Tonga

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Tonga
Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga
Kingdom of Tonga
Flag of Tonga.svg Coat of arms of Tonga.svg
Flago di Tonga Blazono di Tonga
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationTonga.png
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Nuku'alofa
· Habitanti: 34,654 (2003)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Nuku'alofa
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Angliana, Tongana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejulo: George Tupou 5ma
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· Chefa ministro: ʻAkilisi Pohiva
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (186ma granda)
· Totala: 748 km²
· Aquo: 4%
Habitanti: (195ma granda)
· Totala: 104,000[1] (2009)
· Totala: {{{Habitanti}}} (2009)
· Denseso di habitantaro: 139 hab./km²
· Denseso di habitantaro: {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Pa'anga
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .to
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo (92,9%)
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Tonga esas lando ed insul-grupo en Oceania, centr-suda di Pacifiko. L'indijena nomo dil insuli esas Tonga o Tongatabu, signifikante 'santa'.

Tonga anke divenis konocita kom Amikal insuli (en Angliana linguo: Friendly Islands), pro l'amikala recevo ke James Cook havis kande il vizitis l'insuli unesma-foye, en 1773. Il arivis dum ʻinasi, lokala festivalo. Tamen, Cook ne savis ke lokala chefi deziris mortigar li, ma ne konkordis pri la formo di facar ol[2].

Bazala fakti pri Tonga.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Tonga.

Arkeologiala restaji pruvis ke l'unesma habitanti di Tonga navigis de Santa-Cruz-insuli (nune parto di Salomon Insuli) ed arivis en regiono cirkum 6,000 yari ante nun. La maxim anciena populo qua habitis l'insuli esis le Lapita. Li peskis, kultivis planti e facis objekti en ceramiko. L'epoko de cirkum 450 aK til 1865 konocesis kom Imperio Tui'Tonga, kun centro en l'insulo di Tongatapu e chef-urbo en Mu'a.

Abel Tasman arivas en Tonga.

L'unesma Europani qui vizitis l'insuli esis Nederlandani Willem Schouten e Jacob Le Maire, en 1616. Li vizitis nordala insulo di Niuatoputapu. En 1643 Abel Tasman vizitis Tongatapu e Haʻapai. Altr importanta vizitero esis James Cook, en 1773, 1774 e 1777.

En 1845 Tāufaʻāhau unionis Tonga e formacis rejio. En 1875 ilu deklaris Tonga konstitucala monarkio.

Tonga divenis Britaniana protektorato en 18 di mayo 1900 pos amikeso-pakto kun Unionita Rejio, ma kontree altra insuli en Pacifiko ol ne perdis lua tradicionala monarkio. Pakto pri protektorato finis en 1970, e Tonga divenis nedependanta en 4 di junio sam yaro. Ol nemediate eniris Britaniana komuneso.

En julio 2010 lando demarshis decideme por divenar konstitucala monarkio, kande Sialeʻataongo Tuʻivakanō divenis l'unesma chefministro direte elektita.

Politiko[redaktar | edit source]

Tonga esas konstitucala monarkio. George Tupou V esas rejo depos 2006. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune ʻAkilisi Pohiva.

La parlamento (Fale Alea) havas 1 chambro e 30 membri. Lua konstituco adoptesis en 4 di novembro 1875. Til julio 2008 la monarko anke esis ha chefo di guvernerio.

Segun determinas konstituco, Tonga furnisas gratuita prima skolo por tota populo, liceo por toti kun simbolala preci, e stato pagas studii en exter universitati, specale por medicino. Tonga anke grantas medikala sokurso a toti. Lua konstituco anke protektas privata proprieto: stranjeri ne povas komprar tereni, nur povas lokacar proprietaji.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Tonga.
Litoro di Tonga.

Tonga esas 175-insuli arkipelago, ma nur 36 havas habitanti. La maxim granda insulo esas Tongatapu, qua havas 257 km² di totala surfaco. En Tongatapu jacas la chef-urbo, Nuku'alofa. Ol havas 419 km di litoro.

Geologiale l'insuli esas de du tipi: kalkopetrala sulo de korala origino, o kalkopetrala sulo superpozita a volkanala sulo. Foresti kovras 11% di totala surfaco.

Lua klimato esas tropikala kun du sezoni: varma de decembro til mayo e temperema de junio til novembro. Granda parto di pluvo falas de februaro til aprilo. On povas okurar cikloni de oktobro til aprilo.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Tonga.

Demografio[redaktar | edit source]

Demografio di Tonga (1961 til 2003), segun la FAO, de Unionita Nacioni. Habitanti en mili.

Plu kam 70% de la habitantaro habitas Tongatapu, la maxim granda insulo di arkipelago. Granda parto de la habitantaro havas Polineziana origino, kun mikra mixo di Melaneziani. Cirkum 3 o 4 mili habitanti havas Chiniana origino.

Kulturo[redaktar | edit source]

La religio (kristanismo) influas multe en Tongana kulturo. La rejo Taufa'ahau Tupou IV praktikis la Metodista-kredo, qua esas la religio di 40.000 habitanti.

Skolo esas gratuita ed obligita por pueri de 6 til 14-yari, e 98.9% di Tongani savas lektar e skribar[3].

Referi[redaktar | edit source]

  1. World Population Prospects, Table A1 - Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009) - Unioninta Nacioni
  2. Mariner, William and Martin, John (1817). An account of the natives of the Tonga islands in the south Pacific ocean: With an original grammar and vocabulary of their language. Compiled and arranged from the extensive communications of Mr. William Mariner, several years resident in those islands, Volume 2
  3. The World Factbook - Tonga


Landi e teritorii en Oceania
Atolo Johnston | Atolo Midway | Australia | Estal Timor| Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Insulo Baker | Insuli Cook | Insulo Howland | Insulo Jarvis | Insulo Wake | Insuli Marshall | Insuli Salomon | Kingman Rifo | Kiribati | Federata Stati di Mikronezia | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk | Norda Mariani | Palau | Palmyra | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Tokelau | Tonga | Tuvalu | Usana Samoa | Vanuatu | Wallis e Futuna