Tonga

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Tonga
Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga
Kingdom of Tonga
Flag of Tonga.svg Coat of arms of Tonga.svg
Flago di Tonga Blazono di Tonga
Nacionala himno:
Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga
LocationTonga.png
Urbi:
Chefurbo: Nuku'alofa
· Habitanti: 34 654 (2003)
Precipua urbo: Nuku'alofa
Lingui:
Oficala lingui: Angliana, Tongana
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejulo: George Tupou 5ma
· Chefa ministro: ʻAkilisi Pohiva
Surfaco: (186ma granda)
· Totala: 748 km²
· Aquo: 4 %
Habitanti: (195ma granda)
· Totala: 104 000[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 139 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Pa'anga
Veho-latero: sinistre
ISO: TO
TON
776
Reto-domeno: .to*
Precipua religio: kristanismo (92,9%)


Tonga esas lando ed insul-grupo en Oceania, centr-suda di Pacifiko. L'indijena nomo dil insuli esas Tonga o Tongatabu, signifikante 'santa'.

Tonga anke divenis konocita kom Amikal insuli (en Angliana linguo: Friendly Islands), pro l'amikala recevo ke James Cook havis kande il vizitis l'insuli unesma-foye, en 1773. Il arivis dum ʻinasi, lokala festivalo. Tamen, Cook ne savis ke lokala chefi deziris mortigar li, ma ne konkordis pri la formo di facar ol[2].

Bazala fakti pri Tonga.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Tonga

Arkeologiala restaji pruvis ke l'unesma habitanti di Tonga navigis de Santa-Cruz-insuli (nune parto di Salomon Insuli) ed arivis en regiono cirkum 6,000 yari ante nun. La maxim anciena populo qua habitis l'insuli esis le Lapita. Li peskis, kultivis planti e facis objekti en ceramiko. L'epoko de cirkum 450 aK til 1865 konocesis kom Imperio Tui'Tonga, kun centro en l'insulo di Tongatapu e chef-urbo en Mu'a.

Abel Tasman arivas en Tonga.

L'unesma Europani qui vizitis l'insuli esis Nederlandani Willem Schouten e Jacob Le Maire, en 1616. Li vizitis nordala insulo di Niuatoputapu. En 1643 Abel Tasman vizitis Tongatapu e Haʻapai. Altr importanta vizitero esis James Cook, en 1773, 1774 e 1777.

En 1845 Tāufaʻāhau unionis Tonga e formacis rejio. En 1875 ilu deklaris Tonga konstitucala monarkio.

Tonga divenis Britaniana protektorato en 18 di mayo 1900 pos amikeso-pakto kun Unionita Rejio, ma kontree altra insuli en Pacifiko ol ne perdis lua tradicionala monarkio. Pakto pri protektorato finis en 1970, e Tonga divenis nedependanta en 4 di junio sam yaro. Ol nemediate eniris Britaniana komuneso.

En julio 2010 lando demarshis decideme por divenar konstitucala monarkio, kande Sialeʻataongo Tuʻivakanō divenis l'unesma chefministro direte elektita.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Tonga esas konstitucala monarkio. George Tupou V esas rejo depos 2006. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune ʻAkilisi Pohiva.

La parlamento (Fale Alea) havas 1 chambro e 30 membri. Lua konstituco adoptesis en 4 di novembro 1875. Til julio 2008 la monarko anke esis ha chefo di guvernerio.

Segun determinas konstituco, Tonga furnisas gratuita prima skolo por tota populo, liceo por toti kun simbolala preci, e stato pagas studii en exter universitati, specale por medicino. Tonga anke grantas medikala sokurso a toti. Lua konstituco anke protektas privata proprieto: stranjeri ne povas komprar tereni, nur povas lokacar proprietaji.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Tonga.
Litoro di Tonga.

Tonga esas 175-insuli arkipelago, ma nur 36 havas habitanti. La maxim granda insulo esas Tongatapu, qua havas 257 km² di totala surfaco. En Tongatapu jacas la chef-urbo, Nuku'alofa. Ol havas 419 km di litoro.

Geologiale l'insuli esas de du tipi: kalkopetrala sulo de korala origino, o kalkopetrala sulo superpozita a volkanala sulo. Foresti kovras 11% di totala surfaco.

Lua klimato esas tropikala kun du sezoni: varma de decembro til mayo e temperema de junio til novembro. Granda parto di pluvo falas de februaro til aprilo. On povas okurar cikloni de oktobro til aprilo.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Tonga

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Demografio di Tonga (1961 til 2003), segun la FAO, de Unionita Nacioni. Habitanti en mili.

Plu kam 70% de la habitantaro habitas Tongatapu, la maxim granda insulo di arkipelago. Granda parto de la habitantaro havas Polineziana origino, kun mikra mixo di Melaneziani. Cirkum 3 o 4 mili habitanti havas Chiniana origino.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La religio (kristanismo) influas multe en Tongana kulturo. La rejo Taufa'ahau Tupou IV praktikis la Metodista-kredo, qua esas la religio di 40.000 habitanti.

Skolo esas gratuita ed obligita por pueri de 6 til 14-yari, e 98.9% di Tongani savas lektar e skribar[3].

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. World Population Prospects, Table A1 - Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009) - Unioninta Nacioni
  2. Mariner, William and Martin, John (1817). An account of the natives of the Tonga islands in the south Pacific ocean: With an original grammar and vocabulary of their language. Compiled and arranged from the extensive communications of Mr. William Mariner, several years resident in those islands, Volume 2
  3. The World Factbook - Tonga


Landi e teritorii en Oceania
Atolo Johnston | Atolo Midway | Australia | Estal Timor| Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Insulo Baker | Insuli Cook | Insulo Howland | Insulo Jarvis | Insulo Wake | Insuli Marshall | Insuli Salomon | Kingman Rifo | Kiribati | Federata Stati di Mikronezia | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk | Norda Mariani | Palau | Palmyra | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Tokelau | Tonga | Tuvalu | Usana Samoa | Vanuatu | Wallis e Futuna