Azerbaijan
Azərbaycan Respublikası
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Republiko di Azerbaijan (Azerbaijana: Azərbaycan Respublikası) esas stato en centra Azia inter Rusia, Iran, Turkia, Armenia e Gruzia. La regiono di Nagorno-Karabakh esas enklavo en Azerbaijana teritorio. Ol jacas longe la Kaspia maro, en qua existas multa petrolo, tre importanta por lua ekonomio.
Bazala fakti pri Azerbaijan.
Indexo |
[redaktar] Historio
 |
Videz anke: Historio di Azerbaijan. |
Homi ja okupis la regiono di nuna Azerbaijan dum Petr-epoko. En kaverni di la regioni di Tağılar, Damcılı, Zar e Yataq-yeri ed en nekropoli di Leylatepe e Saraytepe on trovis restaji di kulturi de fino di Paleolitiko e komenco di Bronz-epoko.
Alexandros la Magna e lia sucedanti de Seleucid imperio establisis nedependanta rejio dum 4ma yarcento aK. Sasanida Imperio okupis la regiono ye 262. Dum 4ma yarcento rejulo Urnayr adoptis kristanismo kom religio di regiono. Ye 667 Islami konquestis lo.
Rusiana Imperio komencis okupar Azerbaijan en 1722. Ye 26 di junio 1723 pos longa siejo, Baku kapitulacis. Rusi kompletis l'okupeso di la regiono ye 1735 ed, ye 1813, Azerbaijan divenis totale okupita, kande Rusiana armeo invadis Tabriz. Ye 1870 petrolo esis deskovrita en la regiono.
Kum la falo di Rusiana Imperio dum l'Unesma mondo-milito, Azerbaijan, kun Armenia e Gruzia, formis la Federala Demokratiala Republiko di Transkaukazia, qua havis kurta existo, nur de februaro til mayo 1918. Ye 28 di mayo 1918 Azerbaijan separis su de la republiko e divenis nedependanta kun la nomo di Azerbaijana Demokrata Republiko. Du yari pose, ye 28 di aprilo 1920, Sovietani invadis ol. Unesme Azerbaijan divenis parto di Socialista Federita Sovieta Republiko di Transkaukazia til 1936, kande ol divenis Socialista Sovieta Republiko di Azerbaijan. De 1926 til 1939 la proporciono di Rusi en la populo di Azerbaijan kreskis de 9,5% til 16.5%[3].
Dum la Duesma mondo-milito Azerbaijan divenis importanta en la Sovieta strategio por kombatar Nacista Germania, por lua granda producajo di petrolo. Cirkum 800 mil Azerbaijana soldati luktis kontre Germaniani, di qui cirkum 400 mil mortis. Mayoro-generalo Azi Aslanov, Azerbaijana, divenis sovieta heroo.
Dum 1980a yari Mihail Gorbachov adoptis glasnost on komencis civila agitesi e rasala disputi en diversa Sovietana regione, inkluze Nagorno-Karabakh, regiono en Azerbaijan kun majoritato di Armeniana populo. L'agitesi kreskis kun l'indiferenteso di Moskva, e balde kreskis la demando por nedependeso.
En fino di 1990 la suprema konsilantaro di Azerbaijan supresis "Socialista Sovieta" de la nomo di la regiono, e, finale, ye 30 di agosto 1991 Azerbaijan divenis nedependanta de Soviet-Uniono.
|
Videz anke: Nagorno-Karabakh. |
L'unesma yari pos la nedependeso vidis Nagorno-Karabakh milito kontre la vicina Armenia. Kun la fino di la milito, Azerbaijan perdis la kontrolo di 16% de lua teritorio, inkluze Nagorno-Karabakh. La milito livis kom rezulto cirkum 30 mil morti e plu kam 1 miliono di personi diplasita[4].
[redaktar] Politiko
Nuna konstituco di Azerbaijan esis adoptita ye 12 di novembro 1995. Ol establisis ke lando esas parlamentala republiko. La prezidisto esas la chefo di stato, nune Ilham Aliyev, ed esas elektita da populo por 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esas la chefa ministro, elektita da prezidisto.
La parlamento havas unika chambro, Milli Məclis ("nacional asemblajo"), kun 125 membri elektita da populo por kin yari. La prezidisto ne povas dissolvar l'asemblajo, ma povas vetar lua decidi.
La maxim alta korto di judiciala povo esas la konstitucala korto, ma lua nedependeso nur esas nomala.
|
Videz anke: Nagorno-Karabakh. |
[redaktar] Defendo
Ye 2007 lando havis 56,840 homi en armeo, 5,000 en mar-armeo e 7,900 en aer-armeo.
[redaktar] Geografio
Totala frontieri di Azerbaijan mezuras 3600 km. La maxim alta monto en la lando esas Bazardüzü, kun 4489 metri super mar-nivelo. Preske 50% di lando esas montaro.
Malgre sua mikra grandeso, Azerbaijan havas multa klimati - la chef-urbo jacas longe maro, ma altra loki esas en alta monti fore de maro.
|
Videz anke: Nagorno-Karabakh. |
[redaktar] Ekonomio
|
Videz anke: Ekonomio di Azerbaijan. |
Azerbaijan havis un di maxim granda ekonomiala kresko dil mondo dum recenta yari. Du triimi de lua teritorio esas richa en rezervi di petrolo e naturala gaso[5].
[redaktar] Demografio
De totala 9,165,000 lojanti ye julio 2011, 52% vivis en urbi, e 51% esis mulieri[6]. La maxim granda urbo esas chef-urbo, Baku, kun plu kam 2 milioni lojanti. Altra importanta urbi esas Gäncä, Mingäçevir, Äli Bayramli e Nakhtichevan.
[redaktar] Kulturo
Nune, Westala kulturo havas granda influo en Azerbaijan, ma nacionala tradicioni esas bone prezervata en lando. En literaturo, shaho Ismail 1ma sub pseudonimo 'Khatai e Fuzûlî helpis developar poezio en Azerbaijana dum 14ma yarcento. Dum 20ma yarcento important autori esis Mohammad-Hossein Shahriar e Samad Vurgun.
[redaktar] Fonti
- ↑ Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi Bakı şəhər (2011) Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi
- ↑ (2011). The International Population Day, The demographic situation in Azerbaijan. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. URL vidita ye 11 di julio.
- ↑ [http://books.google.com/books?id=YLeAxHLm8C&pg=PA15&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migrant resettlement in the Russian federation: reconstructing 'homes' and 'homelands. Moya Flynn. (1994). p.15. ISBN 1-84331-117-8
- ↑ A Conflict That Can Be Resolved in Time: Nagorno-Karabakh. International Herald Tribune. November 29, 2003
- ↑ Azerbaijan - General information Heydar Aliyev Foundation.
- ↑ "Population" Azerbaijan Gender Information Center.
