Slovakia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Cscr-featuredtopic.svg Artiklo di qualeso
Slovenská republika
Flag of Slovakia.svg Coat of arms of Slovakia.svg
Flago di Slovakia Blazono di Slovakia
Mapo di Slovakia
Chefurbo: Bratislava
·Habitanti: 462,603 (2012)
Precipua urbo: Bratislava
Oficala linguo: Slovakiana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Andrej Kiska
·Chefministro: Robert Fico
Surfaco: (123ma granda)
·Totala: 49,035 km²
·% aquo: Neglijebla
Habitanti: (109ma granda)
·Totala: 5.379.455 (2001)
·Lojanto-denseso: 111 hab./km²
Nacionala himno: Nad Tatrou sa blýska
Pekunio: Euro
Reto-kodo: .sl
Precipua religio: kristanismo, 85%

Slovakia (slovak. Slovensko), longe Slovaka Republiko (slovak. Slovenská republika), esas lando sen-litora en central Europa, habitata da plu kam kin milion homi en areo di cirkum 49 000 km². Slovakia havas frontieri kun Chekia ed Austria en la westo, Polonia en la nordo, Ukrainia en l' esto e Hungaria en la sudo. L' urbo maxim granda e chef-urbo esas Bratislava. Slovakia esas membro dil Uniono Europana, NATO, Organizuro por la Kunlaborado e la Developo Ekonomial, Mondala organizeso pri komerco ed altra internaciona organizuri.

Slavi venis al teritorio di nuna Slovakia inter la 5ma e la 6ma yarcenti dum la migrado di populi. Diversa parti di Slovakia apartenis al unesma unajo politikal di Slavi - l' Imperio di Samo, Granda Moravia, la Rejio di Hungaria, la Habsburga monarkio, Austria-Hungaria e Chekoslovakia dum la historio. Slovakia divenis nedependanta en la 1ma di januaro 1993 per la pacoza dividesko di Chekoslovakia en la Divorco di Veluro; ol esis la lasta lando Europana, qua ganis sua autonomeso dum la 20ma yarcento.

Slovakiana ekonomio esas un ek le maxim rapide kreskanta en l' Uniono Europana ed en l' Organizuro por la Kunlaborado e la Developo Ekonomial. Ol eniris l' Uniono Europana en la yaro 2004 e l' Eurozono en la 1ma di januaro 2009.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Slovakia.

Ante 5ma yarcento[redaktar | edit source]

Romana enskriburo proxim Trenčín (178-179).

Depos la yaro cirkum 500 aK, la teritorio di nuna Slovakia populizesis da Kelti, qui konstruktis povoza opidi en la loki di nuna Bratislava e Havránok. Biateki, arjenta moneti kun la nomi di Celta reji, reprezentas l' unesma uzo konocata di skribo en Slovakia. Depos la yaro 2, Romana Imperio expansanta establisis e mantenis serio di avanposteni cirkum e norde dil Danubio; le maxim granda di li konocesis kom Carnuntum and Brigetio. Proxim la lineo maxim nordal dil Romana doplando existis vitral kampeyo di Laugaricio (nuna Trenčín), ube en la batalio decidiva, Romana legiono kombatis e vinkis tribuo di Quadi Germanika en la yaro 179 dum la militi Markomana. La Rejio di Vannius, rejio barbara fondita dal Sueva tribui Germanika di Quadi e Markomani, same quale kelka mikra tribui Germanika e Celta, inkluzante l' Osi e la Kotini, existis en west- e central Slovakia depos la yaro 8-6 aK til la yaro 179.

Slava stati[redaktar | edit source]

La Slava tribui populizis la teritorio di Slovakia en 6ma yarcento. West-Slovakia esis centro dil Imperio di Samo en la 7ma yarcento. Slava stato, konocata kom la Princio di Nitra, kreesis en la 8ma yarcento ed olua regnanto Pribina lasis konsakrar l' unesma kirko Kristana konocata en Slovakia en la yaro 828. Kun la vicina Moravia, la princio formacis la nukleo dil imperio di Granda Moravia depos la yaro 833. La kulmino di ca Slava imperio venis kun la arivo di Santa Cyrillus e Methodius en la yaro 863, dum la regno di princo Rastislav e l' expanso teritorial sub rejo Svatopluk 1ma.

Rejio di Hungaria[redaktar | edit source]

Pos la disintegresko dil imperio di Granda Moravia en la frua 10ma yarcento, la Hungari gradope anexis la teritorio dil nuna Slovakia. En la tarda 10ma yarcento, sud-west-Slovakia divenis parto dil Princio di Hungaria naskanta, qua transformesis al Rejio di Hungaria pos la yaro 1000. Majoritato di Slovakia integresis al Rejio di Hungaria til la yaro 1100, nord-est-Slovakia til la yaro 1300. Dum preske du yarcenti, ol regnesis autonome kom la Princio di Nitra interne dil Rejio di Hungaria. Slovaka kolonii extensis su a nuna nord- e sud-est-Hungaria. L' etnika kompozo divenis plu diversa pos l' arivo dil Germani dil Karpati en la 13ma yarcento, Valaki en la 14ma yarcento e Judi.

Trojičné námestie en Banská Štiavnica, mondumal patrimonio dil UNESCO.

Perdego di habitantaro rezultis de l'invado da Mongoli en la yaro 1241 e la famino sequanta. Mez-epoka Slovakia esis karakteroza ye urbi rapide kreskanta, konstruktado di nombroza petroza kasteli e la developado di arto. En la yaro 1465, rejo Matthias Korvinus fondis l' unesma universitato en Pressburg, ma ol klozesis en la yaro 1490 pos ilua morto.

Pos ke l' Otomana Imperio komencis sua expansado a Hungaria e l' okupado di Budim en la frua 16ma yarcento, la centro dil Rejio di Hungaria (sub la nomo Rejal Hungaria) movis a Pressburg (nun Bratislava), qua divenis la chef-urbo dil Rejal Hungaria en la yaro 1536. Ma la militi Otomana ed ofta revolti kontre la Hasbsburg-a monarkio anke divenis kauzo di multa destruktado, precipue en rural regioni. Pos ke la Turki retraktis de Hungaria en la tarda 17ma yarcento, Slovakiana importanteso interne dil rejio diminutis, quankam Pressburg retenis sua poziciono dil chef-urbo di Hungaria til la yaro 1848, kande la chef-urbo movis a Budapest.

Dum la revoluciono en la yari 1848-1849, la Slovaki suportis l' Austriana imperiestro, ambiciante separar su del parto Hungariana dil Austriana monarkio, ma li faliis. Dum la periodo di Austria-Hungaria, Slovaki experiencis severa opresado e Hungarigado, promocata dal guvernerio Hungariana.

Chekoslovakia e duesma mondomilito[redaktar | edit source]

En la yaro 1918, Slovakia e la regioni di Bohemia, Moravia, Chekiana Silezia e Karpata Rutenia formacis stato komuna, Chekoslovakia, la frontieri di qua konfirmesis dal Traktato di Saint-Germain-en-Laye e Traktato di Trianon. En la yaro 1919, dum la kaoso pos la disintegresko di Austria-Hungaria, Slovakia atakesis dal provizora Republiko Sovieta Hungara e un triimo di Slovakia provizore divenis la Republiko Sovieta Slovaka.

Dum la periodo intermilita, Chekoslovakia esis demokrata e prosperanta, ma ol dominacesis da Chekoslovaki (65% dil populo), dum ke la relato di Germani (23%) e di Hungara minoritato (5%) al nova stato ne solvesis, til ke Chekoslovakia tandem disintegreskis en la yaro 1939. Hungara parto di sud-Slovakia cedesis a Hungaria dum l' Unesma Arbitro di Wien.

Sub preso da Nazi-Germania, la Republiko Slovaka, duktata dal klerika fashisto Jozef Tiso, deklaris sua ne-dependeso de Chekoslovakia en la yaro 1939. Ma la guvernerio forte influesis da Germania ed ol gradope divenis rejimo marioneta. Movado rezistanta le Nazi komencis sovaja revolto armizata, konocata kom la Slovaka Nacional Revolto, en la yaro 1944. Sangoza Germaniana okupo e milito di trupi libera konsequis. Majoritato di Judi deportesis del lando e li prenesis a Germaniana kampi di koncentreso dum la holokausto.

Ero di komunismo[redaktar | edit source]

Pos la duesma mondomilito, Chekoslovakia ri-konstitucesis e Jozef Tiso pendesis en la yaro 1947 pro sua kunlaborado kun le Nazi. Plu kam 76 000 Hungari e 32 000 Germani koaktesis livar Slovakia en serio di transferi di populi iniciita dal aliancati en la Konfero di Potsdam e konfirmita per la Dekreti di Beneš ankore valida. Ca ekpulso ankore esas fonto di tensi inter Slovakia e Hungaria.

Chekoslovakia venis sub l' influo dil Sovietia ed olua Pakto di Warszawa pos stato-stroko en la yaro 1948. La lando okupesis dal forci dil Pakto di Warszawa en la yaro 1968, quo finis periodo di liberigado sub la duktado di Alexander Dubček. En la yaro 1969, Chekoslovakia divenis federuro dil Republiko Socialista Cheka e Republiko Socialista Slovaka.

Establiso di Slovakia[redaktar | edit source]

La fino di regno komunista en Chekoslovakia en la yaro 1989 dum la pacoza Revoluciono di Veluro sequesis da dissolvo dil lando ye du stati sucedanta. En julio 1992, Slovakia duktata da chef-ministrulo Vladimír Mečiar deklaris su kom stato suverena, quo signifikis, ke olua legi precedis le federal. Dum l' autuno 1992, Mečiar e Chekiana chef-ministrulo Václav Klaus negociis pri la detali di dissolvado dil federuro. En novembro, la federal parlamento votis dissolvor Chekoslovakia oficale en la 31ma di decembro 1992. Slovakia e Chekia divenis stati ne-dependanta en la 1ma di januaro 1993 (ca evento kelkafoye nomesas Divorco di Veluro). Slovakia restis proxima partnero di Chekia ed altra landi dil Grupo di Visegrád. Slovakia divenis membro di NATO en la 29ma di marto 2004 e dil Uniono Europana en la 1ma di mayo 2004.

Politiko[redaktar | edit source]

Palaco prezidantal Slovakiana en Bratislava

Slovakia esas parlamental demokrata republiko kun sistemo di multa partisi. La lasta elekto parlamental esis en la 17ma di junio 2008 e du fazi di elekto prezidantal eventis en la 21ma di marto e la 4ma di aprilo 2009.

La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas direte dal populo por 5-yara periodo. Nune esas Ivan Gašparovič, 2004-2009, 2009-2014. Andrej Kiska 2014-2019. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua havas plu povo kam la prezidanto, ed ordinare esas la chefo dil partiso qua havas la majoritato. Generale lu bezonas formacar majoritata koalisuro en la parlamento. La chefministro komisesas dal prezidanto. Nune la chefministro esas Robert Fico.

La maxim supra legifantaro esas la Nacionala Koncilantaro dil Slovaka Republiko havanta un chambro kun 150 delegiti, qui elektesas por periodo di quar yari per proporcional reprezento. La maxim supra judiciantaro esas la Korto Konstitucal di Slovakia, qua guvernas konstitucala questioni. La 13 membri di ca korto komisesas dal prezidanto ye kandidati rekomendita da parlamento.

Slovakia esas membro dil Europana Uniono e NATO depos la yaro 2004. Kom membro dil Unionita Nacioni (depos la yaro 1993), Slovakia elektesis ye la 10ma di oktobro 2005 por periodo di du yari (2006-2007) en la Sekuresokonsilantaro di Unionita Nacioni. Slovakia anke esas membro dil Organizuro por la kunlaborado e la developo ekonomial, Mondala organizeso pri komerco e Organizuro por la Sekureso e la Kunlaborado en Europa ed altra internaciona organizuri.

Regioni e distrikti[redaktar | edit source]

Slovakia administrale dividesas ye ok regioni nomiazata segun olia chef-urbo. Regioni juas autonomeso certa depos la yaro 2002.

Slovakiakrajenumbers.png
  1. Regiono di Bratislava
  2. Regiono di Trnava
  3. Regiono di Trenčín
  4. Regiono di Nitra
  5. Regiono di Žilina
  6. Regiono di Banská Bystrica
  7. Regiono di Prešov
  8. Regiono di Košice

La regioni subdividesas ye multa distrikti. Slovakia nun havas 79 distrikti, qui plue subdividesas ye municipi.

Per ekonomio e des-employateso, la regioni en la westo esas plu richa kam le en l' esto; ma la difero ne esas plu granda kam en majoritato di altra landi dil Uniono Europana havanta regional diferi.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo topografiala di Slovakia.
L'aristo chefa dil Kriváň (Mikra Fatra).

La Slovakiana peizajo havas montoza naturo; la Karpati extensas su tra majoritato dil nordal duimo dil lando. Inter ca montari esas l' alta somiti dil Tatra. En la nordo, proxim la frontiero Poloniana, esas l' Alta Tatra, qua esas populara ski-glital frequenteyo. En l' Alta Tatra esas multa cenal lagi e vali, la somito maxim alta di Slovakia, la Gerlachovský štít (2 655 m), e la Kriváň, monto tre simbola por la lando.

La precipua fluvio Slovakiana esas la Danubio ed olua riveri enfluanta - la Váh e la Hron.

La klimato Slovakiana esas inter la zoni di klimato oceanal e kontinental kun relative varma someri e vintri kolda, nuboza e humida. La teritorio di Slovakia povas dividesar ye tri speci di zoni klimatal e lo unesma povas dividesar ye du sub-zoni.

Klimato di bas-landi[redaktar | edit source]

Dominaco di influi oceanal[redaktar | edit source]

L' averaja yaral temperaturo esas cirkum 9-10 °C. L' averaja temperaturo dil monato maxim varma esas cirkum 20 °C e l' averaja temperaturo dil monato maxim kolda esas plu kam -3 °C. Ca speco di klimato esas en Baslando di Záhorie e Baslando Danubiana. Co es la tipal klimato dil chef-urbo di Bratislava.

Dominaco di influi kontinental[redaktar | edit source]

L' averaja yaral temperaturo esas cirkum 8-9 °C. L' averaja temperaturo dil monato maxim varma esas cirkum 19 °C e l' averaja temperaturo dil monato maxim kolda esas min kam -3 °C. Ca speco di klimato esas en Baseno di Košice e Baslando di Est-Slovakia. Co esas la tipal klimato dil urbo di Košice.

Klimato di baseni[redaktar | edit source]

L' averaja yaral temperaturo esas inter 5 °C e 8,5 °C. L' averaja temperaturo dil monato maxim varma esas inter 15 °C e 18,5 °C e l' averaja temperaturo dil monato maxim kolda esas inter -3 °C e -6 °C. Ca klimato esas en preske omna baseni en Slovakia, exemple Baseno sub la Tatra, Baseno di Žilina, Baseno di Turiec, Baseno di Zvolen. Co esas la tipal klimato dil urbi di Poprad e Sliač.

Klimato di monti[redaktar | edit source]

L' averaja yaral temperaturo esas min kam 5 °C. L' averaja temperaturo dil monato maxim varma esas min kam 15 °C e l' averaja temperaturo dil monato maxim kolda esas min kam -5 °C. Ca speco di klimato esas en monti ed en kelka vilaji en la vali di Orava e Spiš.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Slovakia.
Gratociela konstruktaji en Nivy, un ek la chefa quarteri komercal di Bratislava

Slovakia atingis transito desfacila de ekonomio centrale projetata a moderna ekonomio di merkato. Chefa privatigadi esas preske kompleta, la sektoro di banki esas preske plene en manui privata ed esas multa investi exterlanda.

Slovakia esas karakteroza ye l' alta kreskado ekonomial. En la yaro 2006, Slovakia atingis la maxim granda kresko di kruda interna produkto (8,9%) inter la membri dil Organizuro por la kunlaborado e la developo ekonomial. La yaral kresko dil kruda interna produkto aproximesas ye 10,4%, dum ke la rekorda nivelo di 14,3% atingesis en la quaresma trimestro.

Des-employateso, atinginte sua somito (19,2%) en la fino dil yaro 2001, diminutis a 7,84% en februaro 2008 segun l' Ofico Statistikal dil Slovaka Republiko. Ultre la kreskado ekonomial, migrado di laboranti ad altra landi dil Uniono Europana anke kontributis a ca diminuto. Segun Eurostat, qua uzas metodo di kalkulo diferanta de lo dil Ofico Statistikal dil Slovaka Republiko, la des-employateso ankore esas la duesma maxim alta pos Hispania (10,3%).

Inflaciono diminutis de yaral procento averaja di 12,0% en la yaro 2000 a nur 3,3% en la yaro elektal 2002, ma ol kreskis itere en la yari 2003-2004 pro augmento di taxi e preci regulata. Ol atingis 3,7% en la yaro 2005.

Slovakia adoptis l' euro en la 1ma di januaro 2009 kom la 16ma lando dil Europana Uniono. Ol ja eniris la Europana Mekanismo di Kurso di Kambio por ca skopo. L' euro en Slovakia aprobesis dal Europana Komisitaro en la 7ma di mayo 2008. En la 28ma di mayo 2008, la koruna Slovakiana ri-prizesis ye 30,126 vice 1 euro, quo anke esos la kurso di kambio.

Slovakia esas lando atraktiva por exterlanda investanti chefe pro olua basa kusti di forci laboranta, basa taxi e forci laboranta bone edukata. En yari recenta, Slovakia okupas su per kurajigar investi exterlanda. Enfluo di investi direta stranjera kreskis ye plu kam 600% depos la yaro 2000.

Malgre nombro suficanta di ciencisti e bona sistemo di sekundara edukado, Slovakia, alonge altra landi pos-komunista, ankore afrontas multa defii en la feldo di moderna ekonomio di savo. La spensi por explorado e developado esas multe sub la averajo dil Uniono Europana. La Programo Internaciona por l' Evaluado di Studianti, koordinata dal Organizuro por la kunlaborado e la developo ekonomial, nun rangizas la Slovakiana sekundara edukado kom la 30ma en la mondumo, jus inter Usa e Hispania.

En marto 2008, la ministerio di financo anuncis, ke Slovakiana ekonomio esas sat developita por cesar esar recevanto di helpo del Mondala Banko. Slovakia divenos provizanto di helpo til la fino dil yaro 2008.

Turismo[redaktar | edit source]

Slovakia ofras naturala peizaji, monti, kaverni, mezepokal kasteli ed urbi, populal arkitekturo, termi e ski-glital frequenteyi.

Plu kam 1,6 milion homi vizitis Slovakia en la yaro 2006. La destinaji maxim atraktiva esas la chef-urbo di Bratislava e l' Alta Tatra. Majoritato di vizitanti venas de Chekia (cirkum 26%), Polonia (15%) e Germania (11%).

Demografio[redaktar | edit source]

La majoritato dil habitanti di Slovakia esas etnika Slovaki (85,8%). Hungari esas la minoritato maxim granda (9,7%). Altra grupi etnika inkluzas Cigani (1,7%), Rusnaki od Ukraini (1%) ed altri (1,8%). Cirkum 10 000 Lemki vivas en Slovakia.

La statal linguo ofical esas la Slovaka, membro dil familio di Slava lingui, ma la Hungara esas anke multe parolata en la sudo dil lando ed ol juas estado ko-ofical en kelka municipi e multa homi anke parolas la Cheka.

La Slovakiana konstituco garantias libereso di religio. La majoritato di Slovakiani (68,9%) identifikas su kun katolikismo (quankam frequentado di kirko esas plu basa); la duesma grupo maxim granda esas homi sen konfeso (13%). Cirkum 6,93% apartenas a Luteranismo, 4,1% esas Greka katoliki asociata kun la Romana Eklezio Katolika, Kalvinanismo havas 2,0%, 0,9% esas ortodoxa e 1,1% esas di religio altra o ne-enrejistrata. Cirkum 2 300 Judi restas del granda populo aproximata ye 90 000 ante la duesma mondomilito.

En la yaro 2007, Slovakia aproximesis havar fertileso di 1,33 infanti per muliero, quo esas un ek la numero maxim basa inter la landi dil Uniono Europana.

La maxim granda urbo esas Bratislava, chef-urbo di lando. Altra importana urbi esas Košice e Prešov.

Kulturo[redaktar | edit source]

Koqu-arto[redaktar | edit source]

Potata pastobuli kun fromajo di mutono (bryndzové halušky), la disho nacional di Slovakia

Karno di porko, bovo e pultro esas la chefa speci di karno konsumata en Slovakia. Karno di porko esas la maxim populara. Inter pultri, hano esas la maxim ordinara, avan anado, ganso e dindo. Sangoza sociso nomata jaternica kontenas parti di porko buchita. Karno di vildo, specale apro, kuniklo e cervo, esas anke komprebla dum la yaro. Karno di agnelo e kapro esas anke komprebla, ma oli ne esas tre populara. La konsumo di karno di kavalo generale desaprobesas.

Vino esas ordinara en la tota Slovakia. Vino Slovakiana venas chefe del sudal regioni alonge la Danubio ed olua enfluanti; la nordal duimo dil lando esas tre kolda e montoza por plantacar vito. Tradicione, blanka vino esis plu populara kam lo reda (exter kelka regioni), e dolca vino plu populara kam lo sika, ma amba ca gusti semblas chanjar.

Biro esas anke populara en la tota lando.

Muziko[redaktar | edit source]

Muziko populara komencis remplasar muziko tradicional en la komenco dil 1950ma yari, kande Slovakia esis parto di Chekoslovakia; Usana jazo, ritmo e bluso, e rokenrolo esis populara, ultre valsi, polki e chardashi. Til la fino dil 1950ma yari, radio-recevili divenis ordinara apartenaji di familii, quankam nur statal brodkastado esis legal. Muziko Slovakiana populara komencis kom mixuro di bosanovo, kuljazo e rokmuziko kun texti propaganda. Disidenti askoltis ORF (radio Austriana), Radio Luxemburg o Radio Europa Libera, qui pleis plu multa rokmuziko. Chekoslovakia esis plu pasiva kontre dominaco Sovietiana, do radio e la tota fako di muziko esis plu por-rejima kam en altra stati satelita.

Pos la Revoluciono di Veluro e la deklaro di Slovakia, muziko multe diverseskis, pro ke libera merkato permisis granda expanso dil nombro di bandi e jenri reprezentata en la merkato Slovakiana. Ma balde popmuziko divenis dominacanta, ekpulsante multa mikra jenri. En la 1990ma yari, Usana granjo, rokmuziko alternativa e britopopo ganis adherado, same quale muzikali nove populara.

Cetera aferi[redaktar | edit source]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo