Chekia
Česká republika
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Chekia esas lando qua jacas en centr-Europa. Lua vicina landi esas en nordo Germania e Polonia, en esto Slovakia, en sudo Austria, ed en westo Germania. Lua chef-urbo esas Praha. Chekia inkluzas la historiala teritorii di Bohemia, Moravia e parto di Silezia.
Bazala fakti pri Chekia.
Indexo |
Historio[redaktar]
 |
Videz anke: Historio di Chekia. |
Homi ja vivis en la regiono di nuna Chekia dum neolitiko. Dum la 3ma yarcento aK Kelti establisis su en la regiono. Dum la 5ma yarcento Germana tribui krucumis la regiono. Pos, Slava populi establisis su ibe.
L'unesma Cheka (Bohemiana) stato aparis en la regiono dum la 9ma yarcento, un dukio cirkum Praha ke esis parto dil imperio di Granda Moravia. Pos la desaparo di l'imperio en 907 la regiono esis unionita a Přemyslid dinastio, qua transferis la sideyo di povo vers Bohemia.
Depos 1002 la Rejio di Bohemia divenis parto di Santa Roman imperio. En 1212 la dukio divenis un rejio sub Luxemburg (Chekiana Lucemburkové) dinastio. Dum la 13ma yarcento Germani enmigris vers la regiono, ed establisis kelka kolonii.
En 1235 Mongoli komandita da Chingiz-kano komencis invadar Europa. Pos Legnica-batalio en 1241 li atemptis invadar Moravia, ma imperial armeo vinkis Mongoli en batalio proxim Olomouc. En ta batalio Baidar, nepotulo di Chingiz-kano, perisis. Pos vinkar la batalio, rejulo Ottokar 2ma, qua recevis na surnomo "Rejulo di Fero ed Oro", expansis l'imperio vers Austria, Stiria, Karintia e Korniola, do atingis l'Adriatiko. Ottokar mortis en 1278 dum Marchfeld-batalio kontre Germani komandita da Rudolf 1ma. Lia filiulo Václav 2ma di Bohemia obtenis la krono di Polonia en 1300, ma en 1306 Přemyslid dinastio desaparis, kande lasta rejo esis mortigita. Pos kelka batalii, Luxemburg-dinastio obtenis Bohemiana trono.[2]
La 14ma yarcento, specale dum la vivo di Karl 4ma, Santa Roman imperiestro (1316 til 1378) esas konsiderata l'Or-epoko di Chekiana historio. Karl anke divenis rejo di Italia. La fondado di l'universitato di Praha okuris en ta epoko. Karl unionis la teritorii di Brandenburgo, Lusacia e Silezia. En 1380 la Nigra pesto atingis Bohemia, e mortigis 10% de lua habitantaro.[3]
Dum la komenco di la 15ma yarcento sacerdoto Jan Hus formis religiala movado e, malgre il esis brulita, lia sequinti secedis de katolik-eklezio e vinkis kin krucomiliti (la Husita militi) lansita kontre li da l'imperiestro Sigmund. Dum la sequanta du yarcenti, 90% de l'habitantaro adheris a Husita movado.
Pos 1526 Bohemia gradoze divenis kontrolita da Habsburg monarkio. Un revolto kontre Habsburg dominacajo komencis la Tri yardeka milito, qua expansis tra central Europa. La milito devastis la populo di la regiono, e pos lua fino l'habitantaro esis obligita ad aceptar katolikismo od abandonar la lando.
La periodo de 1620 til la 18ma yarcento divenis konocita kom Nigr-epoko di Chekia. La populo diminutis e Habsburg proskriptis altra religioni ecepte katolika. Otomani invadis Moravia en 1663[4]. De 1679 til 1680 eventis un mortala pesto ed un rebeliono di serfi.
La regni di Maria Theresia di Austria e lua filiulo Joseph 2ma esis epoko di racional-absolutismo. En 1742 Friedrich 2ma di Prusia sizis la regiono di Silezia. De 1770 til 1771 okuris granda famino qua viktimis 10% de l'habitantaro, o 250,000 personi e provokis rebelioni di rurani.
En 1806 Santa Roman imperio desaparis, e Chekia divenis parto di Austrian imperio. Serfeso nur esis komplete abolisita en 1848. Pos la revolucioni ke okuris en ta yaro, imperiestro Franz Joseph 1ma di Austria establisis absoluta monarkio en atempto por kontrolar rebelioni en l'imperio.
20ma yarcento[redaktar]
Cirkum 1.4 milioni di Chekiani luktis por Austria-Hungaria dum unesma mondomilito di qui 150,000 perisis. Cirkum 90,000 Cheki luktis alonge Franciana, Italiana e Rusiana trupi kontre Austria-Hungaria, e pos kontre Bolsheviki. Pos la krulo di Austria-Hungaria sequante la fino di unesma mondomilito la nedependanta republiko di Chekoslovakia kreesis en 1918. La nova stato esis formita da Bohemia, Moravia, Silezia e parti de anciena Rejio di Hungaria, kun importanta komunesi di parolanti di Germaniana, Hungariana Poloniana e Ruteniana lingui.
|
Videz anke: Chekoslovakia. |
|
Videz anke: Protektorato di Bohemia e Moravia. |
Chekia divenis nedependanta stato ye 1 di januaro 1993, kun la fino di Chekoslovakia. Václav Havel, ante prezidanto di Chekoslovakia, divenis l'unesma prezidanto di nedependanta Chekia. En 12 di marto 1999 lando divenis membro di NATO ed en 1 di mayo 2004 ol divenis membro di Europana Uniono.
Politiko[redaktar]
Chekia esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, nune Václav Klaus. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Petr Nečas. La prezidanto esas elektata da populo por 5-yari, e nur povas rielektar 1 foyo. Ilu havas poka povi.
La legifala povo esas kompozata da parlamento, qua havas du chambri: la Chambro di Deputati (Poslanecká sněmovna), basa chambro kun 200 membri elektita da populo por 4 yari, e la Senato (Senát) kun 81 membri elektita por 6 yari. Nuna konstituco (Ústava České republiky) esis adoptitita en 16 di decembro 1992.
La maxim alta korto di judiciala povo esas la Supra korto. La 15 membri de la Konstitucala korto esas elektita da prezidanto kun aprobo de la Senato. La supra administrala korto esas la triesma brancho di judiciala povo en Chekia.
Geografio[redaktar]
Lando esas partigita en du historiala regioni: Bohemia en westo e Moravia en esto, plu Chekiana Silezia en nord-esto. La maxim alta monto di lando esas Sněžka, kun 1602 m, en la frontiero kun Polonia. Lando jacas inter 48º e 51º N, ed entre 12º e 19ºE.
La klimato esas temperema kontinentala kun mez varma someri e nivoza vintri.
Lua precipua fluvii esas Elbe (Chekiana: Labe), Vltava e Morava. Lua fluvi fluas vers Norda Maro, Baltiko o Nigra maro.
Ekonomio[redaktar]
|
Videz anke: Ekonomio di Chekia. |
Pos 2006 Chekia esas konsiderita developita stato, da Mondala Banko. Pos 2005 l'ekonomio kreskis 6% omna yari. Malgre lua guverno pensis adoptar l'Euro kom pekunio en 2010 o 2012 l'ideo suspensesis.
Škoda, la maxim granda manufakturero di automobili en central Europa, originis en Chekia, e pos la yaro 2000 partoprenas komplete a Volkswagen.
Demografio[redaktar]
Segun l'unesma cifri de la demografiala kontado 2011 la majoritato de l'habitantaro esas Cheki (63.7%) sequita da Moravi (4.9%), Slovaki (1.4%), Poloni (0.4%), Germani (0.2%) e Ruteni (0.1%), ma 26% ne respondis ta questiono. On kalkulas ke 250,000 cigani vivas en Chekia[5].
La maxim granda urbo esas Praha. Altra importanta urbi esas Brno ed Ostrava.
Kulturo[redaktar]
Chekia havas richa ciencala tradiciono. Kelk importanta ciencisti ke naskis en Chekia esis Komenius (Jan Amos Komenský), kreanto di moderna pedagogio; Václav Prokop Diviš (inventis parafulmino); Gregor Mendel ("la patro di genetiko); Jaroslav Heyrovský (inventisto di polarografio e Nobel-laureato) o Antonín Holý (en 2009 il inventis la maxim bona drugo uzebla kontre AIDS til nun).
Praha kontinuas esar importanta kulturala centro di Europa. L'unesma exempli di sakra muziko en Chekia datizas de la 10ma yarcento. Kelka famoza Chekiana klasika kompozisti esas Antonín Dvořák, Joseph Mahler (naskinta en Chekia), Josef Mysliveček, Leoš Janáček e Petr Eben. Moderna muziko inkluzas rock (specale punk rock e heavy metal), pop, bluegrass musiko, underground, funk, electro, jazo, ska e rap. Kelka moderna kantisti e kompozisti esas Markéta Irglová, Waldemar Matuška, Helena Vondráčková, Pavel Vítek e Tereza Kerndlová (pop), Daniel Landa, Aneta Langerová, la grupi Support Lesbiens, Silent Stream of Godless Elegy e Už Jsme Doma (rock), e Gipsy.cz (hip hop).
En la literaturo kelk importanta nomi esas Franz Kafka (malgre il skribis en Germana), František Čelakovský e Ján Kollár (poeti), Božena Němcová (roman-autorino) e Josef Svatopluk Machar (autorulo) de la 19ma yarcento, e l'autori Karel Toman, Fráňa Šrámek, Viktor Dyk, Ladislav Klíma, Jakub Deml, Richard Weiner, František Gellner e Petr Bezruč de la 20ma yarcento. Inter l'autori por teatro jacas Ivan Vyskočil, Jiří Šlitr, Václav Havel, Milan Uhde e Josef Topol. Nune, la maxim konocita Chekian autoro esas Milan Kundera, malgre il vivas en Francia depos 1975 ed esas Franca civiteno depos 1981.
Referi[redaktar]
- ↑ http://czso.cz/eng/csu.nsf/informace/aoby031510.doc
- ↑ http://www.panovnici.cz/vaclav-II-kral
- ↑ E. Strouhal. p.49.. "Plague epidemics in Czech countries".
- ↑ Henry Hoyle Howorth. "History of the Mongols from the 9th to the 19th Century. Part 2. The So-Called Tartars of Russia and Central Asia. Division 1". pp. p.557.
- ↑ Romove.radio.cz. "The History and Origin of the Roma".. Informo rikuperita en 25 di aprilo 2010.
 |
|
 |
|---|---|---|
| chef-urbo: Praha | ||
| urbi super 100 mil lojanti: Brno, Olomouc, Ostrava, Plzeň | ||
| urbi super 30 mil lojanti: České Budějovice, Děčín, Frýdek-Místek, Havířov, Hradec Králové, Jihlava, Karlovy Vary, Karviná, Kladno, Liberec, Most, Opava, Pardubice, Teplice, Ústí nad Labem, Zlín | ||
 |
|
 |
|---|---|---|
| Membrostati: | Austria – Belgia – Bulgaria – Chekia – Chipro – Dania – Estonia – Finlando – Francia – Germania – Grekia – Hispania – Hungaria – Irlando – Italia – Latvia – Lituania – Luxemburgia – Malta – Nederlando – Polonia – Portugal – Rumania – Slovakia – Slovenia – Suedia – Unionita Rejio | |
| Futura membro: | Kroatia (ye 2013) | |
| Negocianta stati: | Islando - Montenegro – Turkia | |
| Peticionanta stati: | Republiko Macedonia – Serbia – Albania | |
 |
|
|---|---|
| Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukrainia | Unionita Rejio | Vatikano | |
| dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Man-Insulo | Svalbard e Jan Mayen | |
