Samoa

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa
Independent State of Samoa
Flag of Samoa.svg Coat of arms of Samoa.svg
Flago di Samoa Blazono di Samoa
Mapo di Samoa
Chefurbo: Apia
·Habitanti: 39,666 (2003)
Precipua urbo: Apia
Oficala linguo: samoana, angliana
Guvernerio: Republiko
·O le Ao o le Malo: Tuiatua Tupua Tamasese Efi
·Chefa ministro: Tuilaepa Aiono Sailele Malielegaoi
Surfaco: (174ma granda)
·Totala: 2,831 km²
·% aquo: 0,3
Habitanti: (166ma granda)
·Totala: 179,000[1] (2009)
·Lojanto-denseso: 63,2 hab./km²
Nacionala himno: The Banner of Freedom
Pekunio: Tala
Reto-kodo: .ws
Precipua religio: kristanismo, 96,6%

Samoa esas arkipelago en Oceania, suda di Oceano Pacifiko. L'insulo nomesis pro le Moa, extingita membri dil strucho-familio. La nomo forsan devenis de Maori di Nova-Zelando, o del insulani.

Bazala fakti pri Samoa:

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Samoa.

Samoani originis de Austroneziana populi qua expansis su de Sud-Est Azia inter 2500 e 1500 yari aK. Studii pri Lapita populo, qua habitis en la regiono indikas que li voyajis inter Samoa, Fidji e Tonga.

Kontakti kun Europani komencis dum la komenco di 18ma yarcento. Nederlandana Jakob Roggeveen esis l'unesma Europano qua vidis l'insuli, ye 1722. Pose, Franciana explorero Louis Antoine de Bougainville arivis en la regiono.

Nur pos 1830a yari komencis la viziti di Angliana misioneri e komercisti. Dum ta epoko, Samoani divenis konocita kom sovaja e militema, e facis violentoz ataki kontre Franciani, Britaniani, Germaniani ed Usani. Segun Barbara A. West, Samoani kapo-tranchis lia enemiki por donar lua kapi a lua chefi, kom pruvo di braveso.[2] Germaniani komencis komercar kun habitanti di Upolu, dum ke Usani komencis komercar kun habitanti di Tutuila e Manu'a, ke pose formacis Usana Samoa.

Cirkum 1918 totala populo di Samoa esis cirkum 38,000 Samoani e 1,500 Europani. En fino di 1920a yari komencis movado kontre Europana koloniigo. Ye 28 di decembro 1929 alta chefo Tupua Tamasese Lealofi komandis ne-violentoza demonstro kontre Nova-Zelandana administro, ma polico pafis kontre la demonstro e mortis Tamasese e 10 alta personi. Ye 2002 Nova-Zelandana chefa ministro Helen Clark apologiis por l'incidento.

Samoa divenis nedependanta de Nova-Zelando ye 1 di januaro 1962, kun la nomo Westala Samoa. Ye julio 1997 lando chanjis lia nomo vers Samoa, malgre la protesto di Usa, qua kontrolas Samoa Usana. Nune, malgre Samoa Usana e Samoa partigas sama linguo e raso, kulturo di la du evolucionas aparte: dum ke Samoa Usani adoptas Usana futbalo e basbalo kom populala sporti e sufras Usana kultural influo, (west) Samoani adoptas kriketo e rugby kom sporti, ed adoptas Nova-Zelandana kulturo.

Politiko[redaktar | edit source]

Guvernala edifici en Apia.

Segun 1960 konstituco, 2 lokala chefi recevis la titulo di chefi di stato (en Samoana, "O le Ao o le Malo"). Kun la morto di Malietoa Tanumafili II ye 11 di mayo 2007, lia sucedanto (Tuiatua Tupua Tamasese Efi) asumis la guvernerio por 5-yara periodo.

Legifala povo esas kompozata da unika chambro, Fono, kun 49 membri elektata por 5 yari. Chefa ministro esas elektata da majoritato en Fono.

Judiciala povo esas bazata en Angla sistemo.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Samoa kun lua precipua urbi e stradi.

L'arkipelago konsistas ek du precipua insuli, Upolu e Savai'i, qua reprezentas plu 99% di totala surfaco di lando, ed ok mikra insuli. Upolu koncentras tri quarimi di totala populo. Savai'i esas la maxim granda insulo di lando. Lando havas totalo di 2,944 km² di surfaco e 403 km di litoro.

Tota l'insuli originis de volkanal aktiveso, ma nur Savai'i nur havas aktiva volkani. La maxim alta punto di lando esas monto Mauga Silisili, kun 1,857 metri di altitudo.

Lua klimato esas equatorala, kun yaral averajala temperaturo di 26,5ºC. Pluvo esas plu intensa de novembro til aprilo. Rara cikloni povas okurar.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Samoa.

Industrio reprezentas plu kam 58% di totala KLP di lando, dum ke servadi reprezentas plu kam 30%. Turismo nun reprezentas cirkum 25% di KLP.

Demografio[redaktar | edit source]

De Samoana populo 92,6% esas Samoani, 7% mestici (Samoani kun Europani) e nur 0,4% Europani.

Kulturo[redaktar | edit source]

Tatuo esas parto di la kulturo di Samoa.

En literaturo, la precipua nomi esas poeti Albert Wendt, Sapa'u Ruperake Petaia, Eti Sa'aga e Savea Sano Malifa.

Referi[redaktar | edit source]

  1. World Population Prospects, Table A1
  2. Barbara A. West, Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Infobase Publishing, p.704


Landi e teritorii en Oceania
Usana Samoa | Australia | Baker-insulo | Cook-Insuli | Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Howland Insulo | Jarvis-insulo | Johnston-atolo | Kingman Rifo | Kiribati | Marshall Insuli | Federati Stati di Mikronezia | Midway-atolo | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk Insulo | Norda Mariani | Palau | Palmyra Atolo | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Samoa Usana | Salomon Insuli | Timor Leste| Tokelau | Tonga | Tuvalu | Vanuatu | Wake Insulo | Wallis e Futuna