Lituania
Lietuvos Respublika
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Lituania esas stato en nord-est Europa inter Rusia, Bielorusia, Polonia, Latvia ed Baltika Maro.
Bazala fakti pri Lituania.
Indexo |
Historio[redaktar]
 |
Videz anke: Historio di Lituania. |
Homi establisis su en la teritorio di nuna Lituania dum la 10ma yarmilo ante Kristo. Dum un yarmilo, proto-Indoeuropani, qua arivis en la regiono 3 til 2 yarmili ante Kristo, mixuris su kun lokala populi, e formis diversa Baltika tribui. Unesma skribita menciono pri Lituania datizas de 14 di februaro 1009 en Germana manuskripto.
Lituania esis unigita kom stato ye 1236, e Mindaugas 1ma divenis lua unesma rejulo ye 6 di julio 1253. Ye 1385 granda-duko Jogaila aceptis Poloniana propozo por divenar rejulo. Dum lia rejio, Lituania esas konvertita a kristanismo, e li establisis personala uniono kun Polonia. Ta uniono lastis til 1795, kande Rusia, Prusia ed Austria dividis Polonia-Lituania. Cirkum 90% di Lituaniana teritoro esis okupita da Rusia, e 10% da Prusia.
Dum l'Unesma mondomilito, Lituania deklaris lua nedependeso de Rusiana Imperio. Antanas Smetona esis l'unesma prezidisto di lando. La regiono di Vilnius esis okupita da Polonia ye 1920, e Kaunas divenis la chef-urbo di lando dum 19 yari, e la du stati - Polonia e Lituania - ne establisis diplomacala relati dum granda parto di la periodo inter la du mondo-militi.
Soviet-Uniono okupis Lituania ye 1940, dum Duesma mondomilito. En la sequanta yaro, ye 22 di junio 1941 Germania invadis Soviet-Uniono. Kun la kaoza situo kreita, un grupo re-deklaris Lituaniana nedependeso e deklaris Juozas Ambrazevičius kom chefa ministro ye 24 di junio, ma nedependanta guvernerio duris nur 6 semani, nam Germaniani anexis ol. Ye 1944 Soviet-Uniono reokupis Lituania e lando divenis sovieta republiko kun la nomo Socialista Sovieta Republiko di Lituania.
Ye 11 di marto 1990, Lituania deklaris nove nedependeso - de Soviet-Uniono, l'unesma Sovietana republiko a facar ol. Ma Soviet-Uniono ne aceptis la separo, e Reda Armeo atakis la Turmo di Televiziono ye 13 di januaro 1991, e livis 13 personi morti. Ye 4 di februaro 1991, Islando divenis l'unesma lando ke agnoskis Lituaniana nedependeso.
Politiko[redaktar]
Lituania esas parlamentala republiko. La prezidisto esas la chefo di stato, elektata da populo por 5 yari di guvernisteso. La chefo di guvernerio esas la chefa ministro, nominata da prezidisto kun aprobo da parlamento. La parlamento (Seimas) havas un chambro, kun 141 membri.
La lando esas membrostato di NATO depos 29 di marto 2004 e di Europana Uniono depos 1 di mayo 2004.
Geografio[redaktar]
Lituania jacas en nordo di Europa. Lua litoro havas aproxime 99 km di extenso. Klaipėda esas lua precipua portuo.
Lua precipua fluvio esas Neman. La maxim alta monto di lando esas Aukštojas, kun 294 metri di altitudo.
Ekonomio[redaktar]
|
Videz anke: Ekonomio di Lituania. |
Ye 2003 ante enirar Europana Uniono Lituania havis l'ekonomio kun maxim alta kresko - 8,8% ta yaro - meze landi qua enirus EU ye 2004. Til 2008 lando kontinuis kreskar plu kam 7% omna yari. Granda parto di lua komerco esas kun altra landi de Europana Uniono.
Demografio[redaktar]
Lituania havas preske 3.5 milioni lojanti. Cirkum 83% esas Lituani, 7% Poloniani e cirkum 5% Rusi. La maxim granda urbi esas Vilnius (546,733 lojanti), Kaunas (352,279 lojanti) e Klaipeda (183,433 lojanti).
Kulturo[redaktar]
Literaturo[redaktar]
Dum Mez-epoko, Lituaniana literaturo esis skribita en latina linguo. Unesma verki en Lituaniana aparis dum la 16ma yarcento. Ye 1547 Martynas Mažvydas kompilis e publikigis unesma libro en Lituaniana, Catechismusa Prasty Szadei ("la simpla vorti di katekismo"). Altra autorulo di ta periodo esis Mikalojus Daukša. Til 17ma yarcento, Lituaniana literaturo esis precipue religiala.
Dum l'unesma duimo di 19ma yarcento Lituaniana literaturo recevis forta influo de romantikismo, ed aparis autori kom Antanas Strazdas, Simonas Stanevičius ed altre. Kande Lituania esis okupita da Rusiana Imperio, jurnalari en latinal alfabeto esis interdiktita. On mustis uzar kirila alfabeto por imprimar libri en Lituaniana.
Dum la 20ma yarcento aparis autori kom Juozas Tumas-Vaižgantas, Antanas Vienuolis, Bernardas Brazdžionis, Vytautas Mačernis, ed altre.
Cetera aferi[redaktar]
 |
|
 |
|---|---|---|
| Membrostati: | Austria – Belgia – Bulgaria – Chekia – Chipro – Dania – Estonia – Finlando – Francia – Germania – Grekia – Hispania – Hungaria – Irlando – Italia – Latvia – Lituania – Luxemburgia – Malta – Nederlando – Polonia – Portugal – Rumania – Slovakia – Slovenia – Suedia – Unionita Rejio | |
| Futura membro: | Kroatia (ye 2013) | |
| Negocianta stati: | Islando - Montenegro – Turkia | |
| Peticionanta stati: | Republiko Macedonia – Serbia – Albania | |
