Mongolia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Monggol ulus.svg
Монгол Улс
Mongol Uls
Flag of Mongolia.svg State emblem of Mongolia.svg
Flago di Mongolia Blazono di Mongolia
Mapo di Mongolia
Chefurbo: Ulan Bator
·Habitanti: 942,705 (2005)
Precipua urbo: Ulan Bator
Oficala linguo: mongoliana
Guvernerio: Republiko
·Prezidisto: Tsakhiagiin Elbegdorj
·Chefa ministro: Sükhbaataryn Batbold
Surfaco: (19ma granda)
·Totala: 1.564.115,75 km²
·% aquo: 0,43
Habitanti: (140ma granda)
·Totala: 2,736,800[1] (2009)
·Lojanto-denseso: 1,75 hab./km²
Nacionala himno: Bügd Nairamdakh Mongol
Pekunio: Tugrug
Reto-kodo: .mn
Precipua religio: Tradicionala religii 31,2%, Ateismo 30,7%, Budismo 22,5%

Mongolia esas stato en nord Azia inter Rusia en nordo, e Populala Republiko di Chinia en sudo.

Bazala fakti pri Mongolia.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Mongolia.

Mongolia, depos prehistoriala tempi, esis habitita da nomadi qua, delore, formis granda konfederuri qua ganis evidenteso. Unesma de ta populi, Xiongnu populo formis konfederuro sub l'imperiestro Modu Chanyu ye 209 aK. Balde li divenis granda minaco kontre Qin dinastio en Chinia.

En fino di 12ma yarcento, Temujin komencis unionar la mongoliana tribui. Ye 1206 Temujin recevis la krono di unionita rejio kun titulo di Chingiz-kano. Dum 13ma yarcento Mongolia esis la centro di Mongola imperio, la plu granda landa-imperio di historio: dum lua maxima extenso, l'imperio kovris cirkum 33 milioni km², kun totala populo di 100 milioni lojanti.

Pos la morto di Chingiz-kano, l'imperio esis dividita en 4 rejii, qua preske divenis komplete nedependanta ye 1259, kun la morto di Möngke Khan. Lasta mongola imperio, Yuan Mongola Imperio, kreita ye 1271 da Kublai Khan, falis ye 1368.

mandjurii vinkis Mongoli ye 17ma yarcento. La mandjura dominacajo duris plu kam 200 yari.

Kande Qing dinastio falis en Chinia ye 1911, Mongolia deklaris su nedependanta. Ma Chinia nur esis vinkita ye 1921, pos la helpo di Sovietia. Populala Republiko di Mongolia esis proklamita ye 1924, pos la morto di Bogd Khan, religiala chefo di mongoli. Dum 1920a yari, preske 1/3 di Mongoliana maskula populo esis budista monaki.

Ye 1928 Khorloogiin Choibalsan asumis povo. Il komencis kolektivizuro di vend-brutari, destruktis budista monakeyi, e persekutis personi konsiderita "enemiki di la populo". Politikala purgi simila a Stalinana komencis ye 1937 e rezultis plu kam 30,000 morti. Ye 1931 l'invado di Mandjuria da Japoniani divenis minaco a Mongolia. Malgre ta, ye 1939 Sovietani sucesoze defendis Mongolia de Japoniana invado.

Ye agosto 1945 Mongoliana trupi partoprenis en strategial atako kontre Japoniani en Mandjuria. Ye 20 di oktobro 1945 okuris refer-voto en Chinia pri nedependeso di Mongolia. L'ideo di nedependeso vinkis, e Chinia aceptis agnoskar ol. Pos l'estabileso di Populala Republiko di Chinia la du landi agnoskis su rispektive, ye 6 di oktobro 1949.

Ye 26 di januaro 1952 Yumjaagiin Tsedenbal asumis povo. Il kondemnis la personaleso-kulto a Choibalsan. Mongolia kontinuis proxim politikala a Sovietia pos la Chinia-Sovieta rupteso dum la 1950a yari. Ye 1980 on existis cirkum 55,000 sovietana soldati en Mongolia. Dum lia vizito a Moskva ye 1984 Tsendenbal sufris severa morbo, e rapide Mongoliana parlamento substitucis il da Jambyn Batmönkh.

Perestroika e glasnost komencita da Mihail Gorbachov en Sovietia rapide afektis Mongolia. Unesma protesti pri demokratio komencis ye 10 di decembro 1989 ed ye 9 di marto 1990 komunista guverno renuncis. Ye julio sam yaro okuris elekti, ed opozantara partisi ganis la majoritato en parlamento. Ye 1992 lando adoptis nova konstituco e supresis "Populala Republiko" de la nomo di lando. Ye 1993 por unesma foyo un elekto esas vinkita da ne-komunista partisi.

Politiko[redaktar | edit source]

Mongolia esas demokratiala parlamentala republiko. La prezidisto esas elektita da populo por 4-yara periodo, ma havas precipue simbolala povo. La chefa ministro, elektita da parlamento, esas chefo di guvernerio.

La Parlamento (Ulsyn Ich-Chural, Granda Statala Asemblo) havas 76 membri, elektita por 4-yara periodo da populo. Nuna konstituco esis adoptita ye 1992 e sufris revizi ye 1999 ed ye 2001.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Mongolia kun lua provinci, precipua urbi e voyi.

Granda parto di teritorio esas kovrita da stepi o da Gobi dezerto. Pluvo varias de 200 til 350 mm omna yari en nordo, e de 100 til 200 mmm omna yari en sudo.

La maxim alta monto di lando esas monto Khüiten, kun 4,374 metri di altitudo.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Mongolia.

Demografio[redaktar | edit source]

Kalka-Mongoli reprezentas cirkum 81% de totala populo. Altra grupi esas Kazaki (4,3%), Dörvöd (2,3%), Buriati, ed altra. La maxim granda urbo esas Ulan Bator, kun plu kam 1 milioni lojanti ye 2008. Altra importanta urbi esas Erdenet (plu kam 80,000 lojanti) e Darkham (cirkum 74,000 lojanti ye 2008).

Kulturo[redaktar | edit source]

La maxim anciena verko en Mongoliana linguo esas "La sekreta historio di Mongoli", skribita por royala familio kelkatempe dum 13ma yarcento, pos la morto di Chingis-kano. Pos 17ma yarcento, granda nombro di verki esis prezervita. La maxim anciena dramato en Mongoliana esis skribita da Dulduityn Danzanravjaa cirkum 1831.

Ante 20ma yarcento granda parto di arto havis religiala funciono, e havis religiala influo. Nur ye 1930 l'unesma profesionala teatro esis fondita en Ulan Bator.

Referi[redaktar | edit source]

  1. "Social and economic situation of Mongolia (As of the preliminary result of 2009)". Nso.mn.