Iran

جمهوری اسلامی ایران Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān Flago di Iran Blazono di Iran Chefurbo: Tehran ·Lojanti: 7,160,094 (2002) Precipua urbo: Tehran Oficala linguo: Persiana Guvernerio: Republiko ·Prezidisto: Mahmoud Ahmadinejad Surfaco: (18ma granda) ·Totala: 1,648,195 km² ·% aquo: 0,7 Lojanti: (17ma granda) ·Totala: 77,891,220 (2010) ·Lojanto-denseso: 45 loj./km² Nacionala himno: Sorūd-e Mellī-e Īrān Pekunio: Iranana Rial Reto-kodo: .ir Precipua religio: islamo

Iran esas vasta lando en Azia. Lua vicina landi esas Irak en westo, en nordo Turkmenistan, ed en esto Afganistan e Pakistan. Sude de Iran esas Persiana gulfo e norde Kaspia maro.

Bazala fakti pri Iran.

Historio

Videz anke: Historio di Iran.

La maxim anciena homala restaji trovita en Iran jacis en Kashafrud e Ganj Par, datizita de Paleolitiko. Restaji di Neandertali anke esis trovita. Parto di lua anciena historio esas komuna a de Mezopotamia.

Ye 334 aK Alexandros la Magna invadis Persia e vinkis imperiestro Darius 3ma. Il abandonis la regiono ye 328 o 327 aK. Greki, politikala herederi di Alexandros, kreis Seleucida imperio. Partiana imperio, fondita ye 238 aK, pose vinkis Seleucidi, e dominacis la regiono til 224, kande li esis vinkita da Sasanidi.

Ye 652 islami konquestis Persia, e granda parto di Sasanida urbi divenis sub islama guverno. Ye 1218 Mongoli komandita da Chingis-kano invadis la teritorio.

L'unesma Persiana dinastio qua adoptis shia-islamo esis Safavida dinastio, de 1501 til 1772. Ye 1935 Persia divenas oficale Iran.

Ye 1941 trupi di Unionita Rejio e Soviet-Uniono okupis Iran. La shaho Reza Pahlavi transmisas la trono a sua filio Mohammad Reza Pahlavi. Ye 1953 la shaho suplantas nacional-mentala chefministro Mossadeq per helpo da militisti e da Ocidento. La shaho ganas plue povo. Ye 1963 la kampanio por igar la lando plu ocidentala komencas.

Kelka punti de recenta historio

• 1979 – La shaho Mohammad Reza Pahlavi mustas fugar ek la lando pro vasta demonstri. Ayatolo Khomeini retroiras ad Iran e divenas la chefo dil lando.
• 1980 – Vasta nacionaligo komencas.
• 1980 – Irak di Saddam Hussein atakas Iran, e la milito duros ok yari.
• 1980 – La ex-shaho Mohammad Reza Pahlavi mortas en exilo.
• 1989 – Ayatolo Khomeini mortas ed ayatolo Khamenei divenas la maxim supra chefo.
• 1997 – Mohammad Khatami vinkas la prezidantal elekto.
• 2000 – Le novigo-mentala vinkas en parlamental elekti ganante 170 sideyi de tota 290 sideyi.

Politiko

Iran esas republiko kun influo di shia-islamo. Lua spirituala chefo esas Ali Khamenei. Nuna konstituco esis skribita ye 1979.

Geografio

Topografiala mapo di Iran.

Kun 1,648,000 km², Iran esas la 18ma granda lando dil mondo. Lua surfaco esas equivalanta a sumo di Unionita Rejio, Francia, Hispania e Germania, e simila ad Alaska (Usa) ed Amazonas (Brazilia).

Iran konsistas ek Irana alta planajo, ecepte proxim marbordo di Kaspia maro e Kuzistan, ed esas un di maxim montala lando dil mondo. Populo esas koncentrata en westo di lando. Monto Davamand esas la maxim alta di lando, kun 5,610 metri di altitudo.

Nordo di Iran esas kovrata da pluvala foresti, ed esto konsistas en dezerto. Klimato varias de subtropikala til arida.

Ekonomio

Videz anke: Ekonomio di Iran.

La maxim importanta exportacala produkti:

• petrolo e naturala gaso
• mati
• agrokultivala produkti.
  

Inflaciono e ne-employeso kontinuas afektar l'ekonomio di lando.

Demografio

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Tehran. Altra importanta urbi esas

Kulturo

Iranana kulturo mixuras islamana e pre-islamana influi. Sasanida periodo influis en la kulturi di Chinia, India e Romana.