Austria

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Republik Österreich
Flag of Austria.svg Austria Bundesadler.svg
Flago di Austria Blazono di Austria
Mapo di Austria
Chefurbo: Wien
·Habitanti: 1,680,266 (2009)
Precipua urbo: Wien
Oficala linguo: Germaniana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Heinz Fischer
·Kancelero: Werner Faymann
Surfaco: (115ma granda)
·Totala: 83,872 km²
·% aquo: 1,7
Habitanti: (92ma granda)
·Totala: 8,355,260 [1] (2009)
·Lojanto-denseso: 99 hab./km²
Nacionala himno: Land der Berge, Land am Strome
Pekunio: Euro
Reto-kodo: .at
Precipua religio: Kristanismo

Austria (en Germana: Österreich) jacas en central Europa. Ol esas dividita administrale en non Bundesländer (singulare Bundesland). Lua vicina landi esas en westo Liechtenstein e Suisia, en sudo Italia, en esto Hungaria e Slovakia, en nordo Germania e Chekia.

Bazala fakti pri Austria

Etimologio[redaktar | edit source]

Unesma aparo di vorto "ostarrichi", encirkligita en reda. Moderna Austria honorizas ta dokumento, datizita 996, kam la fonduro di la naciono.

Germana nomo por Austria, Österreich, referas a la signifiko "estala rejio" od "estala imperio", e derivas de la vorto Ostarrîchi, qua unesma aparis en "Ostarrîchi dokumento" ye 996. Ta vorto esas probable translaco di mezepoqua latina Marchia orientalis en lokala (Bavaria) dialekto. Esis prefektio di Bavaria kreita ye 976. La vorto "Austria" esas latineso* di la germana nomo ed esis unesma registragita en 12ma yarcento. Lor la danubo baseno di Austria (alta e basa) esis la maxim estala extenseso di Bavaria, ed fakte di omna germanala populi, kam lor, la teritorio di exestala Germania esis populita da slavika Sorbi ed Polabiani.

Friedrich Heer, 20ma yarcento Austriana historiisto, asertis en lua libro Der Kampf um die österreichische Identität (La lukto pri Austrian identeso), ke la germanala formo Ostarrîchi esis ne translaco di Latina vorto, ma amba rezultita de tre anciena termino originanta en Kelta lingui di anciena Austria, plu ke 2.500 yari ante, la maxima larja parto di nuna lando esis nominita Norig da la Kelta populo (Hallstatt kulturo), segun Heer, no- o nok- signifikanta "esta" od "estala", dum ke fakte -rig esas relatata moderna Germana Reich, signifikanta "rejolando". Konseque, Norig signifikos precipua Ostarrîchi ed Österreich, do Austria. La Kelta nomo esis tandem latiniza a Noricum pos Romani konquestis l'areo qua inkluzas maxima moderna Austria, proxim 15 aK Noricum pos divenis romana provinco dum mez 1ma yarcento.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Austria.

La regiono di nuna Austria okupesis da Kelta tribui. En 16 aK, Kelta rejio di Noricum divenis parto di Roman imperio. Kande l'imperio faliis, la regiono okupesis da Bavari, Slavi e Avari[2]. Karl la Granda okupis la regiono en 788 e stimulis kristanismo. En 1278 Rudolf 1ma di Germania, anke konocata kom Rudolf di Habsburg, okupis la regiono, e komencis Habsburg-dinastio, qua lastis til Unesma mondomilito.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Austrian imperio.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Austria-Hungaria.

Inter la mondomiliti (1918-1945)[redaktar | edit source]

Kun la vinkeso di Austria-Hungaria en l'unesma mondomilito, l'imperio dissolvesis e kelka regioni divenis parto di nova landi: Hungaria, Chekoslovakia e Rejio di Serbiani, Kroatiani e Sloveniani. Austria, kom lando, esis kreita de anciena regioni di l'imperio en qua la Germana linguo esis la precipua. En 12 di novembro 1918 Austria divenis republiko. Tirol e Salzburg votis por unionar kun Germania, ma Francia ed Italia impedis ica uniono, e demandis la konstrukturo di un nedependanta Austria. Le regioni di Bohemia e Moravia esis atribuita a Chekoslovakia.

Opozita a qua eventis a Germania, Austriana republiko ne esis koaktita a pagar milito-indemnesi. Lando anke recevis la mikra regiono di Burgenland de Hungaria.

De 1918 til 1920, politikala koaliso qua anke inkluzis sinistra e dextra partisi guvernis lando. Pos 1920 okuris intensa konflikti inter la du politikala grupi. En 1934 kancelero Engelbert Dollfuss mortigesis da Austriana nacionalsocialisti. Lua sucedinto, Kurt Schuschnigg, ne aceptis l'uniono (Anschluss) kun nacional-socialista Germania, ma en 12 di marto 1938 Germana trupi invadis lando. Kun German okupeso, Arthur Seyss-Inquart, simpatikero di nacionalsocialismo, divenis kancelero. En 10 di aprilo 1938, refer-voto aprobis l'uniono kum Germania, e Austria desaparis kom nedependanta lando.

En 28 di marto 1945 Usana trupi okupis Austria ed, em 27 di aprilo sam yaro, Karl Renner deklaris Austria nedependanta de la Triesma Reich e divenis chefministro.

Austria pos la duesma mondomilito (1945 til nun)[redaktar | edit source]

Zoni di okupeso en Austria (1945-1955).

La 4ma di julio 1945 la Federiti dividis Austria en 4 okupeso-zoni til la 26ma di oktobro 1955, kande Austria deklaris su neutra lando. En fino di 1945, Karl Renner divenis l'unesma Austriana prezidanto depos milito. Du partisi, ÖVP e SPÖ, divenis la maxim importanta partisi di lando, ed anke formacis koaliso.

En 1995 lando unionis ad Europana Uniono ed, en 1 di januaro 2002 ol adoptis l'Euro kom pekunio.

Politiko[redaktar | edit source]

Austria esas parlamentala republiko depos 1920. La konstituco di lando adoptesis en 1920, sufris reformo en 1929 e riestablisesis en 1 di mayo 1945. Segun ol, la chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por sis-yara periodo kun posibleso di rielektar por la sequanta periodo. Nuna prezidanto esas Heinz Fischer. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua elektesas da la prezidanto. Nune esas Werner Faymann.

La Parlamento (Österreichisches Parlament) jacas en Wien e kompozesas da 2 chambri: Nacionala Konsilantaro (Nationalrat, equivalanta a la chambro di deputati) e Federala Konsilantaro (Bundesrat, equivalanta a senato). La Nationalrat havas 183 membri, qui elektesas da proporcionala reprezento em general elekti, qui eventas omna 5 yari od ante. La nombro di membri dil Bundesrat povas variar, proporcione a totalo di habitanti di omna stato en la periodo dil elekti. Nune essas 62 membri, qui elektesas nedirete por 4 o 6-yara periodo, tra selekti en lokala parlamenti (Landtage).

Judiciala povo kompozesas da distriktala korti (Bezirksgerichte, nune 134), 18 regionala korti (Landesgerichte), e quar apelo-korti (en Graz, Linz, Innsbruck e Wien).

En 1955 Austria deklaris su neutrala lando.

En 2006 Social-Demokrata Partiso divenis la maxim granda partiso di lando. Nune lando havas sis politikala partisi kun reprezentanti en la parlamento.

Geografio[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Austria.

Preske 68% di Austriana teritorio jacas super 500 metri di altitudo. Austriana Alpi reprezentas 62% de lando. Grossglockner, kun 3798 metri di altitudo, esas lua maxim alta monto.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Austria.

Demografio[redaktar | edit source]

Habitanti di Austria, de 1923 til 1981, segun raso.(fonto: Hungariana revuo História 2–3, 1991)

naciono 1923 1951 1971 1981
Germano 6.272.892
96,0 %
6.843.416
98,7 %
c. 7.407.200
99,3 %
c. 7.515.000
99,5 %
Cheko 93.553
1,4 %
4.875
0,1 %
Slovako 5.170
0,1 %
Sloveno 43.382
0,7 %
23.839
0,3 %
19.593
0,3 %
c. 9.000
0,1 %
Serbo-kroato 44.771
0,7 %
c. 12.000
0,2 %
Kroato 33.972
0,5 %
24.514
0,3 %
Hungariano 25.071
0,4 %
11.176
0,2 %
c. 5.440(*)
0,1 %
c. 3.000
0,0 %
altri 49.641
0,8 %
16.629
0,2 %
c. 63.000
0,8 %
entote 6.534.481 6.933.907 c. 7.456.745 c. 7.555.338

(*) nur en Burgenland.

La maxim granda urbo esas Wien. Altra importanta urbi esas Graz, Linz e Salzburg.

Kulturo[redaktar | edit source]

Austria esas la patrio di multa ciencisti ed anke poeti e skribisti. Lua literaturo skribesas precipue (ma ne exkluzive) en Germana. Inter la maxim konocita Austriana skribisti esas Arthur Schnitzler, Franz Kafka, Stefan Zweig, Thomas Bernhard, Robert Musil, la poeti Georg Trakl, Franz Werfel, Franz Grillparzer, Rainer Maria Rilke, Adalbert Stifter e Karl Kraus, e l'autorino por pueri Eva Ibbotson.

Famoza nuntempala novelisti ed autori por teatro esas Elfriede Jelinek (Nobel-laureato), Peter Handke e Daniel Kehlmann.

Referi[redaktar | edit source]

  1. euroestat.ec.europa.eu
  2. Johnson, Lonnie (1989). Introducing Austria: a short history. Riverside, Calif.: Ariadne Press
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo


LocationEurope.png
Landi en Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukrainia | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Man-Insulo | Svalbard e Jan Mayen