Estonia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Eesti Vabariik
Flag of Estonia.svg Coat of arms of Estonia.svg
Flago di Estonia Blazono di Estonia
Mapo di Estonia
Chefurbo: Tallinn
·Habitanti: 411,196[1] (2010)
Precipua urbo: Tallinn
Oficala linguo: Estoniana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Toomas Hendrik Ilves
·chefministro: Taavi Rõivas
Surfaco: (132ma granda)
·Totala: 45,228 km²
·% aquo: 4,45
Habitanti: (151ma granda)
·Totala: 1,340,021[2] (2010)
·Lojanto-denseso: 29 hab./km²
Nacionala himno: Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
Pekunio: Euro pos 1 di januaro 2011
Reto-kodo: .ee
Precipua religio: kristanismo, 63,5%

Estonia, en forma longa Republiko di Estonia, en estona Eesti ed Eesti Vabariik, esas lando di Nord-Europa, situita sur l'orientala rivo di Baltika maro e sudala di gulfo di Finlando. La lando bordizas en nordo Finlando, en westo Suedia, en sudo Latvia, ed en esto Rusia. Ta lando esas generale kolektata kun Latvia e Lituania en geografala ensemblo nominita lando balti*. Tamen, depos sua retroveno a nedependeso ye 1991, Estonia serchas proximeskar ad nordala landi. Estonia facas parto di Europana Uniono depos 1 di mayo 2004 ed havas integraligita l'europa zono ye 1 di januaro 2011. Esas membro di OTAN depos 29 di marto 2004.

Estonia esas uno di tri lando balti*, ma la linguo uzata kunligas a brancho totale distinta di to parolata en Lituania e Latvia: estona esas Baltiko-Fina linguo, tale ti parolita en Finlando o en Karelia (Rusia). La Baltiko-Fina lingui facas parto di Fina-Ugrana qua inkluzas la lingui sami (Laponia linguala). Pos rekuperas lua nedependeso ye 1991, la lando, qua havas adoptita liberala ekonomika rejimo, experiencis forta ekonomikala kresko per sucesinta konvertado di sua industrio e la kreado di moderna substrukturi. Estonia esis brutala enirar en depreso lor l'ekonomikala krizo di 2008-2010 kun note grado di chomado plusa 14 %. La guvernerio selektas kam prioreso diminutar l'inflaciono e dominacar la publika financi. La lando havas, depos 2009, la maxim mikra procento di publika debizeso di EU, satisfacas la kriteri di konvergo ed integraligas l'Eurozono ye la 1ma di januaro 2011.

Estonia esas anke membro di ONU, di OMC, di konsilantaro di Europa, di OTAN, di konsilantaro di landi di Baltika maro od ankore di OCDE depos 2010. La lando esas anke observanto di nordala konsilantaro ed l'internacionala konsilantaro di francofonio depos oktobro 2010.

Estonia jacas en norda Europa. Ol esas la maxim norda stato dil Baltika stati. Lua vicina landi esas:

En nordo ed en westo jacas Baltika Maro.

Bazala fakti pri Estonia.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Estonia.

Homi komencis okupar la regiono di nuna Estonia ulatempe inter 13,000 til 11,000 yari ante nun. La maxim olda kolonieto konocita esis Estonia esis Pulli, apud Pärnu fluvio. La kolonieto datizas de 11,000 aK til 9,000 ak. Romana historiisto Tacitus, en lia libro Germania (c. yaro 98) deskriptis la tribuo "aesti", posible origino di la nomo "Estonia".

La tribui qui vivis en Saaremaa insulo divenis konocita kom Estoniana vikingi. En 1187 li atakis Sigtuna, Suedian urbeto. Multa trezori de Viking-epoko trovesis en Saaremaa.

Dum la 13ma yarcento lokala chefo Lembitu atemptis unionar la habitanti qui vivis en la regiono kontre Daniana e Germanian okupeso, ma mortigesis dum batalio en 1217. La regiono divenis princio de Santa Roman imperio[3]. La nordala regioni di lando divenis parto di la Dukio di Estonia[4], direkte sub dominacajo de la Rejo di Dania.

En 1228 Estonia divenis parto de Terra Mariana, oficala nomo di la princio di Livonia, establisita ye 2 di februaro 1207[5] e parto di Santa Roman imperio. La sudo di la regiono divenis sub direkta imperio de la rejo di Dania de 1219 til 1346.

En 1632 sub la dominacajo di Suedia fondesis l'universitato en Dorpat (lore Tartu) ma, pos un milito kontre Rusian imperio en 1721, Suedia perdis la regiono por Rusia.

Deklaro di nedependo di Estonia, en 23 di februaro 1918 en Pärnu.

Estonia deklaris su nedependanta de Rusian imperio en 23 di februaro 1918 en Pärnu, ed en 24 di februaro 1918 en Tallinn. Ye la 28ma di novembro 1918 komencis milito por mantenar la nedependo, qua lastis til 1 di februaro 1920 e rezultis 5,000 Estoniani morti e 15,000 kaptiti. Lando sejornis nedependanta til 16 di junio 1940 kande esis okupita da Sovietia (videz Anexo di Estonia a Sovietia). Ol divenis Sovieta republiko til 20 di agosto 1991, kande ol re-deklaris nedependeso.

Estonia divenis membrostato di Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004.

Politiko[redaktar | edit source]

Estonia esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, elektata da parlamento. Nune esas Toomas Hendrik Ilves. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Taavi Rõivas. La 101 membri dil parlamento (en estoniana linguo: Riigikogu) elektesas dal populo por 4 yari.

Ye 15 di junio 1920 konstitucala asemblajo votis l'unesma konstituco di lando. Nuna konstituco, la 4ma di la historio di lando, adoptesis ye la 28ma di junio 1992 da referendo.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Estonia.

Estonia havas 267 kilometri di frontieri kun Latvia e 290 kilometri kun Rusia. Lando havas 1400 lagi. Granda parto esas mikra, e la maxim granda esas Lago Peipsi, kun 3.555 km². La klimato di lando jacas en transito inter temperema e kontinentala klimati.

La maxim alta monto esas Suur-Munamägi (318m), e la maxim granda lago esas Peipsi Järv.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Estonia.

Segun l'ekonomiala informo Eurostat, publikigita ye 15 di novembro 2010, Estonia havas la min granda guvernala debo komparita a KLP de Europana Uniono: nur 7,2% en fino di 2009[6]. Por lua forta ekonomiala kresko dum recenta yari, lando esis sur-nomizita "la Baltika tigro".

Lando dependas de skist-argilo por producar 90% di lua elektro. Alternativa fonti, kom ligno, torfo o biomaso reprezentas nur 9% di totala produktado di energio. Lando importas petrolo de Rusia e de West-Europa.

Lando adoptis l'Euro kom pekunio ye 1 di januaro 2011[7].

Demografio[redaktar | edit source]

De la populo 69,3 % esas urbani. De la Estoniani esas

  • Estoni 68 %
  • Rusi 26 %
  • Ukraini 2 %
  • Bielorusi 1 %
  • Fini 1 %

Kulturo[redaktar | edit source]

Kantistino Kerli Kõiv.

Poka libri skribesis en Estoniana linguo til la nedependeso en 1918. La maxim anciena registri en Estoniana esis skribita dum la 13ma yarcento. Oskar Luts esis la maxim importanta skriptisto di prozo de l'anciena Estoniana literaturo. En recent yari, Jaan Kross e Jaan Kaplinski divenis la maxim konocata e tradukita skriptisti di lando[8]. Altra du importanta nomi de la fino di 20ma yarcento til la komenco di 21ma yarcento essas Tõnu Õnnepalu e Andrus Kivirähk.

La folklorala muziko uzas violini, citari, koncertini ed akordeoni por plear polko. En la moderna populala muziko, artistino Kerli Kõiv divenis populala en Europa e havas kelka suceso en Nord-Amerika.

Cinemo en Estonia komencis en 1908 kun filmo pri la vizito di rejulo Gustaf 5ma di Suedia a Tallinn[9]. L'unesma brodkasto di televiziono en Estonia okuris en julio 1955.

Cetera aferi[redaktar | edit source]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:

Referi[redaktar | edit source]

  1. "Tallinna elanike arv" - en Estoniana linguo
  2. Statistis Estonia stat.ee
  3. Herbermann, Charles George (1907) The Catholic Encyclopedia Robert Appleton Company.
  4. Knut, Helle (2003). The Cambridge History of Scandinavia: Prehistory to 1520. Cambridge University Press. p. 269. ISBN 0-521-47299-7
  5. Bilmanis, Alfreds (1944) Latvian-Russian Relations: Documents The Latvian Legation
  6. "Institutions" europolitics.info
  7. Estonia adopts Euro as of Jan 1 (en Angliana)
  8. http://books.google.com/books?as_q=&num=20&btnG=Google+Search&&as_auth=Jaan+Kross
  9. Cinema of Estonia einst.ee
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo


LocationEurope.png
Landi en Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukrainia | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Man-Insulo | Svalbard e Jan Mayen