Uzbekistan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Ўзбекистон Республикаси
O‘zbekiston Respublikasi
Flag of Uzbekistan.svg Coat of arms of Uzbekistan.svg
Flago di Uzbekistan Blazono di Uzbekistan
Mapo di Uzbekistan
Chefurbo: Tashkent
·Habitanti: 2,154,649 (2003)
Precipua urbo: Tashkent
Oficala linguo: Uzbeka
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Islom Karimov
·Chefa ministro: Shavkat Mirziyoyev
Surfaco: (56ma granda)
·Totala: 447,400 km²
·% aquo: 4,9
Habitanti: (45ma granda)
·Totala: 27,606,007[1] (2009)
·Lojanto-denseso: 61,4 hab./km²
Nacionala himno: Nacionala himno di Uzbekistan
Pekunio: som di Uzbekistan
Reto-kodo: .uz
Precipua religio: islamo, 76,2%

Uzbekistan esas lando qua jacas en centr-Azia. Lua vicina landi esas:

Bazala fakti pri Uzbekistan.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Uzbekistan.

Homi ja habitis la regiono di nuna Uzbekistan cirkum 2000 aK. Kaukaziana populi, qui probable originis de nordo o westo e parolis prototokariana lingui habitis la regiono di Tarin. Mil yari pose nomadi de la nuna Iran establisis irigaco-sistemi apud fluvii, e fondis l'urbi di Bukhoro (Bukhara) e Samarqand. Ta urbi richeskis pro divenir importanta komercala nuklei en Silko-voyo inter Chinia ed Europa.

Mapo di Greka-Baktriana rejio.

Alexandros la Magna konquestis Sogdiana e Baktria en la yaro 327 aK. Il mariajis su kun Roxana, filiino di lokala Baktriana chefo. Alexandros ne sucesis konquestar la tota regiono, tamen un Greka-Baktriana rejio esis establisita cirkum la yaro 250 aK e duris til 125 aK.

Islamo arivis dum 7ma yarcento. En 8ma yarcento Arabi konquestis la regiono ed en 9ma yarcento Transoxania divenis parto di Samanida stato. Dum 13ma yarcento Mongola hordi komandita da Chingiz-kano okupis la regiono. la Mongoli iniciis genocido qua preske exterminis la Persa (Skita) populi di la regiono. Lokala kulturo e heredaji esis remplasita da Mongola-Turka kulturo. Pos la morto di Chingiz-kano, lua duesma filiulo Chagatai Khan asumis la dominaco di la regiono.

En la yaro 1876 Rusian imperio okupis la regiono. Cirkum 1912 preske 210,316 Rusi vivis en Uzbekistan[2]. Pos la Rusiana revoluciono, malgre kelka rezisti kontre bolsheviki, Uzbekistan divenis la Socialista Sovieta Republiko di Uzbekistan en 1924.

Uzbekistan deklaris sua nedependo de Sovietia en 31 di agosto 1991, kun Islom Karimov kom prezidanto. En 1992 lando adoptis konstituco, ma proskriptis opozanta partiso Birkik. Un referendo en 1995 plulongigis fino dil ofico di Karimov de 1997 til 2000. En 2000 ed en 2007 Karimov rielektesis, ma elekti sufris akuzo di fraudi.

Politiko[redaktar | edit source]

Parlamento di Uzbekistan.

Pos Uzbekistan deklarar nedependo de Sovietia en 1991 un elekto okuris e Islom Karimov elektesis prezidanto, quankam l'elekto ne esis demokratiala. L'unesma elekto por la parlamento (Oliy Majlis) nur okuris en 1994.

Uzbekistan esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 5 yari kun nefinita posibleso di rielekto, quankam l'elekti ne povas konsiderar libera. De 14 di marto 1990 til nun la prezidanto esas Islom Karimov. La chefa ministro, nune Shavkat Mirziyoyev, nur esas la chefo dil ministraro. Lua konstituco adoptesis en decembro 1992.

La Supra asemblajo (Oliy Majlis') havas 2 chambri. La legifala chambro havas 150 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. La Senato havas 100 membri, di qui 84 elektesas dal populo por 5 yari e 16 elektesas da la prezidanto por la sama periodo.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Uzbekistan.

Uzbekistan esas la 56ma granda lando dil mondo en totala surfaco e 42ma granda en totala populo. Lua totala frontieri kun vicina landi mezuras 6,221 km.

Lua klimato esas kontinentala, kun poka pluvo - 100 til 200 mm - omnayare. La maxima yarala temperaturo esas 40ºC dum somero e la minimala esas -23 °C dum vintro.

Granda parto di tereni di lando esas plata e kovrata da dezerto. Min ke 10% di lua totala surfaco recevas irigaco. La maxim alta monto di lando esas Khazret Sultan, kun 4,643 metri di altitudo.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Uzbekistan.

Nune Uzbekistan esas la 6ma granda producero e 2ma granda exportacero di kotono dil mondo. Agrokultivo employas 28% di lua habitantaro e responsas pri 24% di KLP.

Demografio[redaktar | edit source]

Populo esas yuna: 34,1% esis min ke 14 yari evo en 2008[3]. Segun oficala fonti, 80% esas uzbeki, 5,5% rusi e 5% tadjikistani, ma reala nombro di tadjikistani povas esar 20 til 30%. Segun demografiala kontado en 1970 12,5% di la populo esis rusi, ma granda nombro di rusi abandonis lando kun fino di Sovietia, precipue por ekonomiala kauzi.

La habitanti esas 88% islama, 9% ortodoxa e 3% altra religii. La maxim granda urbo en totala populo-quanto esas Tashkent. Altra importanta urbi esas Namangan e Samarqand.

Kulturo[redaktar | edit source]

Granda parto de la habitantaro di Uzbekistan (99,3%) savas lektar ed skribar. Cirkum 600,000 studenti finas universitato omnayare.

Jenro tradicionala di Uzbekistana muziko recevas la nomo Shashmaqam. Ol aparis en la regiono di Bukhara dum 16ma yarcento. Nune Sevara Nazarxon esas la maxim famoza Uzbekistana kantistino e kompozistino.

En sporto notora biciklisto Djamolidine Abdoujaparov naskis en Uzbekistan, ma la maxim populala sporto esas futbalo.

Referi[redaktar | edit source]

  1. World Population Prospects, Table A1 - Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009)
  2. The modern diaspora: Russian minorities in the former Soviet republics Vladimir Shlapentokh, Munir Sendich,Emil Payin (1994). p.108
  3. The World Factbook - Uzbekistan