Kiribati

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Kiribati
Republic of Kiribati
Kiribati
Flag of Kiribati.svg Coat of arms of Kiribati.svg
Flago di Kiribati Blazono di Kiribati
Nacionala himno:
Teirake Kaini Kiribati
Kiribati on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg
Urbi:
Chefurbo: Tarawa
· Habitanti: 36 717 (2001)
Precipua urbo: Tarawa
Lingui:
Oficala lingui: Angla, Kiribatiana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Taneti Mamau
Surfaco: (186ma granda)
· Totala: 726 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (192ma granda)
· Totala: 106 925[1] (2016)
· Denseso di habitantaro: 135 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Dolaro di Kiribati
Australiana dolaro
Veho-latero: sinistre
ISO: KI
KIR
296
Reto-domeno: .ki*
Precipua religio: kristanismo (94,4%)


Kiribati (Kiribatiane: Kiribati, prononcita quale [ˈkiɾibas]) esas mikra lando en Oceania konsistanta ek 32 atoli di koralio.

Bazala fakti pri Kiribati.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Kiribati
Militeri del insuli Tabiteuea, c. 1840.

Kiribati ja habitesis ulatempe inter la yaro 3.000 aK e la yaro 1300. L'areo ne esis izolita: invaderi de Samoa, Tonga e pose de Fidji introduktis aspekti de la kulturi Polineziana e Melaneziana. Li intermariajis e la kulturo di la habitantaro divenis homogena.

Europani unesme vidis l'insuli dum la 17ma e 18ma yarcenti, dum navigadi tra Pacifiko. Kiribati, kun lua anciena nomo insuli Gilbert, kun la vicina "insuli Ellice" (nune Tuvalu) divenis Britaniana protektorato en 1892. L'insuli recevis la nomo honore Britaniana kapitano Thomas Gilbert. Dum la fino dil 19ma yarcento eventis militi inter la habitanti dil insuli Tabiteuea Nordo (qui konvertesis al kristanismo) e Tabiteuea Sudo (qui duris praktikar animismo).

Japoniani kaptis l'insuli dum Duesma mondomilito, ma cedis ol en 1943.

Kiribati recevis autonomeso en 1971, e divenis nedependanta de Unionita Rejio en 12ma di julio 1979. Ol divenis membro del Unionita Nacioni en 1999.

Ye la 1ma di januaro 1995 Kiribatiana guvernerio adoptis la sama horala zono dil Insuli Gilbert - to esas, UTC+12 - por omna insuli di la lando. Antee, l'Internaciona Lineo pri la Dato (ILD) dividis la lando en du: l'insuli Phoenix e l'Insuli di la Lineo (Line Islands) jacis weste de la lineo ed un dio ante l'insuli Gilbert, qui jacis este de la ILD. La guvernerio adoptis ta modifiko por mantenar la sama laborala semano en tota lando.

En junio 2008 Kiribati oficale pregis ke Australia e Nova-Zelando aceptus Kiribatiani kom permananta refujanti se la lando desaparos konseque de la globala varmesko. En 2012 la guvernerio kompris la proprietajo Natoavatu, jacante an l'insulo Vanua Levu, en Fidji. On dicis dum ta epoko ke Kiribati planigas sendar lua habitanti a Fidji se la lando desaparos por la sama motivo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La prezidantala domo di Kiribati.

Kiribati esas prezidantala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato e chefo di guvernerio di la lando ed elektesas dal parlamento por 4-yara periodo. Pos la 11ma di marto 2016, esas Taneti Mamau.

La parlamento havas unika chambro kun 46 membri, di qui 44 elektesas dal populo por 4-yara periodo, 1 elektesas dal populo Banaba qua vivas en Fidji, e l'altra esas la supra statala advokato, qua exercas funcioni di parlamentano. Omna civitani evante 18 yari o pluse darfas votar.[1]

La konstituco di la lando promulgesis ye la 12ma di julio 1979. La legaro di Kiribati havas influi de la legaro Britaniana mixita kun lokala mori.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Peizajo an l'insulo Caroline.
Aeroportuo an l'insulo Tarawa.

Kiribati konsistas ek 33 koraliala atoli - di qui 21 habitesas - ed 1 insulo izolata e nehabitata, Banaba, jacante inter Nauru e l'insuli Gilbert. La mezavalora altitudo di la lando esas 2,5 metri sur la marala nivelo e la punto kun maxima altitudo, 81 metri, jacas en Banaba. Foresti kovras 15% de la surfaco totala di la lando. Ne existas importanta lagi o fluvii.

La klimato esas tropikala, e la temperaturo varias de 26°C til 32°C omnayare. La sika sezono eventas de decembro til marto, dum ke la du pluvoza sezoni eventas de februaro til mayo e de septembro til novembro. Tifoni esas plu frequa de novembro til marto, dum ke tornadi povas eventar plu rare.[1]

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Kiribati

Kiribati esas un ek la maxim povra landi del mondo. Ol havas poka naturala moyeni. Komercal erci di fosfato en Banaba ja esis debiligita kande la lando recevis nedependo. Lua ekonomio dependas de extera donacaji, e la precipua donacanti en 2010 e 2011 esis Australia, Taiwan, Nova-Zelando e Mondala Banko.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Studenti en Kiribati.
Pueri an la placo Baikiri, Sudal Tarawa.
Kristana kirko en Kiribati.

Kiribati havis 103 058 habitanti en 2010. La maxim multa (plu kam 90%) vivas en l'insuli Gilbert, di qui plu kam 33% habitas 16 km² en Sudal Tarawa.

L'indijena populi di Kiribati nomesas I-Kiribati. La linguo Kirbiati esas lokala dialekto di la linguo Gilbert-ana e l'originala nomo di l'ex-Britaniana kolonio esis - Angle - Gilbert Islands. L'indijena nomo adoptesis pos la nedependo en 1979.

Etniale, le I-Kiribati esis Mikroneziani. Recenta arkeologiala evidentaji indikas ke la koloniigo dil insuli dal Austroneziana populi eventis mil yari ante l'arivo di Mikroneziani. Cirkume la 14ma yarcento, Fidjiani, Samoani e Tongani invadis l'insuli, e to diversigis la rasala kompozado di la habitantaro ed introduktis linguistikala traiti Polineziana. L'intermariajo inter omna ancestra grupi, homogenigis la habitantaro, la linguo e tradicioni.

La Kiribatiani parolas linguo nomizata "Kiribatiana". Anke l'Angla esas oficiala linguo, tamen ol ne freque uzesas exter la chef-urbo. Kustume, l'Angla linguo parolesas kune la Kiribatiana. L'anciena generacioni uzas plu komplexa versioni di la linguo.

Kristanismo, introdukita da misionisti dum la 19ma yarcento, esas la religio maxime praktikata. La habitantaro esas precipue katolika (55,8%)[1], malgre existas granda grupo di kongregacionala Protestanti. Ank existas altra Protestantala eklezii, Mormoni e Testi di Jehovah.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Mulieri exekutas tradicionala danso en Kiribati.

La kanti (te anene) e precipue la dansi (te mwaie) konsideresas tre importanta.

La muziko populara di Kiribati ordinare kantesas od uzas altra bokala soni, akompanita per "korpala perkutado", quale aplaudi. La publika spektakli di kanto ordinare facesas en la moderna Kiribatiana, kun sidanta korokantisti akompanita per gitaro. Tamen, dum formala prizentadi di danso (Te Kaimatoa) o di hanchala danso (Te Buki) uzesas ligna buxo kom perkut-instrumento.

La singulareso di la dansi de Kiribati kande on komparas kun altra dansi del insuli di Pacifiko esas l'emfazo en la extensita brakii di la dansisti ed en la movadi subita di lia kapi, quale uceli.

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

Existas poka Kiribatiana skriptisti. Usana-Kiribatiana Teresia Teaiwa (1968 til 2017) esis la nomo maxime konocita.

Sporto[redaktar | redaktar fonto]

Kiribati sendis sportisti por konkursar en l'Olimpiala Ludi unesmafoye en 2004. Lua atleti konkursas en la Ludi de la Commonwealth depos 1998. Lua nacionala futbalo-esquado esas konsorto di la Kunfederuro pri Futbalo de Oceania, ma ne di FIFA.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 The World Factbook - Kiribati. CIA. URL vidita ye la 14ma di aprilo 2017.

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]


Landi e teritorii en Oceania
Atolo Johnston | Atolo Midway | Australia | Estal Timor| Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Insulo Baker | Insuli Cook | Insulo Howland | Insulo Jarvis | Insulo Wake | Insuli Marshall | Insuli Salomon | Kingman Rifo | Kiribati | Federata Stati di Mikronezia | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk | Norda Mariani | Palau | Palmyra | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Tokelau | Tonga | Tuvalu | Usana Samoa | Vanuatu | Wallis e Futuna