19ma yarcento

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Historio > yarcento
18ma yarcento19ma20ma yarcento
Czapek60.jpg

Yardeki:

1800ma1810ma1820ma1830ma1840ma
1850ma1860ma1870ma1880ma1890ma


Yari:

18011802180318041805
18061807180818091810

18111812181318141815
18161817181818191820

18211822182318241825
18261827182818291830

18311832183318341835
18361837183818391840

18411842184318441845
18461847184818491850

18511852185318541855
18561857185818591860

18611862186318641865
18661867186818691870

18711872187318741875
18761877187818791880

18811882188318841885
18861887188818891890

18911892189318941895
18961897189818991900

La mondo en 1897. Rozee, Britanian imperio.

La 19ma yarcento komencis ye la 1ma di januaro 1801 e finis ye la 31ma di decembro 1900.

Dum la 19ma yarcento eventis inter altri la krulo dil imperii Hispana, dil Unesma e di la Duesma imperii Franca, e e dil imperii Chiniana, Santa Romana e Mughal. Kontree, kreskis la teritorii e l'influi di Britanian imperio, Usa, Rusa imperio, Germana imperio, di la duesma kolonial imperio di Francia e di Japonian imperio. Unionita Rejio divenis klare la dominacinta povo pos 1815.

Multa ciencala deskovraji facesis dum ta yarcento: Charles Darwin publikigis L'Origino dil Speci en 1859 e propozis evoluciono-teorio. Gregor Mendel studiis longatempe la biologiala heredo, origino di la moderna genetiko. Louis Pasteur developis la pasteuriso e kreis la vacino kontre la rabio. Dmitri Mendeleev kreis la periodala tabelo por klasifikar kemial elementi.

Vapora lokomotivo da Richard Trevithick.

L'inquesti e la developo di la konoci pri vaporo, elektro e fosila fueli dum la yarcento permisis la kreado di multa importanta inventuri dum ta epoko, exemple la lokomotivo, la vapornavo, la telegrafilo, la telefonilo, la lampo, o la moderna automobilo kun motoro di interna kombusto da Karl Benz. La transmara navigado kreskis dum ta epoko pos l'aparo di vapornavi. L'industriala produktado per mashini anke kreskis, ma to ne adportis prospero ad omna homi.

En 1804 la habitantaro di la Tero esis cirkume 1 miliardo, e komencis kreskar rapide dum la yarcento. La habitantaro di Europa duopligis dum la yarcento, de 200 milioni til 400 milioni.

Sklaveso reduktesis multe dum la yarcento: en 1833 ol abolisesis en tota Britaniana kolonii; en Usa ol abolisesis komplete pos l'Usana interna milito. En Brazilia ol abolisesis en 1888. Simile, serfeso abolisesis en Rusa imperio.

La Libereso Duktas la Populo, pikturo da Eugène Delacroix pri la Revoluciono di 1830.

Tri granda revolucioni komencis en Francia e dissemis influi tra altra landi: la revoluciono di 1830, la revoluciono di 1848 e la revoluciono di 1871. La movado di laboristi e l'idei pri anarkiismo, socialismo e komunismo ank evolucionis dum ta yarcento. Karl Marx publikigis Komunista publika deklaro en 1848 e skribis l'unesma volumo "La Kapitalo - Kritiko pri la politikal ekonomio" en 1867. L'altra du volumi publikigesis da Friedrich Engels pos la morto di Marx, en 1885 e 1894, rispektive. Ta libri havis granda influi en la filozofio, en la kulturo ed en la politiko e la revolucioni di la sequanta yarcento. La idei pri anarkiismo da Mihail Bakunin anke developesis dum ta yarcento. Altralatere, la idei konocita kom pozitivismo e developita dal Franca filozofo Auguste Comte pri la supereso di la cienco super la teologio e la metafiziko, ganis adepti meze la Sud-Amerikana politikisti e militisti.

En la komenco dil yarcento naskas Imperio-stilo en Francian arkitekturo. En la mezo dil yarcento aparis la stiko konocita kom "Neogotiko" ed dum la fino dil yarcento aparis la stilo Art-Nouveau.

José de San Martín proklamas la nedependo di Peru ye la 28ma di julio 1821.

De 1809 til 1898 preske tota Hispana kolonii en Nordala, Centrala e Sudala Amerika obtenis lia nedependi. Kuba esis la lasta, ma ol perdis lua nedependo en 1898 kande Usa vinkis Hispania en Usana-Hispana milito. Brazilia divenas nedependanta de Portugal ye la 7ma di septembro 1822. En 1825 Uruguay divenis nedependanta de Brazilia.

L'unesma elektita parlamento di Hungaria, 1848.

En Europa eventis la nedependo di Grekia en 1821, di Belgia en 1830, e di Rumania en 1877, pos militi, rispektive la milito por la nedependo di Grekia, milito por la nedependo di Belgia e la Rusa-Turka milito di 1877-1878. Hungaria, duktita da Lajos Kossuth, anke probis divenar nedependanta de Austrian imperio en 1848. La nedependo-proceso sufokesis, ma en 1867 Austria-Hungaria divenis duala monarkio.

De 1853 til 1856 eventis la Milito en Krimea, ube Rusa imperio perdis la milito kontre Francia, Unionita Rejio, Otoman imperio e la Rejio di Sardinia. Anke dum la 19ma yarcento eventis l'unigo di Italia en 1870, e Germania en 1871, kom monarkii. Vittorio Emmanuele la 2ma e Wilhelm la 1ma, rispektive, divenis la reji di la du landi.

En Pacifiko rejulo Kamehameha la 1ma o Kamehameha la Granda unionas tota l'insuli di Havayi sub lia regno en 1810. La dinastio Kamehameha guvernis til 1893, kande Usana trupi revokis lasta imperiestrino, Liliʻuokalani.

Mapo di Afrika en 1913, rezulto di lua divido dum la 19ma yarcento.

L'Europana povi (Francia, Unionita Rejio) dividis Afrika en koloniala zoni, exemple Franciana West Afrika. Portugal mantelis lua kolonii en Angola, Mozambik ed altra mikra teritorii, Belgia recevis Belga Kongo (nune Demokratial Republiko Kongo) dum ke Italia recevis Libia, Eritrea e Somalia, e Germanian imperio recevis Tanganyika, Namibia e Kamerun. Nur Etiopia e Liberia restis nedependanta dum la fino dil siglo. Tamen, Liberia divenis l'unesma nedependanta lando en Afrika, en 1847.

Anke teritorii en Azia dividesis en influo-zoni o kolonii. Francia okupis Indochinia, dum ke Unionita Rejio okupis Indiana subkontinento e militis tri foyi kontre Burma, e vinkis Chinia dum l'unesma e la duesma opiumo-militi. Li establisis kolonio en Hong Kong.

1801 til 1850[redaktar | redaktar fonto]

Dum l'unesma duimo dil 19ma yarcento eventis inter altri:

Europa[redaktar | redaktar fonto]

La frontieri di Europa pos Wien-kongreso en 1815.

Azia[redaktar | redaktar fonto]

Nord-Amerika[redaktar | redaktar fonto]

Sud-Amerika[redaktar | redaktar fonto]

Charto qua deklaras la portui di Brazilia "apertita a omna nacioni amiki di Portugal".

Oceania[redaktar | redaktar fonto]

  • Indijena populi di Australia diminutas drastike pro ataki da koloniani.

1851 til 1900[redaktar | redaktar fonto]

Dum la duesma duimo dil 19ma yarcento eventis inter altri:

Mondo[redaktar | redaktar fonto]

Europa[redaktar | redaktar fonto]

Giuseppe Garibaldi e la Reda Kamizi en la batalio di Milazzo.

Azia[redaktar | redaktar fonto]

Afrika[redaktar | redaktar fonto]

Nord-Amerika[redaktar | redaktar fonto]

Central Amerika[redaktar | redaktar fonto]

Sud-Amerika[redaktar | redaktar fonto]

La teritorii di Peru, Bolivia e Chili ante Pacifiko-milito.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Trevelyan, George Macaulay (1912) - Garibaldi and the Thousand - . (London) Longmans.