Francia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
République Française
Flag of France.svg Armoiries république française.svg
Flago di Francia Blazono di Francia
Mapo di Francia
Chefurbo: Paris
·Habitanti: 2,125,246 (1999)
Precipua urbo: Paris
Oficala linguo: Franciana
Guvernerio: Republiko
·Prezidisto: François Hollande
·Chefa ministro: Jean-Marc Ayrault
Surfaco: (47ma granda)
·Totala: 551,695 km²
·% aquo: 0,26
Habitanti: (22ma granda)
·Totala: 62,448,977 (2009)
·Lojanto-denseso: 115 hab./km²
Nacionala himno: La Marseillaise
Pekunio: Euro
Reto-kodo: .fr
Precipua religio: Kristanismo (70,7%) ed Ateismo

Francia, en longa formo Republika franca, esas konstitucala unesala republiko havanta parlamentala rejimo a prezidantala tendanco, di qua la maxima granda parto di teritorio e di populo esas situita en westala Europa, ma qua kontenas anke multa regioni e teritorii repartisita tra la mondo. Havas kam chef-urbo Paris, por oficala linguo franca e por pekunio euro. Sua devizo esas « libereso, egaleso, frateso », e sua standardo esas konstitucata en tri vertikala bendi apuda blua, blanka e reda, Sua himno esas La Marseillaise. Sua regulo eas guvernado di populo, per la populo e por la populo.

Francia esas anciena lando, formacita dum lasta mezepoko. De frua 17ma yarcento til l'unesma parto di 20ma yarcento, posedas vasta koloniala imperio. De pos 1950a, esas l'uno di aktori di konstruktado di Europana Uniono. Esas nukleara povo, e l'uno di kin permanenta membri di konsilo di Unioninta Nacioni. Francia duktas decidiganta rolo en mondiala historio per l'influado di sua kulturo, di sua linguo e sua demokratika, laika e republika valori.

Francia okupas, ye 2012, la kinesma mondala rango por l'interna ante imposto produktado. Sua ekonomiko, di kapitalala tipo kun sat forta statala interveno, facas di lo uno di mondala chefesi en la sektori di nutrala afero, di aeronautiko, di automobilo, di luxoza produkti, di turismo e nukleo industrio.

Populoza kun 65.8 milioni civitani ye 1 di januaro 2013, Francia esas developata lando, kun indico di homala developado tre alta.

Ol esas lando qua jacas en West-Europa. Lua vicina landi esas:

En sudo jacas Mediteraneo e la mikra-stato di Monako. En nordo ed en westo jacas Oceano Atlantiko.

Bazala fakti pri Francia.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Francia.

La nomo di Francia devenas di germanala tribuo, la Franki, atestita de 3ma yarcento sur l'advale dextra rivo di Rheno. Lua rejo Klodovig, pose lua fili, konquestis, inter 481 e 535, preske l'omna Roman antiqua provinco di Gaula, to esas, la majoritato dil teritorio di aktuala Francia. Le nomo di Francia ne uzeis oficale til 1190, kande la rejio Philippe Auguste komencis uzar la nomo rex Franciæ (rejio di Francia) vice rex Francorum (rejio dil Franki) por designar lua svereneso anke la nomo uzesis por nomar la teritorio (ne tre bone definita), kam oni povas legar en la Chanson de Roland, skribita una yarcento ante. De junio 1205, la teritorio nomesas en mapi kun la nomo regnum Franciæ (rejio di Francia).

Humana okupado dil teritorio di aktuala Francia esas tre anciena. Al grupi presentata ek la Paleolotiko e la Neolitiko unuigis, til l'unesma yarmilo, ondi di sucesiva populizo kompozita da Kelti, dil Germana populi kom Franki, Wisigoths, Alamans, Ostrogoths et de Burgondes. Ek la komenco dil duesma yarmilo, ol esas Kapetiana monarkio qua konstruis teritoriala uneso dil rejio di Francia. La 17 di junio 1789 konstitucis unesma politikala uniono reklaminta ol kom apartenanta al Franca populo. Ol esas l'akto di nasko di aktuala stato. La kontemporala periodo esas markita di esforvi di linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta ek Europa, Afrika ed Azia.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Militala historio di Francia.

Prehistorio, protohistorio ed antiqueso[redaktar | edit source]

Nasko, krizi e transformi di rejio di Francia dum mezepoko[redaktar | edit source]

Renesanco e monarkiismo (16 e 17ma yarcenti)[redaktar | edit source]

La yarcento di revolucioni (1789 til frua 20ma yarcento)[redaktar | edit source]

Francia dum du mondomiliti[redaktar | edit source]

Depos la liberigo[redaktar | edit source]

Politiko[redaktar | edit source]

Francia esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidisto, elektita da populo da 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esas la chefa ministro.

La Parlamento havas 2 chambri: Naciona Asemblajo (Assemblée Nationale), kun 577 membri, e Senato, kun 321 membri. La deputati esas elektata da populo por 5 yari, e la senatani esas elektata da elekterala kolegio. Nuna konstituco esis aprobita ye 28 di septembro 1958.

Organizuro di povi[redaktar | edit source]

L'organizuro di povi en Francia esas definita da konstituco di 1958, emendita multa iteri, la rolo di omna nstitucuro esas tamen definita tante per la praktikado sequanta depos 1958 ke per la texto di la konstituco. Francia havas politika rejimo originala per la larja povo di qua dispozas amba parlamento e prezidisti di republiko, to qua enduktas konstitucisti* a parolar di "rejimo parlamentala prezidantizata", di "rejimo mi-prezidantala" o ankore di " rejimo parlementala bireprezentala".

La legifanta povo koncernas parlamento, formita da du chambri, nacionala asemblo e senato. Nacionala asemblo, basa chambro di parlamento, esas formita da 577 deputati ye 2011, elektita da kin yari per universala direta sufrajio dum uninominala majoritata voto en du foyi en distrikti taliita en departmenti. Nacionala asemblo havas la lasta vorto talakaze deskonkordo longega kun senato pri adopto di lego. Senato esas formita ye 2011 kun 348 senati elektita por sis yari per 150 000 granda elektanti (precipua lokala elektiti) e fakte konsiderita kam min reprezentanta ke nacionala asemblo.

L'exekutanta povo partesas en unesma oporto a prezidisto di republiko, elektata por kin yari da universala direta en uninominala majoritato sufrajio en du foyi. Prezidisti di republiko esas la chefo di stato e la chefo di armei, promulgar la legi e povas separar su nacionala asemblo. Nomas la chefministro, e, segun propozo di lu, la membri di guvernerio. La guvernerio povas esar abatita per propozo di censuro adoptita per nacionala asemblo. Kande la parlamenta majoritato e prezidisto ne esas di sama politika partiso, on parolas lor di kunhabitado.

Judiciala povo, pri, esas dividita di du altri, quankam prezidisto di republiko povas indulgar. Esas ipsa subdividita en administrativa ordeno, di qua la maxim alta judicio esas statokoncilio, ed judiciala ordeno, di qua la maxim alta esas korto di kasaco. Franciana yuro, di tradiciono romana-civilista, stipulas ke omna akuzati, ante esar kondamnita, esas supozata senkulpa, e proceso povas esar rijudiciar en apelo segun demando di uno di partisi.

La konformeso di legi a la konstituco, regulozeso di voti e, plu larje la respekto di institucuri esas kontrolita da konsilantaro konstitucala.

Organizeso grafiko di institucuri di kinesma republiko.

Talio teritoriala e descentraligo[redaktar | edit source]

Mapo di regioni di Francia metropolala.

Francia metropolala esas dividita en multa lokala ensembli, di tri niveli, komuna, departmento e regiono. Ta lokala ensembli esas samatempe administrala distrikti en qua la stato intervenas tra sua deskoncentrita servici. La komuni, inter 36 570 en metropolo ye 1 di januaro 2009, korespondas maxim-multa-kaze a teritorio di urbo o urbeto; esas direktata da municipala konsilantaro, qua elektas urbestro, amba agento di lokala ensembli e reprezentanto di stato en l'urbo. Depos 1990a. la kooperado inter la komuni esabas plufortigita da l'emerso di publika establisuri di koopero interkomunal, di qua la rolo kreskas. La distrikti, kreita dum Franciana revoluciono, esas hodie inter 96 en metropolo ube esas direktita da generala konsilantaro. di qua la membri esas elektita inter la kantoni, la stato ibe esanta reprezentita da prefekto. Pri 22 regioni di metropolo, di qua l'existo esas plu recenta, esas direktita da regionala konsilantaro, e la stato ibe esas reprezentita da prefekto di regiono. Di ta ensembla regionali adjuntesas altra teritoriala talii di Francia, tale ke kantono, distrikto e plu recente loko, ma ne havas elektata direktanti.

Komparita a sua europeana vicini, Francia havas longatempe karakterizita da forta politika centraligo, l'ensembli teritoriala dispozanta di povi pri febla. Tamen, sa situeso havas multa evolucionita depos 1990a, unesma en 1982-1983 kun la legi Defferre, pose 2002-2004 sub le guvernerio Raffarin. En 2010, la resortisi di teritoriala ensembli esas multi, e koncernas note edukerii, transporti, ekonomikala developado ed sociala agado. Tamen, la superpozeso di multa skalogradi e la limiti ofte konfuza di diversa teritoriala ensembli esas la fonto di debati pri la futuro di descentraligo, pri guvernerio Fillon inklinis su de 2008 til 2010.

Francia transmara[redaktar | edit source]

Francia metropolala e transmara (blua)
Diagramo reprezentanta la procento di voti expresita obtenita da omna politika kuranti en unesma foyo di omna prezidantala elektado de 1965 til 2012.
  Komunisti, extrema sinisto
  socialisti, diversa sinistro
  ekologisti
  Dextro
  Droite
  Extrema dextro
  diverso

La Franciana teritorii situita exter Europa, qua korespondas a anciena kolonii restata franciana, esas pri submisita a rejimi administrala e judiciala tre diversa l'uno l'altri. Ta teritorii, di qua l'ekonomikala situeso esas globakle min bona ke ta di metropolo, beneficas di multa helpi di stato.

Guadeloupa, Franciana Guiana, Martinik, Réunion e depos 2011 Mayotte esas amba distrikti e regioni transmarala, kun statuto simila a to di distrikti e regioni metropolala, quankam la legi franciana povas prearanjar di dispozesi speciganta pri. Ta distrikti, ecepte Mayotte, esas parto di regioni transperiferiala di UE, ed esas submisita a europeana legaro.

Kontraste, l'altra transmara franciana teritorii, ecepte ensembli di Saint-Barthélemy et de Saint-Martin, ne esas parto di UE, quankam lua lojanti havas europeana civitaneso. Esas precipua la kin ensembli transmarala, kun tre diversa statuti, Franca Polinezia‎, St Martin, St Pierre e Mikelon e Wallis e Futuna Insuli‎. Quankam la stato konservas certa prerogativi exklusiva, esas submisita en granda parto a specifika legaro e beneficas di legilala specalajo. Nova-Kaledonia‎, altralatere, esas ensemblo teritoriala distinta, kun importanta autonomeso, ed ube referovoto pri nedependo devas esar aranjata de 2014 til 2018. Tandem, Francia australa ed antarktika teritorii ed Clipperton Insulo, qua havas ne permananta lojanto, esas jerata direte per la stato o sua deputato.

Tendanci politika, partisi ed elekti[redaktar | edit source]

Sen esar komparebla ad Usana sistemo, franciana polikala sistemo, e specale l'unnoma majoritatala votado qua preponderas lor prezidentala e legislativa votadi, tendencas a bipolareso o tripolareso di politikala vivo. Konseque, on observas depuis la debuto di kinesma republiko tendenco a kolekto di partisi kun frequa retroveni, e l'asistantaro di precipua partisi tendencas a diminutar por l'avantajo di mikra formacuri. La politika francia ceno havas konocita tri precipua evolucioni depuis 1980a, la falio di audienco di komunista partiso, la diminuto progresiva di elektoyuro centranta e l'augmento di voto por la partisi di extrema rekto. To du lasta evolucioni havas dume en parto kontesto lor recenta voti. Cetere, l'absteno koncernas nombro pluse importanta di elektanti.

Depos 1990a, la du precipua franciana partisi esas uniono por populala movado (UMP) — Rassemblement pour la République (RPR) ante 2002 — e socialista partiso. UMP esas partiso di rekta e centra rekta, membro di partiso populala europeana. Socialista partiso esas partiso di sinistra e centra sinistra, membro di partiso socialista europeana. En 2012, la prezidisti di republiko, la chefministro, la plu multi di ministri, di deputati, di senatani e prezidisti di regionala o generala konsilantari esas membri di lo. Multa altra partisi partoprenas a la politika vivo di Francia: la du maxim importanti esas Front National (FN, rekto nacionala), Europe Écologie Les Verts (ekologi) e Front de gauche (sinistro antiliberala).

Nuna guvernisti[redaktar | edit source]

Ye 6 di marto 2012, al fino di 2012 elekto prezidantala, François Hollande esas elektita prezidisto di republiko opoze ad tituliero, Nicolas Sarkozy. Il prenas sua ofico ye 15 mayo 2012 e nomas sama dio Jean-Marc Ayrault kam chefministro. Depos 18 di junio 2012, la guvernerio prezente aganta esas da Jean-Marc Ayrault.

Jean-Pierre Bel esas prezidisto di sanato depos septembro 2011, e Claude Bartolone prezidisto de l'Assemblée nationale depuis juin 2012.

Publika financi[redaktar | edit source]

En Francia, l'obligata imposti reprezentis 44,4 % di PIB en 2006, la sisesma percento maxim alta inter la landi membri di OCDE, y ta percento havas tendenco augmentar. La sociala kontributi reprezentas proxim 38 % di sumo, dek punti pluse la mez-valoro di landi di OCDE; en inverso, Francia esas la developata landi ube l'imposti sur la revenuo e sur societi reprezentas la parto maxim febla di totalo di obligata imposti.

Malgre l'alta percento di obligata imposti, la publika spensi superiras nete, totalizanta 53,9 % du PIB en 2006. Ja lore la publika deficito esas alta, atinganta 2,7 % di PIB en 2007 e mem 7,9 % en 2009 pro ekonomikala konjunturo. La publika debajo di Francia, pri, atingis 1 457,4 miliardi d’euri fina 2009, esas 75,8 % di PIB, kontre 20,7 % en 1980. Francia esas tamen obligata respektar la kriterii di pakto di stabileso e kresko di zono euro, qua limitas la deficito budjetala a 3 % di PIB e la debajo publika a 60 % di PIB.

Protekto sociala[redaktar | edit source]

Depos lua kreo en 1945, sekureso sociala esas meza sistemo di protekto sociala franciana, quankam la stato, l'ensembli teritoriala e la mutualesi* havas anke importanta rolo. La manteno di rejimi di protekto sociala di qua disponis certa profesioni ante 1945 explikas la granda komplexeso di sistemo, qua kontas adminime 120 rejimi di baso e 1 200 rejimi komplementa. La rejimo generala, qua kontas multe la maxim granda nombro di admisiti, esas dividita en quar branchi korespondanta a quar precipua riski, maladeso, acidenti di laboro e profesionala maladesi, la riski ligita a oldeso e familio. Se ta protekto sociala koncernas nur en unesma tempo l'aktiva personi, kreskas pokope a tota l'aktiva populo tam neaktiva en multa domeni, por exemplo lor la kreado di la kovrilo universala di maladeso ye 1990. Ultre, dum fina di 1990a, sis milioni personi dependis di minimi sociala.

La prestacioni sociala esas precipua spensita da la kontributi sociala pagita da l'aktivi (65,5 % di totalo en 2005), ma anke -- e sempre plu -- per la stato e l'ensembli teritoriala. En 2005, la spensi di protekto sociala -- en senco maxim larja di termino -- reprezentis proxim 30% di PIB e pluse 45% di disponebla revenuo adjustita di menaji. Malgre l'esforci duktita da la sucedanta guvernerii por dominacar la spensi sociala, to augmentas rapide, pro note di kreskado di spensi di menaji e l'oldeso di la populo -- aktivi relate neaktivi di pluse 60 yari, qua esis di 3 en 1970, devos atingar 2,07 en 2010 e 1,36 en 2050 en metropolo, segun INSEE. Tandem la forta grado di chomado, sencesa, kontributas a l'augmentado di desequilibro pro la chomanti ne kontributas. La spensi sociala explikas nura preske la tota augmento di spensi publika (en procento di PIB) depos 1960, e sekureso sociala exposas en 2009 deficito por 23,5 miliardi euri.

Defenso[redaktar | edit source]

Francia havas la triesma budjeto di defenso en mondo segun instituto internacionala di serchado pri paco di Stockholm. dop Usa e Chinia, ed esas parto di kin landi qua esas judiciale agnoskata kam "landi dotizita di nukleara armo " per la traktato pri nevejeturo di nukleara armi. Franciana armei esas, kun lo di Unionita Rejio, l'uno di maxim dotizita en Europa. Francia konsakras a lu 2,5% di su produkturo interna ante imposto (do budjeto di 39 miliardi euro ye 2010), ube sua homologa europeana (exter Unionita Rejio e Grekia) konsakritas 1,5% en meza valoro.

L'armeala forci esas divizita en quar precipua armei: terala armeo, nacionala mar-armeo, aer-armeo e nacionala jendarmaro.

Depos 1996, l'armeo esas divenita profesionala e l'obligata dejuro havabas remplasita da dio di defenso e mixa civitaneso. Lua kapaceso esas proxim 350 000 homi, esas extensita tra la mondo, en lando kam Afganistan, Libano, Chad, Ivora Rivo e Kosovo, ma anke konforme kun internacionala traktati en Djibouti, Senegal e Gabon, sen omisar la trupi pozicionata en trans maro, Mobilizas pluse 1 000 homi en la kadro di plano Vigipirate.

Aparteno a internacionala organizuri[redaktar | edit source]

Francia esas uno di fondala membri di Europana Uniono, di spaco Schengen e di euro zono. Esas anke uno di kin permanenta membri di konsilantaro di sekureso di Unionita Nacioni. Tandem, esas membro di multa internacionala organizuri, quale Nord-Atlantikal Uniono, Mondal organizuro pri komerco, organizuro di koopero ed ekonomikala developo, G8, G20, organizuro internacionala di francofonio. e.c.

Depos 1945, irga qua esas la majoritato en povo, Europa esas precipua axo di extera franciana politiko. Du di sep patri di Europa, Jean Monnet e Robert Schuman, esas franciani; l'uno di skopi esis lor evitar nova mondomilito en faciliganta la rikoncilio francia-germania. Tamen, la stando di Francia e franciani pri Europa esis ofte ambigua: refuzo per l'asemblo nacionala di traktato kreanta komuneso europeana di defenso ye 1954 et to per referovoto di traktato kreanta konstituco por Europa ye 2005, la haltostroki di Francia vers europeana asemblo esis ferma.

Depos Maastricht-traktato ye 1992, la domeni en qua UE havas excluziva kompetenteso esas sempre plu multe. Granda parto di yuro aplikebla en Francia ye 2010 esas de europeana origino, tante plu ke nacionala yuro. Francia, mez-valora povo, ne povas pezar en la mondala ceno en multa domeni nur tra UE. L'unigado di europeana merkato e l'establiso di unika pekunio ye 1999 havas implikar importanta transformi di francia ekonomiko, qua l'avantajoza karaktero facas debato. Mem se Francia esas l'unesma profitanta di komuna agrokultiva politiko, ulo esas parto di landi neta kontributanti a budjeto di UE.

Politiko exterlanda e diplomaco[redaktar | edit source]

Depos la prezidanteso di generalo de Gaulle (1958-1969), la politiko exterlanda di Francia esas karakterizita per volo di nedependeso, note opozita Usa, to qua rezultis la developo per Francia di nucleala armi e l'ekiro di Francia di integrata komando di OTAN de 1966 til 2009. Francia esas vidita de 1960a til frua 2000a kam federo di mondo arabo-musulmana, kritika opozita di la politko di stato di Israel.

La reto di diplomacala reprezento di Francia esas la duesma di mondo, kun nuna 156 ambasadi e 97 konsulala posti repartisata sur la kin kontinenti.

Francia menas aktiva politko di helpo a landi developanta, note en Afrika. La publika helpo a developado reprezentas 0,39 % di revenuo nacionala kruda franciana en 2007.

Republikala simboli[redaktar | edit source]

La logotipo di Franca guverno, adoptita ye 1999.

Segun la konstituco dil Kinesma Republiko, Francia posedas multa emblemi, datinta dil Franca revoluciono. La flago di Francia esas konstitucita di tri vertikala vendi di sama larjeso, di kolori blua, blanka e reda. Nacionala himno esas la Marseillese, kanto kompozita da Rouget de Lisle dum Franca revoluciono e kelkafoye kritikita pro violento dil texto. Tandem, la Franca republiko havas kom moto la tri paroli "Libereso, Egaleso, Fraterneso".

Pluse, multa oficala simboli existas por riprezentar Francia. Partikulare, la busto di Marianne, muliero portanta Frigiana boneto, orna la komon-domi, e lua vizajo esas riprezentata sur la posto-marki ed la Franca facii dil centimi di euro.

Depos 1999, la Franca guverno esas donacita da logotipo rivokanta la flago e la devizo dil lando, same kam la figuro di Marianne. Ica logo figuras en la domkumenti publikata dal Franc administrado.



Geografio[redaktar | edit source]

Francia

Francia havas diversa peizaji en lua kontinentala teritorio, de plana regioni en litoro til l'alta montaro di Alpi, en sud-esto. La maxim alta monto esas Monto Blanka (Alpi) kun 4810 metri di altitudo. En la frontiero kun Hispania ed Andora jacas la montaro Pirenei. La maxim extensa fluvii di Francia esas Loire, kun 1016 km, e Seine, kun 776 km de longeso.

La maxim granda insulo di Francia en Mediteraneo esas Korsika.

Teritoriala organizado[redaktar | edit source]

Regioni di Francia

Francia dividesas administrative en regioni, departamenti, distrikti, kantoni e municipii. Ol anke havas enmsembli, teritorii e dependadi. La maxim extensa departamento esas Franca Guyana, kun 91,000 km².

La 27 regioni ed ilua korespondanta 101 departamenti esas dil metropolo o di ultramaro.

Metropolitana teritoriala divido:

  • 22 regioni (en la Fr. régions): Francia dividesas en 27 regioni, di qua 22 trovesas en la metropolo. Quankam esas la precipua divisiono, Francia esas unitaria lando ed regioni ne havas legifala nek exekutala autonomeso ed ricevas ek la Stato konsequa parto dil nacionala imposti qua povas dispozar e disdonar segun lora necesi.
  • 96 departamenti (en la Fr. départements): Administrata da Generala Konsilio elektita singla 6 yari per direkta votado. Ol kreesis ye 1790 kun la skopo ke omna persono povus direktar en unu jorno di kavalo kom maximo a lua reprezenteri. Singla havas unu prefekto.
  • 329 distrikti (en la Fr. arrondissements): Singla departamento dividesas en plura distrikti, qua havas singla lua subprefekto. Lua funciono esas helpar al prefekto dil departamento.
  • 3.879 kantoni: Ol esas la maxim mikra dividuro, surtuto kun elektorala efekti.
  • 36.571 komuni: Equivalas municipio. En l'urbo di Paris, ricevas la nomo di arrondissements.
  • Intercomunidades de Francia (en la Fr. intercommunautés): ol unuigas en singla departamento plura komuni.

La 5 regioni di ultramaro konstituesas da 5 departamenti di ultramaro: Guadelupa, Guayana Francesa, Martinik, Mayotte e Reunion.

L'ensembli esis di ultramaro o sui generis. La 5 ensembli di ultramaro esas Santa Pierre e Mikelon, Franca Polinezia, Wallis e Futuna Insuli, San Bartolomé e San Martín. E unu ensemblo sui géneris: Nova-Kaledonia.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Francia.

L'ekonomio di Francia esas la kinesma granda, la GNP esis 2.214 milyardi Usana dolari ye 2011. Cirkume 1,7 % de la GNP venas de agrokultivo, 18,5 % venas de industrio e la cetera preske 80 % venas de (kliento)servado. Francia membresas en la G8-grupo di la duktanta industriala landi ed en la Mondala komerco-organizuro. Lua valuto esas l’euro, qua remplasis l'antea valuto, la Franciana franko. La maxim importanta agrokultivala produkturo esas la vino, qua esas produktita omnaloke en la kontinentala Francia. La maxim importanta industriala produkturi esas aeroplani, automobili, mashini, kemikalaji ed elektronikalaji, exemple la mikra-spliti*, produktita en “la Silikovalo di Francia”, altre dicite en la regiono di Grenoble. Malgre on praktikis depos mezala 1990a yari la tendencoza privatigo, la stato cetere reguladas granda parto de la ekonomiala funcionado e proprietas acioni de multa firmi, exemple de banko-, energio-, transporto- ed informatiko-branchi. En la fino di 2008 forteskinta financokrizo e ye 2009 komencinta depreso grandigis la senemployeso dum 2010 e 2011 til plu kam 9 %. Ye 2010 Francia enuncis, ke ol konsumos cirkume 26 milyardi euri por distributar li kom regeneranta pekunio a firmi minacita da bankroto.

Preske 79% dil energio uzata en Francia havas nukleala origino.

Habitantaro e socio[redaktar | edit source]

Demografio[redaktar | edit source]

Evoluco dil habitantaro di metropolala Francia de 1801, komparita kun la Germaniana e Britaniana habitantari (baso 100 = 1800 o 1801)[1].

Segun institucuro nacionala di statistiko ed ekonomikala studii (Insee), 65,8 milioni personi lojantas en Francia ye 2013 (exter COM e Nova-Kaledonia), di qua 63,7 milioni en metropolo e 2,1 milioni en la transmara departmenti (nkluzite Mayotte). Se on inkluzas anke 600 000 lojanti di transmara ensemblo (Franca Polinezia, Santa Pierre e Mikelon, Wallis e Futuna Insuli, Saint-Martin e Saint-Barthélemy) e di Nova-Kaledonia, la habitantaro di ensemblo di franca teritorii atingas 66,4 milioni, sive proxim 1% di mondala homaro. Nacionala generala kontado esis organizita ye regulala intertempi depos 1801, ma depos januaro 2004, la kontado esas realigita omna yari en la komunesi di 10 000 lojanti o plu, extra transmara ensemblo, e omna kin yari altraloke.

Pos esanta relative febla dum 19ma yarcento ed frua 20ma yarcento — Francia experiencis rapida e poka markizita demografiala transito —. demografiala kresko di Francia esas divenita l'uno di plu forta en Europa, kombinanta naskadoprocento supera europeana mezvaloro (821 000 naski ye 2009 kontre 536 000 morti) e positiva migrantala saldo (proxim 71 000 individui ye 2009) : La populo di Francia augmentis 0,54 % ye 2009.

Pluse, la piramido di evi esas depos frua 20ma yarcento kun evolucionanta strukturo. La parto di populo la maxim grand-eva augmentas, pro amba l'augmentatado di vivoexpekto* (Francia beneficas uno di maxim longa vivoexpekto en mondo) e l'arivado ad triesma evo di plumulto generaciono — fenomeno ordinara konocita kam grand=eva multeso. La proporciono di pluse 60 evo en la franca populo esas tale augmentas de 17 til 22 % inter 1980 e 2009, e devus superesar uno triimo ye 2009 segun Insee.

Enmigro,exterlanda populado e videbla minoritati[redaktar | edit source]

Segun demografo Michèle Tribalat, 14 milioni persono (sive quarimo di franca populo) ye 1999 havis adminime parento od evo enmigra. Gérard Noiriel opinionis ye 2002 ta proporciono proxim trimo se retroiras til preavi.

Ye 2010, Francia aceptas, segun l'internacionala defino di UN ("la persono nacita en altra lando ke to ube rezidas") 7.2 milioni enmigri sive 11.1 % di populo di qua 5,1 milioni (7,8 %) nacita exter UE. To klasifikas su en sisesma mondala rango, dop Usa (42.6 milioni), Rusia (12.3), Germania (9.8), Saudia Arabia (7.3), Kanada (7.2) ma pluse Unionita Rejio (7,0), Hispania (6,4) ed Italia (4,8). Francia esas anke l'uno di landi di EU qua kontas proporcione plumulto personi de enmigrado (1 e 2ma generacioni) inter la personi evanta de 25 til 54 yari kun 13.1 % enmigri ed 13.5 % pueri de adminime enmigro, sive totalo di 26.6 %, plu ke note Unionita Rejio (24,4 %), Nederlando (23,5 %), Belgia (22,9 %), Germania (21,9 %) et Hispania (20,2 %).

Segun la Franca defino, plu restrikiva (nacita exterlanda exter la teritorio), Francia metropolala kontis ye 2008, 5.3 milioni enmigri, sive 1 100 000 pluse ke ye 1999 e 8.9 % di totala populo. 40 % inter li havis franca nacionaleso, qua havis povar aquirar per civitanigo o per mariajo. Enmigri esas precipue originala di EU (34 %) di Maghreb (30 %), di Azia (14 %, di qua triimo di Turkia), e di subsahara Afrika (11 %). La pueri di enmigri, direta decendantaro de uno o du enmigri, esas, ye 2008, 6.5 milioni personi, sive 11 % di populo. Tri milioni inter li havis lua du parenti enmigra. Sume, enmigri e pueri di enmigri (duesma generaciono) esas nombroze* 11.8 milioni ye 2008, sive 19 % di populo (di qua poka plus 5 milioni di europeana origino e 4 milioni di maghreba origino).

L'enmigri recevas revenui infra di triimo averaje a to di neenmigi; li esas dufoye plumulti ne esar diplomizita e trifoye plumulti a vivar sub la solio di povreso. Tamen, ad egala sociala situeso, lua skolala formacuro e lua revenui esas proxim di to di franciani nacita en Francia.

La populi di enmigra origino, e to qua partesas en evidenta minoritati, esas kelkafoye viktimi di diskriminaci en Francia. Por nedeterminita kauzi ed objekto a debati, parto di ta populo chanjas vers religioza fundamentalismo*. Tamen, on asistas a certa konvergo di vivomodo* di enmigra populi e di Franciani dum longa stando.

Famili, sexualeso ed egaleso di sexui[redaktar | edit source]

La France est en 2009 le pays le plus fécond d’Europe après l’Islande et l’Irlande, avec une descendance finale des femmes nées en 1959 de 2,12 enfants et un indicateur conjoncturel de fécondité de 1,99 enfant par femme (1,98 en France métropolitaine).

Francia esas ye 2009 la maxim fekunda lando di Europa dop Islando ed Irlando, kun finala decendantaro di mulieri naskinta ye 1959 di 2.12 pueri ed konjuntura indikatoro di fekundeso ad 1.99 puero per muliero (1.98 en metropola Francia).

La permuti ke experiencis familio en Francia inter 1960a e 2000a yari esas tante multa ke profunda. La naskinti esas en maxim parto di kazi dezirita, pro developado di kontragravidesko* ed abortigo — pluse 200 000 volata interrupto di gravideso esas facita omna yaro en Francia. Plu multo paro preferas libera uniono compare mariajo, o civila pakto di solidareso (PACS), kontrato di uniono plu flexebla ke mariajo. Pri divorci, lua nombro esis plumultigita per 3.2 inter frua 1970a e lasta yari.

Pri diversa formi di altrasexualeso*, esas kune aceptata en Francia, mem si lego preiras ofte la mentesi en tolero opozite sexuala minoritati. Mariajo di paro di sama sexuo, tale ke adopto di puero per ta sama pari, esas legala en Francia depos 18 di mayo 2013.

La stando di mulieri en franca socio havas multa evolucionita dum 20ma yarcento, gratifikita dum lasta yarcento per multa yuri kontre la diskriminaci ke li subisas, Francia esas ye 2009 fore di egaleso inter viri-mulieri). Por ofico en kompleta tempo, mulieri recevas ye 2008 salario 19 % min ke to di viri, e la pura salariala diskriminaco esus de 6 til 7 % segun ministerio di ofico. Pri funcioni di decidemeso, mulieri acesas lo poka : li duktas nur 8 % di entraprezaji kun plu 200 employati, e reprezentas nur 18.5 % di deputati elektita ye 2007 e 13.1 % di generala konsilisti elektita ye 2008. Pri viri, sufras anke multa neegalesi. Kompare vivoexpeko di francino esas 85.7 yari, viri povas expektar vivar dum 78.7 yari.

Lingui[redaktar | edit source]

Franca esas la linguo dominacanta parolata en Francia, ed esas oficale "la linguo di la republiko" depos la konstitucala yuro ye 1992. Francia esas la duesma francofona landa maxim populata di mondo, pos Demokratial Republiko Kongo, ma l'unesma pri parolanti. Francia duktas aktiva linguala politiko por franca. To povas esar videbla inter altri en Internacionala organizuro di francofono* di qua Francia esas parto anke en parlamental asembluro di francofono di qua Francia esas anke parto.

Pluse, l'urbi di Le Havre, Strasbourg, Bordeaux, Lille, Marseille, Nantes, Paris, Saint-Denis de la Réunion, Tours, asociita urbi di Angoulême, Nice et Poitiers, asociita membri di komuneso di aglomerajo Evry Centre Essonne ed komuneso urbala di Bordeaux anke asociuro di komoni ed transmara ensembli esas membri di internacionala asociuro di francofona urbestri.

Ultre Franca, havus ye 1999 sepadek e kin altra lingui parolata en Francia, kontenta la regionala lingui, la lingui de enmigranti e dialekti parolata en DOM-TOM, segun la raporto di linguisto Bernard Cerquiglini.

Religii[redaktar | edit source]

Depos lego ye 9 di decembro 1905, l'eklezii esas strikte desjuntita en yuro di stato en Francia." Republiko nek agnoskas, nek salarias nek subvencionar kelka kulto", excepte en Alzacia-Mozel ube la kulto katolika, du kulti protestanta e la kulto judala esas rekonata. La religiono katolika esas anke sempre rekonata en certa departementi e trans mara teritorii. La nociono di laikeso e la regulizo qua rezultas de debati kam, en 2003-2004, pri la lego franca di religioza signi en la skoli publika.

Francia "filiino seniora di eklezio" esas lando di anciena katolika tradiciono, ma ube la pezo di eklezio havas multe diminuita. Nur 51% inter 64% di personi questionita deklaras su katolika lor sondi publikita ye 2007, e larja parto di la populo asertas su agnostika od ateista. Pluse, altra religioni esas prezenta en min importanta proporcioni, note judala dum antiqueso, diversa branchi di protestantismo dum reformo ed islamo dum l'arivo en Francia di enmigri de Maghreb e Proxim-oriento dum 20ma yarcento. Diversa kristana religioni (eklezio apostolala armenana, gallicanismo*, mormoni, eklezio neo-apostolika, testi di Jehovah*, mennonisti*, ...) o ne kristana (hinduismo, budismo, bahaismo*, alevismo*, ...) esas anke prezenta en la naciona teritorio.

Per principo, franca stato interdiktas su kontadi kun karaktero religioza o filozofika; evaluadi di pezo di omna konfesioni, di ateismo ed agnostismo permanantas desfacila facar. Tamen, multa institucuri realigas reguloze questioni por aproximar l'aparteno religioza di Franciani.

Ultra ta valori, la desaparo di influo di religioni esas importanta aspekto di evoluciono di franca socio dum 19 e 20 yarcenti. Proxim 80% di viro e 70% di mulieri qua asertas su origine katolika nulafoye partoprenas en religioza oficio. Mem che la katoliki maxim fervoroza, l'obediemeso a precepti di eklezio deskreskas; 31% di asidua praktikanti qua havis filii de 1995 til 2004 havas lu exter mariajo.

Deziranta "konciar l'opiniono ultre di sfero praktikanti kustuma", la Konfero di episkopi di Francia propozis por la fiesto di Asunciono 2012 prego por Francia.

Edukado[redaktar | edit source]

En Francia, instrukto esas obligata de sis a dek e sis yari, ed publika skolo esas laika e gratuita. Tante la formaco e salario di docantaro, same kam la selekto di programi, resortisas ad stato, la jerado di primara e sekundara edukerii resortisas di teritoriala ensembli.

Primara docado desvolvesas en du fazi. Matrala skolo, qua aceptas la tre yuna pueri, donas su por skopo lua veko, lua socialeso* e lokizo di fundamentala implementi qua esas linguo e nombro. Pose, proxim evas sis yari, pueri esas aceptita per elementala skolo, di qua l'unesma skopi esas aprentiseso di lektado, skribado e kalkulo, e civitala edukado.

Sekundara docado desvolvesas ipsa en du cikli. L'unesma esas disdonita en kolegio ed finas en nacionala diplomo di kapableso. La duesma esas disdonita en liceo e finas en finala e nacionala exameni : bachelereso (profesionala, teknologiala e generala) e certigo di profesionala kapableso (CAPA en agrokultiva docado). Superiora franca docado prizentas la partikulareso di facar kunhabitar l'universitati e la sistemo di granda skoli, ube on eniras generale per konkurso en fino di preparanta klasi. Superiora docadi por certigo di supera teknikisto e preparanta klasi ad granda skoli esas disdonita en licei o privata edukerii. Granda skoli esas ofte estimata kam amba plu efikiva e plu eliteso kam universitato.

Cetere, proxim 17 % di skolani di primara e sekundara docado esas lokizita en privata edukerii, precipua sub kontrado di asociuro kun stato ed ofte konfesionala.

Francia experiencis depos la Liberigo granda plularjigo instruktado. Ye 1936. min di 3 % di la klazo di yaro obtenis bachelereso ; ta procento esas pasita ad 30 % en 1985 e 60 % en 1995. Tamen, ta demokratigeso* di docado ne supresass la sociala neegalesi : 25 % di pueri di manuala laboristi nacita inter 1974 e 1978 esas diplomizita di superiora docado, kontre 77 % di pueri di kadri. Ta neegalesi esas ankore plu importanta en granda skoli: nur 2,9 % di lernanti admizita en Skoli nacionala di administrado ye 2008 havis parento manuala laboristo.

Segun la programo PISA di komparado di nacionala edukala sistemi, la rezultaji di franca edukala sistemo esas deceptanta compare ad altra stati membro di OCDE, en partikulara depos l'inquesto PISA ye 2003. Malgre la plani di predispozeso, l'iliterato koncernas 3.1 milioni personi, sive 9 % di habitantaro evanta de 18 til 65 yari havanta instruktado en Francia.

Medikaro[redaktar | edit source]

La Franca medikaro esas en granda parto spensita da la brancho maladeso di sociala sekureso. La nombro di mediki por 1 000 habitanti esis 3,22 en 2008, uno di procento maxim alta di mondo. La franciani beneficas egale di uno di vivoexpekto maxim longua en mondo, mem se la procento di prematura mortemeso (ante 65 evo) esas alta. La spensi di maladeso per habitanti esis 4 719 $ par an en 2008, to qua lokizas Francia super lua granda europeana vicini, ma infre Suisia, Norvegia, Dania, Luxemburg ed Usa. De 1950 til 2006, la spensado konsakrita ad sorgado ed medicinala propraji havis kreska de 2,5 à 8,8 % di PIB.

Tamen, la saneso di habitanti di Francia ne esas plu bone en omna domeno. Malgre la falo di konsumado di vino depos 1960a yari, Franciani restas la duesma konsumanti di alkolo en west-Europa, pos Irlandandi. 29 % di 18-75 evi fumas omnadie en 2005, malgre l'intensa kampanii di lukto kontre tabako uzado. Pri interdiktata drogi, la maxim konsumita esas kanabo, 39 % di viri de 18 til 25 ans havus konsumita en 2005, segun franca observatorio di drogi e drogodependo*.

Pluse, Francia esas uno di landi di Europa qua konocas la maxim nombro di depresiva perturbesi. Francia esas la maxim importanta konsumanto di antidepresi en Europa, e l'uno di europeana landi ube la percento di suocido esas la maxim alta.

Informomoyeni[redaktar | edit source]

En Francia, esas la lego di 29 di julio 1881 qua havas institucita ed en sama tempo kadrizita libereso di jurnalaro.

Se regionala, semanala e tematala jurnalaro vendas su bona en Francia, omnadia nacionala jurnalaro di generalista informo difuzesas poka exter la chef-urbo. Ja lore, la kin precipua titri di ta kategorio (Le Figaro, Le Monde, Aujourd’hui en France, Libération e La Croix) vendas nur kune min uno miliono exempleri singladia, kande japonia omnadia Yomiuri shinbun vendezas nura pluse 14 milioni.

Depos 1981 kun la legaligo di "libera radii", l'emisili di publika radio jeranta da Radio France esas konkurencata da privata emisili, ofte propraji di granda grupi di medii. Ja lore, inter la quaresma emisili di radio en kumulita audienco en novembro-decembro 2009 (RTL, NRJ, France Inter ed Europe 1), nur la triesma esas publika. Same, depos l'aparo di unesma privata televiziono-kanalo (Canal +) ye 1984, multa televizion-kanalo privata eventis, difuzita da radioelektro, kablo, satelito o plu recente per terala numerala televiziono (TNT). La tri precipua kanali esas TF1, France 2 e M6, nur France 2 apartenas a grupo France Télévisions.

Pri aceso ad internet reto, esas vere demokratigita nur frua 2000a yari. En decembro 2009, 65% di Franciani 11 evo e plus esis reto uzanti.

Inter 2002 e 2009, Francia regresis de 11e ad 43e rango in klaso di libereso di jurnalaro en mondo segun Reporters sans frontières.

Sporto[redaktar | edit source]

Sporto en Francia esas karakterizata da anciena sportala tradiciono e granda diverso di diciplini praktikita ad alta nivelo. Francia has preponderanta rolo en l'organizo di moderna sporto e sua premio-listo*, depos lasta 19ma yarcento, en fakto l'uno di maxim bona nacioni en mondo en multa sporti. Por yaro 2012. Francia esas quaresma di mondala klasifikeso establisita da Havas Sports & Entertainment (e duesma Europana naciono dop Rusia) qua kontas plu ke 1 600 sportala eventaji.

Futbalo esas la maxim populara sporto, kun pluse 2,3 milioni licencieri (di qua 97% viri), populara augmentita da duopla vinko di Francia lor mondokalico* ye 1998 e pos championeso di Europa ye 2000. Teniso (duesma sporto licencieri en kompar-termini*), kavalkado, judoo, basketbalo, handbalo* e golfo esas anke tre praktikata, sen omisar rugby* e petanko*, precipue en sudo di lando.

Proxim sep milioni franciani praktikas skio omna vintro, maxim ofte extere di sportala organizuro. Pri skermado e ciklismo, esas diciplini en qua Francia esas la maxim titulizata* (rispektive 44 e 41 olimpiala tituli pos ludi di Vancouver ye 2010).

La turniro di teniso internacionala di Roland Garos en pordo di Auteuil en Paris e jiro di Francia biciklisto esas yara importanta eventaji, same kan Euro di futbalo ye 2016.

Obligeso asociala, sindikala e politikala[redaktar | edit source]

Se la procento di partopreno ad elekti diminutas, la protestala partopreno, kompense, desvolvesas. Ye 2008, 42% di Franciani partoprenabas ad demonstro, kontre 25% ye 1981. Kompare ad altra developata landi, Francia esas ofte vidita kam lando ube demontri e striki esas frequa.

Ma ta limitizita partopreno ad kontestala eventi ne rezultas, fore de lo, per importanta obligeso en politikala partiso. Pri la procento di unioneso (8 %), esas la maxim febla di richa landi, mem se esas plu importanta en la publika sektoro. Kompense, Franciani esas tre intrikata en asociala medio : 14 milioni voluntarii esas membri di plu ke miliono asociuri, qua beneficas di statuto grantita da la lego si 1 di julio.

Kulturo[redaktar | edit source]

Franciana kulturo exercis e kontinuas exercar granda influo en tota mondo, specale lua sistemi di edukado, militarala organizeso, lua oficala linguo (Franciana), lua movadi di pikto, literaturo, arkitekturo, ec. Lua cinemo anke esas notora, (note Lumière fratuli) inventis cinematografilo).

Ye 2008 Francia modifikis lua konstituco por agnoskar regionala lingui, kom Ocitaniana, Baska, Bretona ed Alzaciana.

La simbolo di lando esas hanulo.

Arkitekturala patrimono[redaktar | edit source]

Galerio di speguli di kastelo di Versailles, maestroverko di baroka arkitekturo di 17ma yarcento.

Francia posedas patrimonio arkitekturala richa, testo di longa historio e la renkontro di diversa traiti civilizesa.

Klasifikata en mondala patrimonio[redaktar | edit source]

Inter la 753 kulturala domeni klasifikata en mondala patrimonio per UNESCO ye 27 di januaro 2012, 34 esas en Francia, di qua facas Francia la triesma lando en mondo en nombro di kulturala situi klasifikata en mondala patrimonio. L'arkitekturala patrimonio franciana en mondala patrimonio inkluzas amba edificii di religiala arkituro (abadeyo di Fontenay per exemplo), civila (la kasteli di Loire), industriala (rejala salino di Arc-et-Senans), militala (l'urbi fortifikita da Vauban), ed urbala (placo Stanislas en Nancy), centra urbo di Strasburg). Inkluzas exempli di arkitekturo di omna epoqui, de romana arkitekturo (ponto di Gard) til arkitekturo pos milito (centra urbo di Le Havre), tra maestroverki romana (abadeyo di Saint-Savin-sur-Gartempe), gotika (katedralo di Chartres) e klasika (kanalo di Midi).

Konstrukturi di historala interesto[redaktar | edit source]

En Francia, depos 1840, la konstrukturi di historala, arkitekturala, patrimoniala o kulturala interesto, povas esar enskribata o klasifikata kom historala edifiki per la stato, same kam certa moblala havaji (kloshi), to qua fermigas lo legala protektado, take ke helpi por riestabliso e mantenado. Ye 31 di decembro 2008, esas en Francia 43 180 historala konstrukturi enskribata o klasifikata. Francia kontis arkitekti qua havas partoprenita por formizar la patrimonio arkitekturala franciana ed europeana dum omna epoki di sua historio, kun figuri tale Pierre de Montreuil dum mezepoko, Lescot Delorme ed Androuet du Cerceau dum renesanco, Mansart, Le Vau, Hardouin-Mansart, Gabriel e Claude-Nicolas Ledoux dum klasika e neoklasika epoki, Viollet-le-Duc, Garnier e Eiffel dum 19ma yarcento e Le Corbusier e Perret dum moderna epoko.

Artala patrimonio e kulturala eventaji[redaktar | edit source]

Se artala produktaji esas atestita en la spaco korespondanta a nuna Francia depos prehistorio, ne povas parolar di "francian arto" ante la komenco di duesma yarmilo, en l'epoko dum stato e naciono komencas a formacesar. Depos ta epoko, franciana bela arti esos esar en maxim parto simila a to di resto di west Europa, qua vidas sucedar l'una l'altra romana arto dum 11 e 12ma yarcenti e gotika arto dum 12 e 13ma yarcenti; la celebro di la povo di franciana monarkio, di "privilejizita spaco" (A. Chastel) e reprezenturo di sakrajo facas parto di preferala temi di arto precipue komendita da politika o religiala povo. Dum renesanco e la developo di klasikeso en 17ma yarcento pos di neoklasikeso en 18ma yarcento esas l'expreso amba di sercho di ordeno e pompo ed antiqua e italiana influi; esas anke dum moderna epoko qua emersas individuala figuri di artisti, tale piktisti Fouquet, Poussin, La Tour, Watteau, Boucher, Chardin, Fragonard, Greuze, David, Gros ed Ingres, o skultisti Goujon, Girardon, Coysevox, Puget e Houdon. Dum 19 e 20ma yarcento Francia pleis majora rolo en la granda artala westala flui e revolucioni : romantismo (Delacroix e Géricault), realismo (Courbet), impresionismo (Monet, Renoir, Manet, Degas) e neo-impresionismo (Seurat, Van Gogh, Cézanne, Gauguin), fauvismo* (Matisse, Derain, Vlaminck), kubismo (Braque, Picasso, Léger) od ankore surrealismo (Duchamp) inkluzas franciana artisti inter lua precipua reprezentanti. Auguste Rodin, en sua latero, revolucionas skultado en fina 19ma yarcento.

Kontree multa landi qua inkarnacas en granda figuro di autoro, franciana literaturo kontas multa figuri di qua importanto e famozo proxima equivalanta. Esas vana probar facar la listo, ma on povas citar dum mezepoko la poeti Chrétien de Troyes e Villon; dum 16ma yarcento, autoro Rabelais, esayisto Montaigne e poeti Du Bellay e Ronsard markas renesanco. Dum 17ma yarcento, dramatisti Corneille, Racine e Molière, poeto Boileau, fablisto La Fontaine e neklasifikala Pascal fervoras mantenar ordeno per raciono; dum 18ma yarcento autori di Voltaire, Diderot e Rousseau, romanisti Prévost, Laclos e Sade e dramatisti Marivaux e Beaumarchais flogis la socio di lua epoko dum ke trakteskanta temi til lo interdiktita. Dum 19ma yarcento, romano experiencas sumito kun Stendhal, Balzac, Hugo, Dumas, Flaubert e Zola, ma l'altri generi ne falias, kam montras memorialisto* Chateaubriand e poeti Lamartine, Musset, Baudelaire, Vigny, Rimbaud e Mallarmé. Dum 20ma yarcento, la manko di anteeso facas plu desfacila la percepto di majora figuri ; on povas tamen citar poeti Apollinaire, Éluard, Aragon, Char e Prévert, romanisti Proust, Gide, Céline, Sartre, Camus e Sarraute, e dramatisti Giraudoux, Cocteau, Beckett ed Ionesco.

Dividita dum mezepoko inter religiala arto inspirita di gregoriala kanto e profana kanto di trubaduri e truveri, franciana muziko atingas certa somito depos klasika epoko, kun kompozisti kam Lully e Charpentier dum 17ma yarcento, Rameau dum 18ma yarcento, Berlioz, Gounod e Bizet dum 19ma yarcento, o Debussy dum 20ma yarcento — multa di ta artisti kompozas operi. Depos frua 20ma yarcento, la muziko nominita "populala " rapide expanso, mixanta generi propra a Francia (kansono) kun importita generi (rock e rap note), e posibliganta a exterrangi kam Claude François, Johnny Hallyday, Sheila, Michel Sardou o Jean-Jacques Goldman vendar deko di milioni di diski.

Cinemo, inventita ye 1895 en Lyon per la fratuli Lumière, restas importanta agado en Francia malgre la konkurenco di Hollywood : Francia esas ye 2005 sisesma mondala produktanto ed unesma europeana produktanto di longa filmi. Franciana cinemo, precipua direktita depos 1980a ver komedio ed autorocinemo, produktis dum 2000a kelka filmi al mondala suceso, kam Le Fabuleux destin d’Amélie Poulain o La Marche de l’empereur. Internacionala festivalo di filmo, organizita omna yaro en Cannes, esas la kulturala eventajo la maxim mediatigata en mondo.

Literaturo[redaktar | edit source]

La literaturo di Francia komencis dum Mez-epoko, ed esas specale remarkinda la poezio di trubaduri en Ocitaniana linguo. Dum 16ma yarcento un importanta autorulo esis François Rabelais. Dum 17ma yarcento aparis tre importanta autori di teatro: Molière, Pierre Corneille e Jean Racine. Anke esas notora la verki di filozofi kom Blaise Pascal e René Descartes, ke profunde influis en Franca aristokrataro.

Literaturo e poezio en Franca linguo kreskis dum 18ma e 19ma yarcento e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di Voltaire, Denis Diderot e Jean-Jacques Rousseau. En puerala literaturo, esas notora la verki di Charles Perrault. Dum 19ma yarcento, aparis importanta autori kom Alexandre Dumas, patro, Alexandre Dumas, filio, Jules Verne, Émile Zola, Guy de Maupassant, Honoré de Balzac, Théophile Gautier, Charles Baudelaire e Stendhal, ed anke la poeti Paul Verlaine e Stéphane Mallarmé. Dum 20ma yarcento aparis importanta nomi kom Marcel Proust, Louis-Ferdinand Céline, Albert Camus, Frédéric Mistral e Jean-Paul Sartre. Antoine de Saint Exupéry skribis por pueri, La Princeto.

Longa ciencala tradiciono[redaktar | edit source]

Francia esas depos mezepoko importanta foko di konoco e deskovro. L'universitato di Paris, kreita ye 1200, esabas quik de sua origino e til samtempa epoko l'una di maxim importanta di ocidento. Ye 1 di septembro 2010, 56 Franciani esabas grantita nobela premio, e dek ed un obtenabas Fields medalio.

Dum 17ma yarcento, René Descartes definis metodo por l'aquirado di ciencala savajo, dum ke Blaise Pascal permanas famoza por sua verko pri probablaji e mekaniko di fluidi. Dum 18ma yarcento la verki di biologiisto Buffon e kemiisto Lavoisier, qua deskovris la rolo di oxo en kombusto, dum ke Diderot e d'Alembert editis l'Enciklopedio. Dum 19ma yarcento, Augustin Fresnel esis la fondanto di moderna optiko. Sadi Carnot pozis la bazi di termodinamiko, e Louis Paster esis pioniro di mikrobiologio. Dum 20ma yarcento, on povas mencionar matematikisto e fizikisto Henri Poincaré, fizikisti Henri Becquerel, Pierre et Marie Curie, permanis famoza por lua verki pri radioaktiveso, fizikisto Paul Langevin od ankore virologo Luc Montagnier, kodeskovranto di viruso di sida*.

Gastronomio[redaktar | edit source]

Franciana manjajo esas famoza, note per sua agrokultiva produkturi di qualeso : multa vini (champagne, vini di Bordeaux o Burgundia, e.c) e fromaji (roquefort, camembert e.c.), e per lua alta gastronomio lo praktikas depos 18ma yarcento. Tamen, franciana manjajo esas maxim diverso, ed esas precipue konstituta di regionala specalesi qua konqueris l'ensemblo di teritorio, kam alzacia surkruto, lotringia quiche*, porkohachajo di Le Mans, burgundia bovi, grasa hepato périgourdin*, cassoulet* di Linguodoc, tapenade* di Provenco, keneli di Lyon. Pluse, vera frontieri koquoartala prenas formo en la lando, inter nordo uzanta butro e shaloto e sudo preferanta oleo ed alio, ed inter regioni kun terala manjajo (Périgord por exemplo) ed altri di qua manjajo esas rezolveme turnita vers maro (Provenco). Tamen, ta frontieri havas tendenco ad desaparar hodie, pro la junto di vivomanieri e developo di entala mondo.

"Gastronomala repasto di Franciani" havabas enskribita ye 16 di novembro 2010 en la listo reprezentala di kulturala nemateriala patrimonio di homaro di UNESCO.

Referi[redaktar | edit source]

Extera ligili[redaktar | edit source]


Drapeau français Regioni di Metropolala Francia Flago di Francia

Alzacia · Aquitania · Arvernia · Burgundia · Bretonia · Centro · Champania Ardeni · Korsika · Franca Komtio · Insulo di Francia · Linguodoc Rusiliono · Limousin · Lotringia · Di-mezo Pirenei · Norda Pas-de-Calais · Basa Normandia · Alta Normandia · Lando di Loire · Pikardia · Poitou Charentes · Provenco Alpi Azur-Rivo · Rodano Alpi

Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo