Filipini

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Republika ng Pilipinas
Republic of the Philippines
Flag of the Philippines.svg Coat of arms of the Philippines.svg
Flago di Filipini Blazono di Filipini
Mapo di Filipini
Chefurbo: Manila
·Habitanti: 1,660,714[1] (2007)
Precipua urbo: Quezon City
Oficala linguo: Filipino, Angliana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Benigno Aquino III
Surfaco: (72ma granda)
·Totala: 299,764 km²
·% aquo: 0,61
Habitanti: (12ma granda)
·Totala: 91,983,000[2] (2009)
·Lojanto-denseso: 306,6 hab./km²
Nacionala himno: Lupang Hinirang
Pekunio: Peso di Filipini
Reto-kodo: .ph
Precipua religio: kristanismo 89,7% (katoliki: 82,4%)

Filipini esas lando e arkipelago en Azia formata da pluse 7,000 insuli.

Bazala fakti pri Filipini.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Filipini.

Fernão de Magalhães deskovris l'insuli en 1521. Hispaniani komencis koloniigo en 1565 e fondis Manila en 1571, qua divenis chef-urbo dil teritorio. Hispaniani introduktis latinal alfabeto, Gregoriala kalendario e skribita yuri, ed anke la kultivesi di maizo, ananaso e chokolado de Latinal Amerika[3]

Dum la 1800a yari, Filipina portui apertesas a mondala komerco, e chanji okuris en Filipina societo. Multa Hispaniani naskinta en Filipini (criollos) e ti kun mixurita acendenti (mestizos) divenis richa. L'enfluo di Hispana e Latina kolonieri sekularigis kirki e apertis por li guvernala ofici tradicionale okupita da Hispani naskinta en Iberia peninsulo (peninsulares). La idei di revoluciono anke expansis tra la insuli. En 1872 okuris mutino di kreoli en Cavite El Viejo, prekursoro di Filipina revoluciono[4].

En 1898 depos Hispana-Usana milito, Filipini divenis Usana protektorato. Usa pagis 20 milion dolari kom indemno a Hispania. Do, divenis klara por Filipiniani ke Usa ne aceptos la nedependo dil insuli. En 12 di junio 1898 Emilio Aguinaldo deklaris nedependo di Filipini, ma la sequanta yaro komencis Filipinan-Usana milito, qua lastis til 1902 kande l'Unesma Filipinana Republiko desaparis. Moro populo anke komencis rebeliono en 1899 en la sudo di lando, ma esis vinkita da Usa en 1913.

Til 1935 Usana prezidanto selektis la generala-guberniestro qua administris la teritorio. Ye la 8ma di februaro ta yaro la konstituco di la Republiko di Filipini aprobesis, e kreis la Komuneso di Filipini (Commonwealth of the Philippines) tamen sub Usana kontrolo ma en preparo por futura nedependo. Ta konstituco anke stimulis la kreado di nacionala linguo, Filipinana, bazata en lokala dialekti. Ye la 17ma di septembro 1935 okuris prezidantal elekti, e Manuel Quezón elektesis.

Dum la Duesma mondomilito, Japoniani komencis invadar l'insuli en 8 di decembro 1941. Manuel Quezon exilis su, e generalo Douglas McArthur, komandero di Usana trupi en l'extrema oriento, recevis ordini por abandonar l'insuli en marto 1942. En 8 di mayo sam yaro Japoniani okupis tota l'arkipelago, e l'okupeso lastis til 15 di agosto 1945, kande Japoniani perdis la milito. Dum Japonian okupeso, José Paciano Laurel esis la chefo di marioneto-stato kreita da Japoniani en Filipini.

Pos la vinkeso la Komuneso di Filipini riestablisesis. Prezidantal elekti okuris en aprilo 1946, e Manuel Roxas elektesis. En 4 di julio 1946 Filipini divenis nedependanta de Usa. Quankam, lando sufris kun politikala nestabileso kun ataki de komunista grupi en rurala regioni. prezidanto Ramón Magsaysay atemptis un rikonciliado.

En 1965 Ferdinand Marcos asumis povo unesma foyo. Kande il esis impedita di serchar lua 3ma foyo kom prezidanto, il deklaris militala legaro en 21 di septembro 1972 e asumis kom diktatoro. Il guvernis kun lua spozino Imelda Marcos. En 1986 okuris la Revoluciono di la Populala Povo, e Marcos aceptis disputar elekteso kontre Corazón Aquino, qua vinkis. Pos la vinko di Aquino, Marcos e lua spozino abandonis Filipini por vivar en Havayi[5].

Politiko[redaktar | edit source]

Filipini esas prezidantala republiko. Segun la 1987 konstituco, la prezidanto elektesas dal populo por 6-yara-periodo. Ne existas chefministro. La nuna prezidanto esas Benigno Aquino III, pos 30 di junio 2010.

La legifala povo kompozesas da du chambri, Senato e Domo di Reprezenteri. La Senato havas 24 membri, qui elektesas da un grupo di populala reprezenteri por 6 yari (la duimo di la Senato rinovigas omna 3 yari). Fakte la senatani reprezentas la politikala partisi. La Domo di Reprezenteri havas 292 membri qui elektesas dal populo por 3 yari.

Administrala subdividuro[redaktar | edit source]

Yen la subdividuro di Filipina en Administrala regioni:

Regiono Titulo
Regiono di Nord-westala Luzon Regiono I
Regiono di Cagayan Valley Regiono II
Regiono di Central Luzon Regiono III
Regiono CALABARZON¹ ² Regiono IV-A
Regiono MIMAROPA¹ ² ³ Regiono IV-B
Regiono di Bicol Regiono V
Regiono di Westa Visayas³ Regiono VI
Regiono di Centrala Visayas Regiono VII
Regiono di Visayas Esto Regiono VIII
Regiono di Zamboanga Peninsulo Regiono IX
Regiono di Nordala Mindanao Regiono X
Regiono di Davao Regiono XI
Regiono SOCCSKSARGEN¹ Regiono XII
Regiono di Caraga Regiono XIII
Autonoma Regiono en islama Mindanao ARMM
Cordillera Administrala Regiono CAR
Regiono di Nacionala Chefurbo NCR

Geografio[redaktar | edit source]

Teritoriala limiti di Filipini.

Filipini havas 7,107 insuli e 36,289 km di litoro. La maxim granda insuli esas Luzon (109 165 km²), e Mindanao (97 530 km²). La majoritato di la insuli kovresas da tropikala foresto e havas volkanal origino. Ter-tremi e volkanal aktiveso esas frequenta.

La maxim alta monto esas Monto Apo, kun 2954 metri di altitudo, en Mindanao. La maxim longa fluvio esas Cagayan fluvio, kun 505 km di extenso.

Tropikala klimato predominacas en lando. Averajala temperaturo esas 26,5°C.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Filipini.

Demografio[redaktar | edit source]

En 2011 Filipini havis la 12ma granda populo dil mondo, kun plu kam 101 milioni habitanti[6]. La maxim granda urbo di lando esas Quezon City. Altra importanta urbi esas la chefurbo Manila, e Davao City.

Preske 80% de la habitanti profesas katolikismo, 10% esas protestanta, 5% islamo e 5% altra.

Kulturo[redaktar | edit source]

La kulturo di Filipini kombinas Estala e Westala influi. Tradicionala festi konocata kom barrio fiestas celebras patrona santi.

La literaturo di Filipini inkluzas verki en angliana, tagalog e Hispaniana. Un di la maxim konocata autori de la 19ma yarcento esis Francisco Balagtas. Altra importanta nomi esas Néstor Vicente Madali González, Nick Joaquin, F. Sionil Jose, e Alejandro Reyes Roces.

Ultre literaturo, religio (katolikismo) e kelka kostumi, un di maxim videbla Hispaniana influi esas la nomi e surnomi kun origino en Hispaniana linguo.

Referi[redaktar | edit source]

  1. "Population and Annual Growth Rates by Region, Province, and City/Municipality: 1995, 2000, 2007 National Statistics Office.
  2. World Population Prospects, Table A1
  3. [Recopilación de las Leyes de Indias. Titulo Quince. De las Audiencias y Chancillerias Reales de las Indias (1680).
  4. Agoncillo, Teodoro A. (1990). History of the Filipino People (8th ed.). Garotech Publishing
  5. Aquino, Corazon. Corazon Aquino Speaks to Fulbrighters Washington, D.C. (1996-10-11). Retrieved on 15 di aprilo 2008
  6. "Philippines" Internaciona monetala fondo

Extera ligili[redaktar | edit source]