 12,9 %.
  • ye 2004: Luterani 84,2 %, ortodoxa 1,1 %, altra 1,1 %, senreligiani 13,5 %.

Kulturo[redaktar | edit source]

Literaturo[redaktar | edit source]

Finlandana literaturo komencis kande Mikael Agricola tradukis Nova Testamento a Finlandana linguo dum la 16ma yarcento. Poka libri esis skribita en Finlandana til la 19ma yarcento. Kun l'arivo di l'influi de Romantika Movado en Finlando, Elias Lönnrot komencis kolektar Finlandana e Kareliana popula poemi e publikis ol kom Kalevala. Altra importanta autori dum la 19ma yarcento esis Aleksis Kivi e Eino Leino.

Pos nedependeso, aparis moderna autori, la precipua esis Mika Waltari. Ye 1939 Frans Eemil Sillanpää recevis la Nobel-premio en literaturo, til nun l'unika Finlandana autoro qua recevis ica premio. Importanta autori pos Duesma mondomilito esas Väinö Linna ed Ilkka Remes.

Muziko[redaktar | edit source]

La muziko di Finlando havas influi de Kareliana melodii e liriki, inkluzite de kalevala. Kareliana kulturo esas perceptita kom la maxim pura expreso di Finlandana miti e kredi, kun poka influi de Germaniana miti, e plu influita da Nordika populala dansi.

Unesma opero en Finlando esis inaugurita da Germana kompozistulo Fredrik Pacius ye 1852. Nune Finlando havas importanta vidajo en klasika muziko kun importanta kompozisti, kom Magnus Lindberg, Kaija Saariaho, Aulis Sallinen e Einojuhani Rautavaara. Populala muziko anke inkluzas tango e dance music, ed anke grupi di rock, jazo e hip hop.

En la yaro 2006 la rock-grupo Lordi ganis la Eurovision Song Contest en Athina (Grekia).

Vido-arto[redaktar | edit source]

La Finlandani facabis la maxim granda rezulti en mestierala laborado ed en industriala dizigno. La maxim konocata statuifisto Finlandana en duadekesma yarcento esis Wäinö Aaltonen, quan on memorigas pro lua monumentala busti e skulturi. Exemple la statui en la chefa halo di parlamento esas skultita da Wäinö Aaltonen. La Finlandana arkitekturo esas famoza cirkum la mondo. Inter la supra arkitekti di la Finlandana arkitekti en duadekesma yarcento, qui recevis internaciona konoceso, esis Eliel Saarinen (la dizignanto di vaste konocata centrala staciono di Helsinki e di multa altra verki publika) e lua filio Eero Saarinen. Anke Alvar Aalto, qua enduktis la funcionala arkitekturo en Finlando, esas famoza pro lua verki moblala, texala e glasala.

Televiziono[redaktar | edit source]

Internacione la maxim sucezoza televizionoprogrami Finlandana esas survoyala dokumentoserio di dorsosakizita viri Madventures e la quaza-reala programo televizionala The Dudesons, qua montras quale quar deyunesala amiki pleas dementaji ed igas agacaji unu ad l’altra (samamaniere quale en la Usana programo Jackass).

Cinemo[redaktar | edit source]

En la cinemala industrio inter la notora direktisti inheras Aki Kaurismäki, Mauritz Stiller, Pertti (Spede) Pasanen e Hollywood-ana cinematografisto e produktisto Renny Harlin (naskinte Lauri Harjola). Cirkume dek e du filmi esas produktita po yaro.

Publika festi[redaktar | edit source]

Omna oficala festi en Finlando esas establisita da agi parlamentala. Kristanismala festi esas Kristnasko, epifanio, pasko, acenso(festo), pentekosto ed omna-santi-dio. Sekulara festi esas may-dio, mez-somero-dio, nedependenso-dio, nov-yaro-dio. Maxim vaste celebrita esas Kristnasko de 24ma til 26ma di decembro. Anke ye mez-somero-dio omna Finlandano serchas sua festoloko en naturala cirkumajo.

Cetera aferi[redaktar | edit source]

Sporto[redaktar | edit source]

En Finlando la vintro-sporto esas tre populara. Ma en la yaro 1952 eventis la Olimpiala Ludi dil somero en Helsinki. La maxim populara sporto en Finlando esas hokeo sur glacio. La nacionala esquado di viri ja ganis dufoye la mond-championeso en la yari 1995 e 2011.

Referi[redaktar | edit source]

  1. The current population of Finland Population Register Center.
  2. PEOPLE, MATERIAL CULTURE AND ENVIRONMENT IN THE NORTH Proceedings of the 22nd Nordic Archaeological Conference, University of Oulu, 18-23 August 2004 Edited by Vesa-Pekka Herva GUMMERUS KIRJAPAINO
  3. Sawyer and Sawyer: Medieval Scandinavia, page 67. University of Minnesota Press, 1993
  4. Statistics Finland
  5. http://www.forest.fi/smyforest/foresteng.nsf/allbyid/BE3C5576C911F822C2256F3100418AFD?Opendocument
Flago di Finlando
Provinci di Finlando

Est-FinlandoLaponiaOuluSud-FinlandoWest-FinlandoÅlando


Flago di Finlando
Provinci di Finlando

AlandoVarsinais-SuomiUusimaaEst-UusimaaKymenlaaksoSatakuntaKanta-HämePäijät-HämePirkanmaaOstrobotniaSud-OstrobotniaMez-OstrobotniaNord-OstrobotniaMezo-FinlandoSud-SavoNord-SavoSud-Karelia •­­ Nord-KareliaKainuuLaponia

Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo