Historio di Kiribati

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Commons-emblem-trademark-issue.svg
Ica artiklo bezonas revizo gramatikala. – Ka vu povas helpar ni revizar ica artiklo?
La nomo Kiribati venas ek la nomo dil Britaniana Kapitano Thomas Gilbert. Nuna nomo, Kiribati, adaptesis de "Gilberts" ek l'Europana nomo "Gilbert Islands". Quankam la nomo en l'indijena linguo di l'insuli por Gilbert insuli esas Tungaru, la nova stato elektis la nomo "Kiribati", la tradukado en Kiribatana por inkluzar insuli qua ne esis parto dil Gilbert-kateno.

L'insuli qui nune formacas la Republiko di Kiribati habitesis dum sepacent yari, ed forsan plue. L'iniciala Mikronezia populado, qua restas la maxim granda majoritato hodie, esis vizitita da Polineziani e Melaneziani ante l'arivo di l'unesme Europeani en 16ma yarcento. Dum longe la sequanta periodo, la precipua kateno di insuli, Gilbert insuli, esis governita kam parto dil Britanian imperio. La lando nedependentigis en 1979 ed ek lore konocas kam Kiribati.

Koloniala epoko[redaktar | redaktar fonto]

Usana naval-infantrio asaltas Japoniana kazemato dum la Tarawa-batalio en novembro 1943.

La kontakto kun Europani komencis en 16ma yarcento. Baleno-chaseri, komercisti di sklavi e maristi di komercala navi arivis en granda nombri dum la 19ma yarcento ed l'agitado rezultinta fomentis interna konflikti inter tribui ed introduktis Europana epidemii. En esforco por restaurar l'ordino, Gilbert insuli ed Ellice esis forcita subisar a Britaniana protektorato en 1892. insulo Banaba anexesis en 1901 pos la deskovro di richa depozuri di guano. La komplet arkipelagi, kun Fanning-insuli e Washington, konvertis su en Britaniana kolonio en 1926, kam parto dil Britaniana Teritorii di Ocidentala Pacifiko (koloniala ento kreita en 1877, guvernita da alta komisionado) til 1971, nun kin yari ante lua aboleso. La maxim granda parto dil Equatoriala Linii (inkluzita Kiritimati, Rawak-insuli ed l'insuli di l'uniono (Tokelau, til 1925) esis agregita gradope dum la sequanta 20 yari.

Japonia okupis parto di l'insuli dum Duesma mondo-milito en l'atolo Tarawa, duktinta a unu dil maxim sangoza batalii dil Pacifiko-kampanio. Li abandonis l'insuli en 1943.

Nedependo[redaktar | redaktar fonto]

La maxim granda problemo aktuala por ta lando esas globala varmesko nam povas signifar la sinko dil lando.

Unionita Rejio komencis aplikar l'autoguvernerio en l'insuli dum la yari 1960ma. Kiribati recevis autonomeso en 1971, ed en 1975 l'insuli Ellice separesis di la kolonio por krear la nedependanta stato Tuvalu. L'insuli Gilbert recevis autonomio en 1977, e pos l'elektadi di februaro 1978, divenis formale nedependanta ye la 12ma di julio 1979 kun la nomo Kiribati (la versiono di Gilberts en Kiribatana). Usa renuncis a lua reklami sur 14 insuli dil arkipelagi di Fenix ed orientala insuli Rawak en la Traktato di Tarawa en 1979. La lando divenis membro dil Unionita Nacioni en 1999.

Ye la 1ma di januaro 1995 Kiribatiana guvernerio adoptis la sama horala zono dil Insuli Gilbert - to esas, UTC+12 - por omna insuli di la lando. Antee, l'Internaciona Lineo pri la Dato (ILD) dividis la lando en du: l'insuli Phoenix e l'Insuli di la Lineo (Line Islands) jacis weste de la lineo ed un dio ante l'insuli Gilbert, qui jacis este de la ILD. La guvernerio adoptis ta modifiko por mantenar la sama laborala semano en tota lando.

La politiko pos-nedependo dominacesis unesme da la maxim yuna chefo di stato de la Comonwealth, Ieremia Tabai, evante 29 yari, l'unesma prezidanto (Beretitenti, pronuncita peresitensi), qua guvernis dum tri legislaturi ek 1979 til 1991. En l'antea parlamentara elektadi en 2002, l'opozanti di Tito havis granda vinki, ed en marto 2003 la rezulto dil elekti subisis propozo di censuro. Lua tempala remplasanto esis Tian Otang, prezidanto dil Konsilio di Stato. Eventis nova elekti ube du fratuli, Anote e Harry Tong, esis la du precipua kandidati (la triesma, Banuera Berina, nur obtenis 9.1% ek la voti). Anote Tong, graduata che la Skolo pri Ekonomiko di London, elektesis ye la 4ma di julio 2003 ed juris lua kargo poka pose.

Recente, la habitantaro dil insulo Banaba intencabis separar su de Kiribati ed divenar protektado de Fidji. Pro devastado di l'insulo pro fosfato-explotado, la majoritato dil habitantaro translokis al insulo Rabi (en Fidji) en 1940. Nune li havas civitaneso di Fidji. La guvernerio di Kiribati rispondis kun specala disposadi en Konstituco, specala tabureto en parlamento e desevoluciono di teri ante akirita dal guvernerio por explotar fosfato. Nun restas 200-300 personi en l'insulo Banaba.

En junio 2008 Kiribati oficale pregis ke Australia e Nova-Zelando aceptus Kiribatiani kom permananta refujanti se la lando desaparos konseque de la globala varmesko. En 2012 la guvernerio kompris la proprietajo Natoavatu, jacante an l'insulo Vanua Levu, en Fidji. On dicis dum ta epoko ke Kiribati planigas sendar lua habitanti a Fidji se la lando desaparos por la sama motivo.

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]