Samoa

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Samoa
Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa
Independent State of Samoa
Flag of Samoa.svg Coat of arms of Samoa.svg
Standardo di Samoa Blazono di Samoa
Nacionala himno:
The Banner of Freedom
LocationSamoa.png
Urbi:
Chefurbo: Apia
Precipua urbo: Apia
Lingui:
Oficala lingui: samoana, angliana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· O le Ao o le Malo: Tuiatua Tupua Tamasese Efi
· Chefa ministro: Tuilaepa Aiono Sailele Malielegaoi
Surfaco: (174ma granda)
· Totala: 2 831 km²
· Aquo: 0,3 %
Habitanti: (166ma granda)
· Totala: 179 000[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 63,2 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Tala
Veho-latero: dextre, sinistre
ISO: WS
WSM
882
Reto-domeno: .ws*
Precipua religio: kristanismo, 96,6%
Oficala retosituo: http://www.samoagovt.ws/


Samoa esas arkipelago en Oceania, an la sudo dil Oceano Pacifiko. L'insulo nomizesis pro le Moa, extingita membri dil strucho-familio. La nomo forsan devenis de Maori di Nova-Zelando, o del insulani.

Bazala fakti pri Samoa:

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Samoa

Samoani originis de populi Austroneziani qui expansis su de Sud-Est Azia inter 2500 e 1500 yari aK. Studii pri Lapita populo, qua habitis en la regiono indikas que li voyajis inter Samoa, Fidji e Tonga.

Kontakti kun Europani komencis dum la komenco di 18ma yarcento. Nederlandana Jakob Roggeveen esis l'unesma Europano qua vidis l'insuli, en 1722. Pose, Franca explorero Louis Antoine de Bougainville arivis en la regiono.

Nur pos la yari 1830ma komencis la viziti di Angliana misioneri e komercisti. Dum ta epoko, Samoani divenis konocita kom sovaja e militema, e facis violentoz ataki kontre Franciani, Britaniani, Germaniani ed Usani. Segun Barbara A. West, Samoani kapo-tranchis lia enemiki por donar lua kapi a lua chefi, kom pruvo di braveso.[2] Germaniani komencis komercar kun habitanti di Upolu, dum ke Usani komencis komercar kun habitanti di Tutuila e Manu'a, ke pose formacis Usana Samoa.

Cirkum la yaro 1918 la habitantaro di Samoa esis cirkume 38.000 Samoani e 1,500 Europani. En fino di la yari 1920ma komencis movado kontre Europana koloniigo. Ye la 28ma di decembro 1929 alta chefo Tupua Tamasese Lealofi komandis ne-violentoza demonstro kontre Nova-Zelandana administro, ma polico pafis kontre la demonstro e mortis Tamasese e 10 alta personi. En 2002 lor Nova-Zelandana chefministro Helen Clark apologiis por l'incidento.

Samoa divenis nedependanta de Nova-Zelando ye 1 di januaro 1962, kun la nomo Westala Samoa. Ye julio 1997 lando chanjis lia nomo vers Samoa, malgre la protesto di Usa, qua kontrolas Samoa Usana. Nune, malgre Samoa Usana e Samoa partigas sama linguo e raso, kulturo di la du evolucionas aparte: dum ke Samoa Usani adoptas Usana futbalo e basbalo kom populala sporti e subisas Usana kultural influo, (westala) Samoani adoptas kriketo e rugby kom sporti, ed adoptas Nova-Zelandana kulturo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Guvernala edifici en Apia.

Segun la konstituco adoptita en 1960, 2 lokala chefi recevis la titulo di chefi di stato (en Samoana, "O le Ao o le Malo"). Kun la morto di Malietoa Tanumafili II ye 11 di mayo 2007, lua sucedanto (Tuiatua Tupua Tamasese Efi) asumis la guvernerio por 5-yara periodo.

Legifala povo konsistas ek unika chambro, Fono, kun 49 membri qui elektesas por 5 yari. La chefa ministro elektesas da majoritato en Fono.

Judiciala povo apogas su en l'Angla sistemo.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Samoa kun lua precipua urbi e stradi.
Peizajo de la sud-esto dil insulo Upolu.

L'arkipelago konsistas ek du precipua insuli, Upolu e Savai'i, qui reprezentas plua kam 99% de la surfaco di la lando, ed ok mikra insuli. Upolu koncentras tri quarimi de la habitantaro. Savai'i esas la maxim granda insulo di la lando. Samoa havas entote 2 944 km² di surfaco e 403 km di litoro. Pro la poka grandeso de lia surfaci, l'insuli ne havas longa fluvii.

Tota l'insuli originis de volkanal aktiveso, ma nur Savai'i nur havas aktiva volkani. La maxim alta punto di la lando esas monto Mauga Silisili, kun 1 857 metri di altitudo.

Lua klimato esas equatorala, kun mezavalora yarala temperaturo di 26,5ºC. La pluvoza sezono iras de novembro til aprilo. Cikloni povas eventar rare.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Samoa

Industrio reprezentas plua kam 58% de la KLP di la lando, dum ke servadi reprezentas plua kam 30%. Turismo nun reprezentas cirkume 25% de la KLP.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Samoana familio.

Segun la demografiala kontado di 2016, Samoa havis 195 843 habitanti.[3] La maxim multa (92,6%) esas Samoani, 7% esas "Euroneziani" (mestici de Europani ed Austroneziani), e 0,4% esas Europani, segun The World Factbook.

L'oficala linguo di la lando esas Samoana ed Angla. Inkluzite la personi qui parolas un ek la du oficala lingui kom duesma linguo, existas plua parolanti di Samoani kam parolanti dil Angla: cirkume 91,1% ek la habitantaro parolas la Samoana.[4]

La religio kun maxima nombro di adepti esas Kongregacional Eklezio Kristana di Samoa (31,8). Altra importanta religiala grupi esas Katoliki 19,4%, Metodisti 15,2%, Asemblo di Deo (13,7%), Kirko di Iesu Kristo di Lasta-Dia Santi (7,6%), Adventisti (3,9%), ed altri.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Tatuo esas parto di la kulturo di Samoa.

Pri literaturo, la precipua nomi esas poeti Albert Wendt, Sapa'u Ruperake Petaia, Eti Sa'aga e Savea Sano Malifa.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. World Population Prospects, Table A1
  2. Barbara A. West, Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Infobase Publishing, p.704
  3. Population & Demography Indicator Summary (en Angla). Samoa Bureau of Statistics. URL vidita ye la 13ma di julio 2018.
  4. "Samoa". The World Factbook. URL vidita ye la 13ma di julio 2018.


Landi e teritorii en Oceania
Atolo Johnston | Atolo Midway | Australia | Estal Timor| Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Insulo Baker | Insuli Cook | Insulo Howland | Insulo Jarvis | Insulo Wake | Insuli Marshall | Insuli Salomon | Kingman Rifo | Kiribati | Federata Stati di Mikronezia | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk | Norda Mariani | Palau | Palmyra | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Tokelau | Tonga | Tuvalu | Usana Samoa | Vanuatu | Wallis e Futuna