Turkia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Türkiye Cumhuriyeti
Flag of Turkey.svg Türkiye arması.svg
Flago di Turkia Blazono di Turkia
Mapo di Turkia
Chefurbo: Ankara
·Habitanti: 3,428,420 (2003)
Precipua urbo: Istanbul
Oficala linguo: Turkiana
Guvernerio: Republiko
·Prezidisto: Abdullah Gül
·Chefa ministro: Recep Tayyip Erdoğan
Surfaco: (37ma granda)
·Totala: 779,452 km²
·% aquo: 1,3
Habitanti: (18ma granda)
·Totala: 73,723,000[1] (2010)
·Lojanto-denseso: 92,6 hab./km²
Nacionala himno: Istiklâl Marşı
Pekunio: Nova Turkiana Liro
Reto-kodo: .tr
Precipua religio: islamo, 97%

Turkia esas lando en Azia ed Europa inter Bulgaria, Grekia, Siria Gruzia, Irak, Iran ed Armenia.

Bazala fakti pri Turkia.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Turkia.

La peninsulo di Anatolia, komprenita granda parto di moderna Turkia, esis un di la maxim anciena kontinue habitita regioni dil mondo. Neolitika kolonieri, kom Çatal Höyük, Çayönü e Nevalı Çori, esas un di maxim anciena homala kolonieri en tota mondo.

Cirkum 1200 aK Greki koloniigis la litoro di Anatolia, e fondis l'urbi Miletus, Efesus, Smyrna (nune İzmir) e Bizantia (pos Konstantinoplo e nune Istanbul). Ye 324 Romana imperiestro Constantinus 1ma selektis Bizantia kom chef-urbo di Romana Imperio. Pos la falio di l'Ocidenta Romana Imperio, Bizantia divenis la chef-urbo di l'Orienta Romana Imperio (Bizantina Imperio).

Ye 1037 aparis Seljuk-imperio, establisita da islama turka e persa populi. L'imperio kreskis, e til la yaro 1092 konquestis granda parto di la nuna Aziana Turkia. Ye 1243 Mongoli vinkis la Seljuki, e Seljuk-imperio komencis disintegrigar aden mikra princii. Un di ta mikra princii, guvernita da Osman 1ma Gazi evolucionis, dum sequanta 200 yari, en l'Otoman imperio.

Ye 1453 l'Otomani finis lia konquesto di Bizantina Imperio, kande li kaptis Bizantina chefurbo, Konstantinoplo. Pose, li kontinuis lia expanso tra la Balkani, la nordo di Afrika e Proxim-Oriento.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Otoman imperio.

Ye 24 di julio 1923 Lausanne kontrakto agnoskis la nuna frontieri di Turkia kun Grekia, Bulgaria, finis la postulo di Turkia sur Chipro, ed agnoskis la republiko di Turkia, proklamita ye 23 di oktobro 1923, kom sucedinto di Otoman imperio. Mustafa Kemal Atatürk, lua unesma prezidisto, adoptis radikala reformi e transformis lando en laika stato.

Dum duesma mondomilito Turkia sejornis neutrala, ma ye 23 di februaro 1945 ol deklaris milito a Nacista Germania, kom simbolala gesto. Anke ye 1945 ol signatis la charto di fondeso di Unionita Nacioni[2]. Desfacilesi afrontita da Grekia pos milito kontre komunista rebeliono, e Sovietana demandi por instalar militarala bazi en Turkiana stretaji instigis Usana prezidisto Harry Truman por furnisar ekonomiala e militarala helpo a Turkia e Grekia[3].

Pos partoprenar en Korea milito, Turkia eniris NATO ye 1952. Ye 1974 lando invadis Chipro, e non yari pose ol helpis la kreado di Turkiana republiko di nordala Chipro. Dum lua recenta historio, Turkia sufris militarala stato-stroki ye 1960, 1971, 1980 e 1997[4].

Politiko[redaktar | edit source]

Turkia esas parlamentala republiko. Nune, la prezidisto esas elektita da populo por 5 yari (ante, ilu esis elektita da Granda Nationa Asembleo por 7 yari). La chefa ministro (elektita da parlamento) havas fakte povo.

Parlamento (Türkiye Büyük Millet Meclisi, Granda Nationa Asembleo) havas 1 chambro e 550 membri, elektita da populo por 5 yari. Nuna konstituco esis adoptita ye 7 di novembro 1982, e remplasis la konstituco di 1961.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Turkia kun lua precipua urbi.

Turkia esas transkontinentala lando. Preske 97% di lua teritorio jacas en Azia. L'Europana teritorio di Turkia, konocata kom Trakia reprezentas 3% de lua surfaco, ma havas plu kam 10% di lua totala populo.

Bosforo, la Maro di Marmara e la Dardaneli separas Europana Turkia de Aziana Turkia. Istanbul, la maxim granda di lando, jacas parto en Europa e parto en Azia.

Regioni proxim Mediteraneo havas mediteranea klimato. Temperaturi dum sumero povas surpasar 30 °C.

La maxim alta monto di Turkia esas Ararat, kun 5,165 metri di altitudo.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Turkia.

Turkia havas la 15ma granda ekonomio dil mondo.

Demografio[redaktar | edit source]

Segun 2009 kontado, 72,5 milioni di personi habitis Turkia. L'yarala populo-kresko esas 1,45%. Plu kam 75% di lojanti vivas en urbi, e 96% di viri e plu kam 80% di mulieri savas lektar e skribar.

On existas cirkum 300,000 Islamana Bulgari en Turkia.

Pos duesma mondomilito multi Turkiani ekmigris en Germania.

Urbi kun plu kam 1 miliono personi[redaktar | edit source]

Kulturo[redaktar | edit source]

Turkiana kulturo mixuras elementi di Anatoliana, Bizantina, Otomana e westala kulturi. Kun 98% de lua populo di islama religio, Turkia esas exemplo di sucesoza separo inter laika stato e religio. Kristani esas nur 120,000 personi.

Futbalo esas la maxim populala sporto di lando[5]. Lua precipua klubi esas Galatasaray, Fenerbahçe e Beşiktaş. Ye 2000 Galatasaray ganis UEFA championkonkurso di futbalo.

Nuna maxim notora Turkian autorulo esas Nobel-premiario Ohran Pamuk.

Gallery[redaktar | edit source]

Referi[redaktar | edit source]

  1. TurkStat statistiko
  2. Growth in United Nations' membership (1945-2005)
  3. Houston, James A (1988)Outposts and Allies:US Army Logistics in the Cold War (1945-1953)
  4. Hale, William Mathew (1994). Turkish Politics and the Military. Routledge, UK
  5. Burak Sansal (2006) Sports in Turkey
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo