Francia
République Française
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Francia esas lando qua jacas en West-Europa. Lua vicina landi esas:
- en sudo : Hispania ed Andora (Pirenei)
- en esto : Italia, Suisia e Germania,
- en nord-esto : Luxemburgia, Belgia.
En sudo jacas Mediteraneo e la mikra-stato di Monako. En nordo ed en westo jacas Oceano Atlantiko.
Bazala fakti pri Francia.
Indexo |
Historio [redaktar]
 |
Videz anke: Historio di Francia. |
La nomo di Francia devenas di germanala tribuo, la Franki, atestita de 3ma yarcento sur l'advale dextra rivo di Rheno. Lua rejo Klodovig, pose lua fili, konquestis, inter 481 e 535, preske l'omna Roman antiqua provinco di Gaula, to esas, la majoritato dil teritorio di aktuala Francia. Le nomo di Francia ne uzeis oficale til 1190, kande la rejio Philippe Auguste komencis uzar la nomo rex Franciæ (rejio di Francia) vice rex Francorum (rejio dil Franki) por designar lua svereneso anke la nomo uzesis por nomar la teritorio (ne tre bone definita), kam oni povas legar en la Chanson de Roland, skribita una yarcento ante. De junio 1205, la teritorio nomesas en mapi kun la nomo regnum Franciæ (rejio di Francia).
Humana okupado dil teritorio di aktuala Francia esas tre anciena. Al grupi presentata ek la Paleolotiko e la Neolitiko unuigis, til l'unesma yarmilo, ondi di sucesiva populizo kompozita da Kelti, dil Germana populi kom Franki, Wisigoths, Alamans, Ostrogoths et de Burgondes. Ek la komenco dil duesma yarmilo, ol esas Kapetiana monarkio qua konstruis teritoriala uneso dil rejio di Francia. La 17 di junio 1789 konstitucis unesma politikala uniono reklaminta ol kom apartenanta al Franca populo. Ol esas l'akto di nasko di aktuala stato. La kontemporala periodo esas markita di esforvi di linguistikala e kultura unigo, di richigo dil lando e di enmigro venanta ek Europa, Afrika ed Azia.
|
Videz anke: Militala historio di Francia. |
Politiko [redaktar]
Francia esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidisto, elektita da populo da 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esas la chefa ministro.
La Parlamento havas 2 chambri: Naciona Asemblajo (Assemblée Nationale), kun 577 membri, e Senato, kun 321 membri. La deputati esas elektata da populo por 5 yari, e la senatani esas elektata da elekterala kolegio. Nuna konstituco esis aprobita ye 28 di septembro 1958.
Geografio [redaktar]
Francia havas diversa peizaji en lua kontinentala teritorio, de plana regioni en litoro til l'alta montaro di Alpi, en sud-esto. La maxim alta monto esas Monto Blanka (Alpi) kun 4810 metri di altitudo. En la frontiero kun Hispania ed Andora jacas la montaro Pirenei. La maxim extensa fluvii di Francia esas Loire, kun 1016 km, e Seine, kun 776 km de longeso.
La maxim granda insulo di Francia en Mediteraneo esas Korsika.
Teritoriala organizado [redaktar]
Regioni di Francia
|
Francia dividesas administrative en regioni, departamenti, distrikti, kantoni e municipii. Ol anke havas enmsembli, teritorii e dependadi. La maxim extensa departamento esas Franca Guyana, kun 91,000 km².
La 27 regioni ed ilua korespondanta 101 departamenti esas dil metropolo o di ultramaro.
Metropolitana teritoriala divido:
-
- 22 regioni (en la Fr. régions): Francia dividesas en 27 regioni, di qua 22 trovesas en la metropolo. Quankam esas la precipua divisiono, Francia esas unitaria lando ed regioni ne havas legifala nek exekutala autonomeso ed ricevas ek la Stato konsequa parto dil nacionala imposti qua povas dispozar e disdonar segun lora necesi.
- 96 departamenti (en la Fr. départements): Administrata da Generala Konsilio elektita singla 6 yari per direkta votado. Ol kreesis ye 1790 kun la skopo ke omna persono povus direktar en unu jorno di kavalo kom maximo a lua reprezenteri. Singla havas unu prefekto.
- 329 distrikti (en la Fr. arrondissements): Singla departamento dividesas en plura distrikti, qua havas singla lua subprefekto. Lua funciono esas helpar al prefekto dil departamento.
- 3.879 kantoni: Ol esas la maxim mikra dividuro, surtuto kun elektorala efekti.
- 36.571 komuni: Equivalas municipio. En l'urbo di Paris, ricevas la nomo di arrondissements.
- Intercomunidades de Francia (en la Fr. intercommunautés): ol unuigas en singla departamento plura komuni.
La 5 regioni di ultramaro konstituesas da 5 departamenti di ultramaro: Guadelupa, Guayana Francesa, Martinik, Mayotte e Reunion.
L'ensembli esis di ultramaro o sui generis. La 5 ensembli di ultramaro esas Santa Pierre e Mikelon, Franca Polinezia, Wallis e Futuna Insuli, San Bartolomé e San Martín. E unu ensemblo sui géneris: Nova-Kaledonia.
Republikala simboli [redaktar]
Segun la konstituco dil Kinesma Republiko, Francia posedas multa emblemi, datinta dil Franca revoluciono. La flago di Francia esas konstitucita di tri vertikala vendi di sama larjeso, di kolori blua, blanka e reda. Nacionala himno esas la Marseillese, kanto kompozita da Rouget de Lisle dum Franca revoluciono e kelkafoye kritikita pro violento dil texto. Tandem, la Franca republiko havas kom moto la tri paroli "Libereso, Egaleso, Fraterneso".
Pluse, multa oficala simboli existas por riprezentar Francia. Partikulare, la busto di Marianne, muliero portanta Frigiana boneto, orna la komon-domi, e lua vizajo esas riprezentata sur la posto-marki ed la Franca facii dil centimi di euro.
Depos 1999, la Franca guverno esas donacita da logotipo rivokanta la flago e la devizo dil lando, same kam la figuro di Marianne. Ica logo figuras en la domkumenti publikata dal Franc administrado.
Ekonomio [redaktar]
|
Videz anke: Ekonomio di Francia. |
L'ekonomio di Francia esas la kinesma granda, la GNP esis 2.214 milyardi Usana dolari ye 2011. Cirkume 1,7 % de la GNP venas de agrokultivo, 18,5 % venas de industrio e la cetera preske 80 % venas de (kliento)servado. Francia membresas en la G8-grupo di la duktanta industriala landi ed en la Mondala komerco-organizuro. Lua valuto esas l’euro, qua remplasis l'antea valuto, la Franciana franko. La maxim importanta agrokultivala produkturo esas la vino, qua esas produktita omnaloke en la kontinentala Francia. La maxim importanta industriala produkturi esas aeroplani, automobili, mashini, kemikalaji ed elektronikalaji, exemple la mikra-spliti*, produktita en “la Silikovalo di Francia”, altre dicite en la regiono di Grenoble. Malgre on praktikis depos mezala 1990a yari la tendencoza privatigo, la stato cetere reguladas granda parto de la ekonomiala funcionado e proprietas acioni de multa firmi, exemple de banko-, energio-, transporto- ed informatiko-branchi. En la fino di 2008 forteskinta financokrizo e ye 2009 komencinta depreso grandigis la senemployeso dum 2010 e 2011 til plu kam 9 %. Ye 2010 Francia enuncis, ke ol konsumos cirkume 26 milyardi euri por distributar li kom regeneranta pekunio a firmi minacita da bankroto.
Preske 79% dil energio uzata en Francia havas nukleala origino.
Demografio [redaktar]
Kun cirkum 65,4 milioni lojanti ye 1 di januaro 2008[1], Francia havas la 20ma granda populo-quanto dil mondo. Ye 2004 140,033 personi enmigris a Francia, de ta totalo, 90,250 esis de Afrika, e 13,710 de altra landi di Europa[2].
Religii [redaktar]
Depos lego ye 9 di decembro 1905, l'eklezii esas strikte desjuntita en yuro di stato en Francia." Republiko nek agnoskas, nek salarias nek subvencionar kelka kulto", excepte en Alzacia-Mozel ube la kulto katolika, du kulti protestanta e la kulto judala esas rekonata. La religiono katolika esas anke sempre rekonata en certa departementi e trans mara teritorii. La nociono di laikeso e la regulizo qua rezultas de debati kam, en 2003-2004, pri la lego franca di religioza signi en la skoli publika.
Francia "filiino seniora di eklezio" esas lando di anciena katolika tradiciono, ma ube la pezo di eklezio havas multe diminuita. Nur 51% inter 64% di personi questionita deklaras su katolika lor sondi publikita ye 2007, e larja parto di la populo asertas su agnostika od ateista. Pluse, altra religioni esas prezenta en min importanta proporcioni, note judala dum antiqueso, diversa branchi di protestantismo dum reformo ed islamo dum l'arivo en Francia di enmigri de Maghreb e Proxim-oriento dum 20ma yarcento. Diversa kristana religioni (eklezio apostolala armenana, gallicanismo*, mormoni, eklezio neo-apostolika, testi di Jehovah*, mennonisti*, ...) o ne kristana (hinduismo, budismo, bahaismo*, alevismo*, ...) esas anke prezenta en la naciona teritorio.
Per principo, franca stato interdiktas su kontadi kun karaktero religioza o filozofika; evaluadi di pezo di omna konfesioni, di ateismo ed agnostismo permanantas desfacila facar. Tamen, multa institucuri realigas reguloze questioni por aproximar l'aparteno religioza di Franciani.
Ultra ta valori, la desaparo di influo di religioni esas importanta aspekto di evoluciono di franca socio dum 19 e 20 yarcenti. Proxim 80% di viro e 70% di mulieri qua asertas su origine katolika nulafoye partoprenas en religioza oficio. Mem che la katoliki maxim fervoroza, l'obediemeso a precepti di eklezio deskreskas; 31% di asidua praktikanti qua havis filii de 1995 til 2004 havas lu exter mariajo.
Deziranta "konciar l'opiniono ultre di sfero praktikanti kustuma", la Konfero di episkopi di Francia propozis por la fiesto di Asunciono 2012 prego por Francia.
Kulturo [redaktar]
Franciana kulturo exercis e kontinuas exercar granda influo en tota mondo, specale lua sistemi di edukado, militarala organizeso, lua oficala linguo (Franciana), lua movadi di pikto, literaturo, arkitekturo, ec. Lua cinemo anke esas notora, (note Lumière fratuli) inventis cinematografilo).
Ye 2008 Francia modifikis lua konstituco por agnoskar regionala lingui, kom Ocitaniana, Baska, Bretona ed Alzaciana.
La simbolo di lando esas hanulo.
Literaturo [redaktar]
La literaturo di Francia komencis dum Mez-epoko, ed esas specale remarkinda la poezio di trubaduri en Ocitaniana linguo. Dum 16ma yarcento un importanta autorulo esis François Rabelais. Dum 17ma yarcento aparis tre importanta autori di teatro: Molière, Pierre Corneille e Jean Racine. Anke esas notora la verki di filozofi kom Blaise Pascal e René Descartes, ke profunde influis en Franca aristokrataro.
Literaturo e poezio en Franca linguo kreskis dum 18ma e 19ma yarcento e komencis influar en mondala kulturo, kun la verki di Voltaire, Denis Diderot e Jean-Jacques Rousseau. En puerala literaturo, esas notora la verki di Charles Perrault. Dum 19ma yarcento, aparis importanta autori kom Alexandre Dumas, patro, Alexandre Dumas, filio, Jules Verne, Émile Zola, Guy de Maupassant, Honoré de Balzac, Théophile Gautier, Charles Baudelaire e Stendhal, ed anke la poeti Paul Verlaine e Stéphane Mallarmé. Dum 20ma yarcento aparis importanta nomi kom Marcel Proust, Louis-Ferdinand Céline, Albert Camus, Frédéric Mistral e Jean-Paul Sartre. Antoine de Saint Exupéry skribis por pueri, La Princeto.
Referi [redaktar]
- ↑ http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1276#inter1 Bilan démographique 2009] INSEE
- ↑ http://www.migrationinformation.org/datahub/countrydata/data.cfm
Extera ligili [redaktar]
|
|||
|
Alzacia · Aquitania · Arvernia · Burgundia · Bretonia · Centro · Champania Ardeni · Korsika · Franca Komtio · Insulo di Francia · Linguodoc Rusiliono · Limousin · Lotringia · Di-mezo Pirenei · Norda Pas-de-Calais · Basa Normandia · Alta Normandia · Lando di Loire · Pikardia · Poitou Charentes · Provenco Alpi Azur-Rivo · Rodano Alpi |
 |
|
 |
|---|---|---|
| Membrostati: | Austria – Belgia – Bulgaria – Chekia – Chipro – Dania – Estonia – Finlando – Francia – Germania – Grekia – Hispania – Hungaria – Irlando – Italia – Latvia – Lituania – Luxemburgia – Malta – Nederlando – Polonia – Portugal – Rumania – Slovakia – Slovenia – Suedia – Unionita Rejio | |
| Futura membro: | Kroatia (ye 2013) | |
| Negocianta stati: | Islando - Montenegro – Turkia | |
| Peticionanta stati: | Republiko Macedonia – Serbia – Albania | |
