Bulgaria
| Република България Republika Balgariya
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Bulgaria esas lando qua jacas en sud-est Europa. Lua vicina landi esas:
- en nordo Rumania,
- en esto, Serbia e Republiko Macedonia
- en sudo, Grekia e Turkia.
En esto jacas Nigra maro.
Bazala fakti pri Bulgaria.
Indexo |
Historio [redaktar]
 |
Videz anke: Historio di Bulgaria. |
Trakiani, un di l'ancestri di nuna Bulgari, vivis en separita urbeti til rejulo Teres 1ma unionis li cirkum 500 aK. Li esis submisita da Alexandros la Magna, e cirkum yaro 15 la regiono divenis provinco di Roman imperio[2]. Slavi establisis su en la regiono dum 6ma yarcento, ed asimilis Trakiani. Cirkum 9ma yarcento la mixuro inter Slavi e Bulgari esis kompletita.
Ye 680 o 681 rejulo Asparukh establisis l'Unesma Bulgarian imperio. Lia sucedinti plufortigis l'imperio: rejulo Tervel vinkis Araba armeo kun 22.000 soldati en 717. Rejulo Boris 1ma adoptis ortodoxa kristanismo ye 864 ed introduktis kirila alfabeto. Olda Bulgariana linguo divenis lingua franca en Est-Europa.
Ye 1014 Bizantin imperiestro Basil 2ma vinkis Bulgari en Kleidion-batalio. Ye 1018 Bulgaria divenis komplete anexita da Bizantin imperio.
Ye 1185 Ivan Asen 1ma e Petar 4ma organizis revolto kontre Bizantini, e kreis Duesma Bulgarian imperio, qua lastis til 1393, kande Otomani kaptis lua chef-urbo, Tarnovo. Ye 1396 Otomani vinkis Bulgari ed okupis komplete lua teritorio.
Dum yarcenti okuris rebelioni kontre Otoman okupeso, kom ye 1598, 1686 e 1689. Kom rezulto di Rusa-Turkiana milito ye 1877-78, e Santo Stefan-kontrato, un autonoma princio esis establisita en Bulgaria. Princio di Bulgaria divenis nedependanta de Otoman imperio ye 22 di septembro 1908. Dum l'Unesma Balkana milito Bulgaria luktis kontre Otoman Imperio kun la helpo di Grekia, Serbia e Montenegro, ma dum Duesma Balkana Milito ol facis alianco kun Otomani, e sufris atako de lua ex-helpanti.
Ye 1940 nacional-Socialista Germania ed Italia forcis Rumania cedar sudo di Dobrudja a Bulgaria. Lando divenis bazo por nazista operaci en Balkani kontre Soviet-Uniono[2]. Kambie, Germania permisis Bulgaria okupar granda parto di Macedonia de Yugoslavia e Grekia[2]. Bulgaria deklaris milito kontre Usa e Soviet-Uniono ye 1941. Rejulo Boris 3ma mortis mistikale ye 1943 e lia 6-yara evo filiulo Simeon divenis Simeon 2ma di Bulgaria.
Ye 5 di septembro 1944 Soviet-Uniono deklaris milito kontre Bulgaria, e vinkis ol ye 10 di septembro sam yaro. Komunista rejimo komencis kande monarkio esis abolisita e republiko esis instalita pos elekto ye septembro 1944[2]. Ye 15 di septembro 1946 esis instalita komunista diktatoreso, e gradoze komunisti simpatiala a Soviet-Uniono substitucis nacionalisti. Ye 1950 Vulko Chervenkov, simpatiinda a Yosif Stalin, divenis chefministro[2].
De 1946 til 1990 Bulgaria esis socialista stato. Ye julio 1990 okuris unesma libera elekti pos fino di komunismo e Socialista partiso, sucedanto di komunista partiso, ganis povo. Ye julio 1991 lando adoptis nuna konstituco qua kreis l'ofico di chefministro.
Politiko [redaktar]
|
Videz anke: Listo di prezidanti di Bulgaria. |
Bulgaria esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, elektita da populo por kin-yara periodo. Depos 22 di januaro 2002 la prezidanto esas Georgi Parvanov. La chefministro esas Boyko Borisov.
La parlamento (Narodno Sabranie, Народно събрание) havas 1 chambro, kun 240 membri elektita da populo por 4-yara periodo. Nuna konstituco di lando esis adoptita ye 12 di julio 1991.
Judiciala povo konsistas ek regionala korti, distriktala korti ed apelo-korti, tam um supra korto. On anke existas militala korti, supra administrala korto ed un supra konstitucala korto, qua examenas se legi obedias la konstituco di lando.
Geografio [redaktar]
Cirkum 30% di Bulgaria esas plana, dum ke alta planaji e kolini esas 41% di lua teritorio.[3] Lando havas importanta depozeyi di bauxito, kupro, zinko, bismuto e mangano.
Danubio esas la precipua fluvio di Bulgaria. Altra fluvii generale esas kurta - la maxim longa esas Iskar, kun 368 km. Lua maxim alta monto esas Musala, kun 2,925 metri di altitudo. En centro di lando jacas Balkana montaro ed en sudo, Rodopi.
Lando havas temperema klimato kun kolda vintri e varma someri. Balkana montaro modifikas klimato en nordo di lando, qua esas plu kolda ke sudo.
Ekonomio [redaktar]
|
Videz anke: Ekonomio di Bulgaria. |
Bulgaria havas ekonomio di libera merkato kun importanta industrii, un importanta privata sektoro e kelka strategiala kompanii kontrolata da stato. Lando kreskis rapide dum recenta yari, malgre ol havas un di min granda KLP per persono de Europana Uniono.
Demografio [redaktar]
Ante 1946 granda parto di Bulgariana populo vivis en povra rurala zoni. Pos komunisti asumis povo, li expansis industrio, e kom konsequo granda parto di populo transferis su a l'urbi[2]. Nune, 72,5% di populo vivas en urbi[4].
Segun provizora dati de 2011 kontado, Bulgaria havas 7,351,234 lojanti[1] de 8,981,000 lojanti ye 1988. Lando sufras granda perdajo di populo e konfrontas demografiala krizo[5].
Segun 2001 kontado, preske 84% di Bulgariana habitantari partoprenas a Bulgariana raso, Turkiani reprezentas 9,4%, ed altre 4,7% esas cigani. Esas 150,000 - 200,000 Islamana Bulgari en Bulgaria.
La maxim granda urbo esas Sofiya kun plu kam 1 miliono lojanti. Altra importanta urbi esas Plovdiv e Varna.
Kulturo [redaktar]
Bulgariana literaturo komencis en 9ma yarcento dum Unesma Bulgarian imperio, pos l'introdukto di kirila alfabeto. Exemplo di moderna Bulgarian autori esas la poeto Peyo Yavorov (1878 til 1914), Geo Milev, Dimcho Debelyanov, Dimitar Dimov ed Elias Canetti, qua ganis Nobel-premio en literaturo ye 1981.
Folklorala muziko varias segun la regiono di lando, ed inspiris moderna muzikisti kom George Harrison e Kate Bush. Kantado developesis dum mez-epoko kun Bizantina influo.
Cetera aferi [redaktar]
Futbalo esas la precipua sporto di lando. La maxim konocata Bulgariana futbalisto esas Hristo Stoichkov.
Referi [redaktar]
- ↑ 1.0 1.1 Census 2011 Nsi.bg
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 Enciclopédia Delta Universal - Vol. 3. Editora Delta S.A. Rio de Janeiro, Brasil. Pag. 1529 til 1534
- ↑ Topography Library of Congress
- ↑ Kontado 2011
- ↑ UN:Bulgaria faces demographic crisis over aging population Novinite.com
Extera ligili [redaktar]
 |
|
 |
|---|---|---|
| Membrostati: | Austria – Belgia – Bulgaria – Chekia – Chipro – Dania – Estonia – Finlando – Francia – Germania – Grekia – Hispania – Hungaria – Irlando – Italia – Latvia – Lituania – Luxemburgia – Malta – Nederlando – Polonia – Portugal – Rumania – Slovakia – Slovenia – Suedia – Unionita Rejio | |
| Futura membro: | Kroatia (ye 2013) | |
| Negocianta stati: | Islando - Montenegro – Turkia | |
| Peticionanta stati: | Republiko Macedonia – Serbia – Albania | |
 |
|
|---|---|
| Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukrainia | Unionita Rejio | Vatikano | |
| dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Man-Insulo | Svalbard e Jan Mayen | |
