Lituania

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Lietuvos Respublika
Flag of Lithuania.svg Coat of arms of Lithuania.svg
Flago di Lituania Blazono di Lituania
Mapo di Lituania
Chefurbo: Vilnius
·Habitanti: 553,373 (2005)
Precipua urbo: Vilnius
Oficala linguo: Lituaniana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Dalia Grybauskaitė
·Chefministro: Algirdas Butkevičius
Surfaco: (123ma granda)
·Totala: 65,303 km²
·% aquo: 1,35
Habitanti: (138ma granda)
·Totala: 2,939,431[1] (2014)
·Denseso di habitantaro: 50.3 hab./km²
Nacionala himno: Tautiška giesmé
Pekunio: Euro (depos 1 di januaro 2015)
Reto-kodo: .lt
Precipua religio: katolikismo (84,6%)

Lituania esas lando en nord-est Europa inter Rusia (Kaliningrad oblast), Bielorusia, Polonia e Latvia. En esto jacas Baltika Maro.

Bazala fakti pri Lituania.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Lituania.

Homi establisis su en la teritorio di nuna Lituania dum la 10ma yarmilo ante Kristo. Dum un yarmilo, proto-Indoeuropani, qui arivis en la regiono 3 til 2 yarmili ante Kristo, mixuris su kun lokala populi, e formacis diversa Baltika tribui. Unesma skribita menciono pri Lituania evas de 14 di februaro 1009 en Germana manuskripto.

La mapo prizentas Lituaniana teritorio de la 13ma yarcento til nun.

Lituania unigesis kom stato En 1236, e Mindaugas 1ma divenis lua unesma rejulo ye la 6 di julio 1253. En 1385 granda-duko Jogaila aceptis Poloniana propozo por divenar rejulo. Dum lia rejio, Lituania esas konvertita a kristanismo, ed il establisis personala uniono kun Polonia.

De 1655 til 1661 Lituaniana teritorio ed ekonomio sufris kun la militi kontre Suedia. Pose ol sufris nove, dum la Granda nordeyo-milito (1700 til 1721). La milito, un epidemio di pesto e famino kauzis la porto di plu kam 40% de Lituaniana habitantaro.[2]. La uniono kun Polonia lastis til 1795, kande Rusian imperio, Prusia ed Austria dividis Polonia-Lituania. Cirkum 90% di Lituaniana teritoro esis okupita da Rusia, e 10% da Prusia.

Granda parto di Lituania jacis sub Rusa domeno. Pos du nesucesoza rebelioni en 1831 e 1865 Rusa autoritatozi decidis klozar Lituaniana jurnali, skoli ed edukerii e transformis la teritorio en administrala regiono de Rusian imperio. Ta agadi faliis, pro ke Lituani kontinuis docar lua linguo a lia filii, e la imprimuro di libri en Lituaniana kontinuis sekrete. De 1868 til 1914 cirkum 635,000 Lituani o 20% de la habitantaro ekmigris.[3] Granda nombro ekmigris vers Usa de 1867 til 1868 pos un famino.[4]

La 20 membri de la Konsilantaro di Lituania, qui deklaris la nedependo di lando en 16 di februaro 1918.

Dum l'Unesma mondomilito, Lituania deklaris lua nedependo de Rusia. Antanas Smetona esis l'unesma prezidanto di lando. La regiono di Vilnius esis okupita da Polonia en 1920, e Kaunas divenis la chef-urbo di lando dum 19 yari, e la du stati - Polonia e Lituania - ne establisis diplomacala relati dum granda parto di la periodo inter la du mondo-militi.

Sovietia okupis Lituania en 1940, dum Duesma mondomilito. En la sequanta yaro, ye la 22 di junio 1941 Nacional-Socialista Germania invadis Sovietia. Kun la kaoza situo kreita, un grupo rideklaris Lituaniana nedependo e deklaris Juozas Ambrazevičius kom chefministro ye la 24 di junio, ma nedependanta guvernerio duris nur 6 semani, nam Germaniani anexis ol. En 1944 Sovietia riokupis Lituania e lando divenis Sovietiana republiko kun la nomo Socialista Sovieta Republiko di Lituania. Tamen, cirkum 100,000 partisani - di qui 30,000 mortis e multa sendesis vers Siberia -, kontinuis militeto kontre Sovietian okupeso til 1952.

Ye la 11 di marto 1990 Lituania deklaris nove nedependo - de Sovietia, l'unesma Sovietana republiko a facar ol. Ma Sovietia ne aceptis la separo, e Reda Armeo atakis la Turmo di Televiziono en 13 di januaro 1991, e livis 13 personi morti. En la 4 di februaro 1991, Islando divenis l'unesma lando qua agnoskis Lituaniana nedependo. Lasta Rusa trupi abandonis lando ye la 31ma di agosto 1993.

Politiko[redaktar | edit source]

Seimas, Parlamento di Lituania.

Lituania esas parlamentala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato, ed elektesas dal populo por 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nominata da prezidanto kun l'aprobo de la parlamento. La parlamento (Seimas) havas unika chambro kun 141 membri. Referendo kun 56.75% favorebla ye la 25 di oktobro 1992 aprobis nuna konstituco.

Lituania esas membro de NATO depos 29 di marto 2004 e de Europana Uniono depos 1 di mayo 2004.

Geografio[redaktar | edit source]

Relevo-mapo di Lituania.

Lituania jacas en la nordo di Europa. Lua litoro havas aproxime 99 km di extenso. Klaipėda esas lua precipua portuo.

Lua klimato esas temperema kun kontinentala e marala influi. La mezvalora temperaturi esas -2.5 ºC en januaro e 16º en julio, quankam en kelka dii dum vintri la temperaturi atingas -20 ºC. Yarala mezvalora pluvo esas 800 mm en litoro, 900 mm en Samogitia e 600 mm en la esto di lando. On nivas omnayare, generale de oktobro til aprilo, ma en kelka yari de septembro til mayo. En 2002 lando sufris intensa sikeso e fairi destruktis kelka foresta regioni.

Lua precipua fluvio esas Neman. Granda parto di lando esas basa e plana. Lua maxim alta monto esas Aukštojas, kun 294 metri di altitudo.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Lituania.

En 2003, ante enirar Europana Uniono Lituania havis l'ekonomio kun la maxim alta kresko - 8.8% - meze landi qua eniris EU en 2004. Til 2008 lando kontinuis kreskar plu kam 7% omnayare til l'ekonomiala krizo en 2009, kande la KLP kontraktis 14.74%. En 2010 la kresko esis 1.33%.

Lando facas granda parto di lua komerco kun altra landi de Europana Uniono. En 1 di januaro 2015 lando abandonis la Litas kom monetaro ed adoptis l'Euro.

Demografio[redaktar | edit source]

Habitantaro di Lituania, de 1950 til 2010.

Segun la demografiala kontado en 2011 Lituania havis 3,043,400 habitanti, di qui cirkum 84% esis Lituani qui parolis Lituaniana, 7% esis Poloni e cirkum 5% Rusi. Segun statistiki de Eurobarometer, en 2005 80% de Lituaniani povis parolar Rusiana e 32% povis parolar Angla.

La maxim grand urbi esas Vilnius (546,733 habitanti), Kaunas (352,279 habitanti) e Klaipeda (183,433 habitanti).

Kulturo[redaktar | edit source]

Lituaniana folklorala muziko partoprenas a Baltika influo, e havas elementi de pagana fido. Mikalojus Konstantinas Čiurlionis esas la maxim famoza Lituana piktisto e kompozisto.

Literaturo[redaktar | edit source]

Antanas Baranauskas, katolika episkopo e skriptisto.

Dum Mez-epoko, Lituaniana literaturo esis skribita en latina linguo. Unesma verki en Lituaniana aparis dum la 16ma yarcento. En 1547 Martynas Mažvydas kompilis e publikigis unesma libro en Lituaniana, Catechismusa Prasty Szadei ("la simpla vorti di katekismo"). Altra skriptisto de ta periodo esis Mikalojus Daukša. Til 17ma yarcento, Lituaniana literaturo esis precipue religiala.

Dum l'unesma duimo di 19ma yarcento Lituaniana literaturo recevis forta influo de romantikismo, exemple l'autori Antanas Baranauskas, Antanas Strazdas, Simonas Stanevičius ed altra. Kande Lituania okupesis da Rusian imperio, jurnalari en latinal alfabeto interdiktesis. On mustis uzar kirila alfabeto por imprimar libri en Lituaniana.

Dum la 20ma yarcento aparis autori kom Juozas Tumas-Vaižgantas, Antanas Vienuolis, Bernardas Brazdžionis, Vytautas Mačernis, ed altra.

Muziko[redaktar | edit source]

Folklorala muziko de Lituania partoprenas a Baltika brancho, kun origini en Neolitik-epoko. La muziki celebras o parolas pri mariaji, laboro, militi, historio, ed altra temi.

Korala muziko esas mult importanta en Lituania. Nur Vilnius havas tri korala grupi qui esis premiizita dum Europana korala kontesti.

Rock-muziko komencis divenar populala dum la 1960a yari, quankam la represo de komunista rejimo. De 1986 til 1987 komencis aparar "punk" grupi en lando. Dum la 2000a yari aparis kelka grupi kun influi de Britaniana pop-muziko.

Sporto[redaktar | edit source]

Lituana esquado ganis bronza-medalio en Mondala championkonkurso di basketbalo.

Basketbalo esas la maxim populala sporto en Lituania. Entote lando ganis 10 medalii en EuroBasket, en mondala championkonkursi ed en Olimpiala Ludi. Multa Lituaniana basketbalisti pleis en NBA: Arvydas Sabonis, Šarūnas Marčiulionis, Žydrūnas Ilgauskas, ed altra.

Recente natado ganis granda populareso. Rūta Meilutytė ganis ora medalio en 100-metri natado por mulieri en l'Olimpiala Ludi en London, 2012.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Number of population = Statistics Lithuania. URL vidita ye 1 di januaro 2015.
  2. "The Roads to Independence". Lithuania in the World. URL vidita ye 5 di junio 2011.
  3. Encarta (2009). Lithuanian Americans.
  4. Catholic Encyclopedia. Lithuanians in the United States.
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo