Azerbaijan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Azərbaycan Respublikası
Flag of Azerbaijan.svg Emblem of Azerbaijan.svg
Flago di Azerbaijan Blazono di Azerbaijan
Mapo di Azerbaijan
Chefurbo: Baku
·Habitanti: 2,039,700[1] (2011)
Precipua urbo: Baku
Oficala linguo: Azerbaijana
Guvernerio: Republiko
·prezidanto: Ilham Aliyev
·chefministro: Artur Rasizade
Surfaco: (113ma granda)
·Totala: 86,600 km²
·% aquo: 1,6
Habitanti: (89ma granda)
·Totala: 9,164,600[2] (2011)
·Lojanto-denseso: 105,8 hab./km²
Nacionala himno: Azərbaycan marşı
Pekunio: Manat di Azerbaijan
Reto-kodo: .az
Precipua religio: Islamo, 93,7%

Republiko di Azerbaijan (Azerbaijana: Azərbaycan Respublikası) esas stato en centra Azia inter Rusia, Iran, Turkia, Armenia e Gruzia. La regiono di Nagorno-Karabakh esas enklavo en Azerbaijana teritorio. Ol jacas longe la Kaspia maro, en qua existas multa petrolo, tre importanta por lua ekonomio.

Bazala fakti pri Azerbaijan.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Azerbaijan.

Homi ja okupis la regiono di nuna Azerbaijan dum Petr-epoko. En kaverni di la regioni di Tağılar, Damcılı, Zar e Yataq-yeri ed en nekropoli di Leylatepe e Saraytepe on trovis restaji di kulturi de fino di Paleolitiko e komenco di Bronz-epoko.

Alexandros la Magna e lia sucedanti de Seleucid imperio establisis nedependanta rejio dum 4ma yarcento aK. Sasanida Imperio okupis la regiono en 262. Dum 4ma yarcento rejulo Urnayr adoptis kristanismo kom religio di regiono. En 667 Islami konquestis lo.

Rusian imperio komencis okupar Azerbaijan en 1722. En 26 di junio 1723 pos longa siejo, Baku kapitulacis. Rusi kompletis l'okupeso di la regiono en 1735 ed, en 1813, Azerbaijan divenis totale okupita, kande Rusian armeo invadis Tabriz. En 1870 petrolo esis deskovrita en la regiono.

Kum la falo di Rusian imperio dum l'Unesma mondomilito, Azerbaijan, kun Armenia e Gruzia, formacis la Federala Demokratiala Republiko di Transkaukazia, qua havis kurta existo, nur de februaro til mayo 1918. En 28 di mayo 1918 Azerbaijan separis su de la republiko e divenis nedependanta kun la nomo di Azerbaijana Demokrata Republiko. Du yari pose, en 28 di aprilo 1920, Sovietani invadis ol. Unesme Azerbaijan divenis parto di Socialista Federita Sovieta Republiko di Transkaukazia til 1936, kande ol divenis Socialista Sovieta Republiko di Azerbaijan. De 1926 til 1939 la proporciono di Rusi en la populo di Azerbaijan kreskis de 9,5% til 16.5%[3].

Dum la Duesma mondomilito Azerbaijan divenis importanta en la Sovieta strategio por kombatar nacional-socialista Germania, por lua granda produktado di petrolo. Cirkum 800 mil Azerbaijana soldati luktis kontre Germaniani, di qui cirkum 400 mil mortis. Mayoro-generalo Azi Aslanov, Azerbaijana, divenis sovieta heroo.

Dum 1980a yari Mihail Gorbachov adoptis glasnost on komencis civila agitesi e rasala disputi en diversa Sovietana regione, inkluze Nagorno-Karabakh, regiono en Azerbaijan kun majoritato di Armeniana populo. L'agitesi kreskis kun l'indiferenteso di Moskva, e balde kreskis la demando por nedependo.

En fino di 1990 la suprema konsilantaro di Azerbaijan supresis "Socialista Sovieta" de la nomo di la regiono, e, finale, en 30 di agosto 1991 Azerbaijan divenis nedependanta de Sovietia. Ayaz Mutallibov esis l'unesma prezidanto di lando.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Nagorno-Karabakh.

L'unesma yari pos nedependo esis obskurigita da Nagorno-Karabakh milito kontre vicina Armenia. Kande milito finis en mayo 1994 Azerbaijan perdis la kontrolo di 16% de lua teritorio, inkluze Nagorno-Karabakh. La milito livis kom rezulto cirkum 30 mil morti e plu kam 1 miliono di personi diplasita[4].

Prezidanto Heydar Aliyev.

Ye 3 di oktobro 1993 Heydar Aliyev, ke ja guvernis lando depos 24 di junio ta yaro, ganis prezidantal elekto. Dum lia guvernerio la milito kontre Armenia finis, e il signatis kontrato pri l'exploro di petrolo de Azeri-Chirag-Guneshli rezervi. Il vinkis nova elekto en oktobro 1998. Dum lia duesma mandato la rezervi di naturala gaso de Shah Denis esis deskovrita. En 2003 un kontrato kun Turkia pri la konstrukturo di Baku-Tbilisi-Ceyhan fluido-konduktili esis signatita. La fluido-konduktilo por petrolo kompleteskis en 2005 e por naturala gaso kompleteskis en 2005.

Heydar Aliyev maladeskis en aprilo 2003 e mortis en decembro sam yaro. En polemika elekto, lia filiulo Ilham Aliyev ganis la prezidantal elekto ta yaro e divenis prezidanto en 3 di oktobro 2003. Il rielektesis en 2008 kun 87% de voti, dum ke lia opozanti boikotis l'elekto.

prezidanto Ilham Aliyev.

Politiko[redaktar | edit source]

Nuna konstituco di Azerbaijan esis adoptita ye 12 di novembro 1995. Ol establisis ke lando esas parlamentala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato, nune Ilham Aliyev, ed esas elektita da populo por 5-yara periodo. La chefo di guvernerio esas la chefministro, elektita da prezidanto.

La parlamento havas unika chambro, Milli Məclis ("nacional asemblajo"), kun 125 membri elektita da populo por kin yari. La prezidanto ne povas dissolvar l'asemblajo, ma povas vetar lua decidi.

La maxim alta korto di judiciala povo esas la konstitucala korto, ma lua nedependeso nur esas nomala.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Nagorno-Karabakh.

Defendo[redaktar | edit source]

Ye 2007 lando havis 56,840 homi en armeo, 5,000 en mar-armeo e 7,900 en aer-armeo.

Geografio[redaktar | edit source]

Monto Bazardüzü, la maxim alta monto di Azerbaijan.

Totala frontieri di Azerbaijan mezuras 3600 km. La maxim alta monto en la lando esas Bazardüzü, kun 4489 metri super mar-nivelo. Preske 50% di lando esas montaro.

Malgre sua mikra grandeso, Azerbaijan havas multa klimati - la chef-urbo jacas longe maro, ma altra loki esas en alta monti fore de maro.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Nagorno-Karabakh.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Azerbaijan.

Azerbaijan havis un di maxim granda ekonomiala kresko dil mondo dum recenta yari. Du triimi de lua teritorio esas richa en rezervi di petrolo e naturala gaso[5].

Demografio[redaktar | edit source]

De totala 9,165,000 lojanti ye julio 2011, 52% vivis en urbi, e 51% esis mulieri[6]. La maxim granda urbo esas chef-urbo, Baku, kun plu kam 2 milioni lojanti. Altra importanta urbi esas Gäncä, Mingäçevir, Äli Bayramli e Nakhtichevan.

Kulturo[redaktar | edit source]

Nune, Westala kulturo havas granda influo en Azerbaijan, ma nacionala tradicioni esas bone prezervata en lando. En literaturo, shaho Ismail 1ma sub pseudonimo 'Khatai e Fuzûlî helpis developar poezio en Azerbaijana dum 14ma yarcento. Dum 20ma yarcento important autori esis Mohammad-Hossein Shahriar e Samad Vurgun.

Fonti[redaktar | edit source]

  1. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi Bakı şəhər (2011) Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi
  2. (2011). The International Population Day, The demographic situation in Azerbaijan. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. URL vidita ye 11 di julio.
  3. [http://books.google.com/books?id=YLeAxHLm8C&pg=PA15&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Migrant resettlement in the Russian federation: reconstructing 'homes' and 'homelands. Moya Flynn. (1994). p.15. ISBN 1-84331-117-8
  4. A Conflict That Can Be Resolved in Time: Nagorno-Karabakh. International Herald Tribune. November 29, 2003
  5. Azerbaijan - General information Heydar Aliyev Foundation.
  6. "Population" Azerbaijan Gender Information Center.