Tuvalu

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Tuvalu
Tuvalu
Flag of Tuvalu.svg Coat of arms of Tuvalu.svg
Flago di Tuvalu Blazono di Tuvalu
Nacionala himno:
Tuvalu mo te Atua
LocationTuvalu.png
Urbi:
Chefurbo: Funafuti
· Habitanti: 4.492 (2002)
Precipua urbo: Funafuti
Lingui:
Oficala lingui: Tuvaluana, angliana
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejio: Elizabeth 2ma
· Chefministro: Enele Sopoaga
Surfaco: (226ma granda)
· Totala: 26 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (213ma granda)
· Totala: 11 544[1] (2011)
· Denseso di habitantaro: 475,88 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: dolaro di Tuvalu, Australiana dolaro
Veho-latero: sinistre
ISO: TV
TUV
798
Reto-domeno: .tv*
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: http://www.tuvaluislands.com/


Tuvalu, ante nomizita Insuli Ellice, esas mikra stato en Oceania, konsistas ek 3 insuli e 6 atoli. Lua nomo signifikas "8 unionita", homajo ad 8 insuli qui havas habitantaro.

Bazala fakti pri Tuvalu.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Aborijeno del atolo Nukufetau.
 Precipua artiklo: Historio di Tuvalu

Unesma habitanti di Tuvalu posible arivis al insuli cirkume 3000 yari ante nun, de Tonga e de Samoa. Dum la periodo ante l'arivo di Europani, la kontakto inter l'insuli esis frequa. Ok ek la non insuli habitantesis, e la vorto Tuvalu signifikas "8 unionita", homaje a la 8 insuli di la lando qui havis habitantaro.

En 1568 Hispana navigisto Álvaro de Mendaña de Neira deskovris l'insulo di Nui, nomizita Isla de Jesús da il. Til 17ma yarcento nula Europano vizitis l'arkipelago: nur en mayo 1819 Usana kapitano Arent Schuyler de Peyster navigis en la regiono e deskovris Nukufetau e Funafuti, nomizita Ellice insulo da il, memoriganta Britaniana politikisto Edward Ellice.

Flago dil insuli Gilbert ed Ellice.

Tuvalu esis kolonio di Hispania til 1892. Ca yaro, l'insuli divenis Britaniana protektorato kun nomo Insuli Ellice. De 1916 til 1974 L'Insuli Gilbert (nune Kiribati) e l'insuli Ellice administresis quale unika kolonio, "Insuli Gilbert ed Ellice".

En 1974 Tuvaluani votis por separar su del insuli Gilbert. La lando divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 1ma di oktobro 1978, kom monarkio en la Commonwealth. En 1979 lando signatis pakto kun Usa, qua agnoskis Tuvaluana posedajo di 4 insuli, ante demandita da Usa[2].

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La chefministro Enele Sopoaga.

Tuvalu esas konstitucala monarkio, membro di la Commonwealth. La rejino Elizabeth la 2ma di Unionita Rejio reprezentesas da un general-guberniestro, nune Iakoba Italeli. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Enele Sopoaga. En 2008 per plebicito, Tuvaluani refuzis abolisar la monarkio e divenir republiko.

Lua parlamento, Palamene o Tuvalu havas unika chambro kun 15 membri, qui elektesas dal populo por 4 yari. Ne existas politikala partisi en la lando. Lua konstituco adoptesis en 15 di septembro 1986.[3]

La judiciala povo kompozesas ek la Supra Korto, la Korto di Judiciisti, e la korti dil insuli en singla insulo. La legaro di Tuvalu kompozesas ek legi qui votesis en la Britaniana parlamento dum la kolonial epoko, en l'ordinara legaro kun Britaniana influo, en kustumala legi lokala, ed en legi votata dal parlamento di Tuvalu.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Tuvalu.
Plajo che l'atolo Funafuti.

Tuvalu konsistas ek 3 korala insuli e 6 atoli. Un ek ta atoli, Funafuti (di qua la maxim granda insulo esas Fongfale), konsideresas chef-urbo di la lando. Entote, Tuvalu havas 24 km di litoro.

La maxima altitudo di la lando esas 4.5 metri sur la marala nivelo. Pro la tereni esar basa, Tuvalu esas sentiva a l'acenso de marala nivelo. On kalkulas ke ul acenso di 20 til 40 centimetri en la marala nivelo dum la proxima 100 yari povas divenar Tuvalu nehabitebla.[4][5]

La klimato dil insuli esas tropikala, kun pluvoza sezono de novembro til marto. Malgre la tropikala tempesti esas rara, en 1997 eventis 3 cikloni. En marto 2015 la ciklono Pam frapis l'insulo Nukufetau e domajis domi, plantacerii e substrukturi.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Tuvalu

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Studentini de Tuvalu en Australia.
Pueri del insulo Niutao, en Tuvalu.

On kalkulas ke Tuvaluana habitantaro atingis 11.810 personi en 2006 di qui 96% esas Polineziani e cirkume 4% Mikroneziani. Tuvaluana esas Polineziana linguo parolata en Tuvalu. Ol havas kelka relati kun altra Polineziana lingui, quale Havayiana, Samoana, ed altri. Ol parolesas da preske omna habitanti.

L'eduko en Tuvalu esas gratuita ed obligata por omna pueri evante 6 til 15 yari. Omna insuli havas primara skolo, dum ke la sekundara skolo di Motufoua jacas an l'atolo Vaitupu.[6] La fakultato Fetuvalu jacas en Funafuti, e mantenesas dal Eklezio di Tuvalu.

La maxim multa habitanti (cirkume 97%) esas kristana de la Kongregacionala Eklezio di Tuvalu (Te Ekalesia Kelisiano Tuvalu). La konstituco di la lando grandas religiala libereso por la habitantaro. Katoliki, Adventisti, Bahá'iisti e Mohamedani formacas la cetera. La lokala religio animista desaparis kun l'arivo di Kristanismo al insuli.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La tradicionala konstrukturi de Tuvalu uzas materii de lokala foresti, inkluzite ligno, fibri de kokoso e de lokala hibisko Hibiscus tiliaceus. Pos la kontakto kun l'Europani, materii quale klovi e teguli de stalo kun zinko adoptesis. Nune uzesas betono e ligno importacita por la nova konstrukturi.

La precipua muziki e dansi esas fatele, fakanau e fakaseasea. Fatele tradicionale uzesas por homajar la chefi od altra importanta personi.

Referi[redaktar | redaktar fonto]


Landi e teritorii en Oceania
Atolo Johnston | Atolo Midway | Australia | Estal Timor| Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Insulo Baker | Insuli Cook | Insulo Howland | Insulo Jarvis | Insulo Wake | Insuli Marshall | Insuli Salomon | Kingman Rifo | Kiribati | Federata Stati di Mikronezia | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk | Norda Mariani | Palau | Palmyra | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Tokelau | Tonga | Tuvalu | Usana Samoa | Vanuatu | Wallis e Futuna