Paraguay

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Paraguay
República del Paraguay
Tetã Paraguái
Flag of Paraguay.svg Coat of arms of Paraguay.svg
Standardo di Paraguay Blazono di Paraguay
Nacionala himno:
Paraguayos, República o Muerte
LocationParaguay.svg
Urbi:
Chefurbo: Asuncion
· Habitanti: 512 112 (2002)
Precipua urbo: Asuncion
Lingui:
Oficala lingui: Hispana, Guarani
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Mario Abdo Benítez
Surfaco: (59ma granda)
· Totala: 406 752 km²
· Aquo: 2,3 %
Habitanti: (101ma granda)
· Totala: 7 152 703 (2019)
· Denseso di habitantaro: 17,58 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Guarani
Veho-latero: dextre
ISO: PY
PRY
600
Reto-domeno: .py*
Precipua religio: katolikismo (90,1%)


Paraguay esas senlitora lando jacanta an la centro di Sud-Amerika. Lu havas kom vicini Bolivia norde e nord-weste, Brazilia este, ed Arjentinia sud-este, sude e weste. Lua chef-urbo esas Asuncion.

Indijeni de raso Guaraní ja vivis en la regiono adminime 1.000 yari ante l'arivo dal Hispani. Jezuiti portis kristanismo a la lando. En la 19ma yarcento la Milito di Paraguay o Milito di la Triopla Interkonsento mortigis 60% til 70% de lua habitantaro. Dum la 20ma yarcento la lando havis epoki di diktatoreso, la lasta komandata da Alfredo Stroessner. Pos finir l'autoritatoza rejimo, komencis demokratiala periodo kun multa partisi, e yusta elekti eventis en 1993. La sequanta yaro, Paraguay esis un ek la fondinti di Mercosur.

En 2009 on kalkulis ke la lando havis 6.5 milion habitanti di qui la maxim multa habitas este de la lando.

Bazala fakti pri Paraguay

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Paraguay

Ante l'arivo di Europani, Paraguay habitesis da 17 indijena kulturi di etnio Guaraní. Ta kulturi duras existar til nun. Unesma Hispaniani arivis en la regiono cirkum la yaro 1516. L'urbo di Asuncion fondesis ye la 15ma di agosto 1537 da Juan de Salazar y Espinosa. L'urbo divenis importanta centro por jezuiti komencar lia verki en Sud-Amerika.

En 1542 Paraguay divenis parto di Vicerejio di Peru, kun sideyo en Lima. Jezuiti arivis en la regiono en 1604, dum la guvernerio di Hernando Arias ("Hernandarias") de Saavedra. Dum plu kam 150 yari, li verkis en Paraguay ed en la regioni di Corrientes (nune Arjentinia) e Rio Grande do Sul til ekpulsesir da Hispaniani e Portugalani en 1767. Anke dum la guvernerio di Hernandarias la regiono esis dividita en du administrala regioni: Paraguay y Buenos Aires. En 1776 Hispana rejulo Carlos la 3ma kreis la Vicerejio di la fluvio Plata, ed unionis Paraguay kun ta vicerejio. Ta uniono duris til 1811.

En 1810 arivis en la regiono di Buenos Aires la notico ke Napoleon Bonaparte okupis Hispania ed ekpulsis la rejulo Fernando la 7ma. Sen la rejulo, komencis em Sud-Amerika la Revoluciono di Mayo en Buenos Aires. Paraguayani ne partoprenis en la revoluciono, por existar rivaleso inter la habitanti di Asuncion e di Buenos Aires (Porteños).

Fulgencio Yegros, Gaspar de Francia e Pedro Juan Caballero, heroi de Paraguayana nedependo.

José Espínola y Peña esis la reprezentero di Paraguayani en Asuncion. Ilu mentiis pri la suporto di la habitanti di Asuncion a la revoluciono. Do, en la fino di 1810, Buenos Aires sendis Manuel Belgrano en komando di expediciono por liberigar Paraguay de Hispana dominaco. Belgrano perdis la batalii di Tacuari e Paraguarí kontre royalisti ye la 9ma di mayo 1811, ma ye la 14ma di mayo Pedro Juan Caballero komencis la revoluciono qua rezultis en Paraguayana nedependo. En la 17ma di junio eventis kongreso komandata dal ex-royalisto Fulgencio Yegros qua kreis uniono por guvernar Paraguay. Ta uniono establisis projeto pri kunfederuro inter Paraguay e l'Unionita Provinci di Río de la Plata. En 1821 Fulgencio Yegros mortigesis.

José Gaspar Rodríguez de Francia esis un ek la precipua nomi de Paraguayana historio. Ilu guvernis de 1814 til lua morto en 1840. Dum lua guvernisteso l'unesma industrii instalesis en Paraguay.

Ye la 14ma di marto 1844 Carlos Antonio López asumis kom unesma prezidanto di Paraguay. Lua filiulo, Francisco Solano López, komencis modernigar lando, instalar skoli, konstruktar navi ed inauguris l'unesma fervoyo di lando. En decembro 1864, pos Bernardo Berro, lua asociiito en Uruguay, esar ekpulsita de povo kun la helpo di Brazilia, Solano López deklaris milito kontre Brazilia ed komencis la Milito di Paraguay, anke konocata kom Milito di la Triopla Interkonsento. Por atakar la sudo di Brazilia ed Uruguay, Paraguay trairis l'Arjentiniana teritorio di Corrientes. To enduktis Arjentinia en la milito kontre Paraguay, qua vinkesis pos 6-yara kombati. Francisco Solano López, lore diktatoro di lando, mortigesis en batalio. Kun la milito lando perdis 2/3 ek lua maskula populo, ed en 1870 restis precipue mulieri, olda personi e pueri, lua industrio esis severe destruktita, publika eduko preske desaparis e la ferovoyo e la telegrafo konfiskesis por pagar debi pri la milito. Paraguay anke perdis kelka teritorii por Brazilia e la nuna provinco di Formosa por Arjentinia.

Dum la 20ma yarcento, de 1932 til 1935, eventis la milito en Chaco, en qua Paraguay vinkis Bolivia. De marto til agosto 1947 eventis interna milito en lando, qua produktis 30.000 morti[1].

En 1954 generalo Alfredo Stroessner kaptis povo pos revokir prezidanto Federico Chávez Careaga. Stroessner restis en povo til la 3ma di februaro 1989 kande stato-stroko komandata dal generalo Andrés Rodríguez Pedotti revokis ilu.

En 1992 Paraguay adoptis nova konstituco qua limitis ofico-tempo di prezidanteso a 5 yari. En 1993 eventis elekto, e Juan Carlos Wasmosy divenis l'unesma civila prezidanto di lando pos 40 yari, en yusta e neta elekti. La sequanta yaro, Paraguay esis un ek la fondinti di Mercosur.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La prezidanto di Paraguay esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio. Segun la konstituco di 1992, lu elektesas dal populo por 5-yara periodo.

La parlamento havas 2 chambri. La basa chambro esas la Chambro di Deputati (Cámara de Diputados) havas 80 membri qui elektesas dal populo por 5-yara periodo. L'alta chambro esas la Senato (Senado), qua havas 45 membri qui elektesas anke por 5 yari.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Paraguay.
Peizajo en la regiono di Gran Chaco.

Fluvio Paraguay dividas lando en du parti. L'estala rivo (konocata kom regiono Paraná) e la westala rivo, konocata kom Chaco. L'estala regiono esas la maxim populoza di la lando, e la maxim populoza urbi di Paraguay jacas en ol. An la frontiero kun Brazilia - sud-este de la lando - jacas l'aquobarilo Itaipu, en la fluvio Paraná. Itaipu furnisas 95% ek omna elektrala energio konsumata da Paraguay, e permisas la lando exportacar elektro a Brazilia. Altra granda aquobarilo en la fluvio Paraná esas Yaciretá, an la frontiero kun Arjentinia.

Lua klimato varias de subtropikala a temperema. La lando havas du sezoni: la sika e la pluvoza. Venti influas multe en Paraguayana klimato: de oktobro til marto, varma venti suflas de Amazon-baseno, dum ke de aprilo til septembro kolda venti suflas de Andi. La mezavalora pluvo-quanto yarala an la foresti este de la lando esas cirkume 1.700 mm, dum ke Chaco recevas admaxime cirkume 500 mm omnayare.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Paraguay

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Preske 95% de Paraguayana habitantaro esas mestica di Hispani kun indijeni. Cirkume 56% de la habitantaro habitas urbi, e la maxim multa habitas este de la lando.

La maxim populoza urbi segun la kontado di 2002[2] esas Asuncion (512.112 habitanti), Ciudad del Este (222.274 habitanti), San Lorenzo (204.356 habitanti) e Luque (170.986 habitanti).

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Paraguayana kulturo mixas Hispaniana ed indijena kulturi: plu kam 80% de la habitantaro parolas Hispana e Guarani. "Jopara", mixo inter ta du lingui, ank esas larje uzata.

Pro la bilingueso di lua habitantaro, existas en Paraguay literaturo en linguo Guaraní, exemple verki da Natalicio de María Talavera e da la poeti Rigoberto Fontao Meza e Félix Fernández Galeano. Nune, 94,6% de la Paraguayani savas lektar e skribar.

Pri muziko, Paraguayana polko kombinas binara e ternara ritmi, dum ke Europana polko uzas nur binara ritmo. La maxim konocata stilo di muziko de Paraguay esas "guarania" kreita dal muzikistulo José Asunción Flores en 1925[3]. Importanta nomo en la historio di Paraguayana muziko esas Luis Alberto del Paraná. Pos la yari 1990ma aparis kelka grupi di rock, exemple Enemigos de la Klase[4] ("punk rock") e Ripe Banana Skins[5] (ska).

La maxim populara sporto di la lando esas futbalo. La precipua fubtalo-klubi Paraguayana esas Club Olimpia e Club Cerro Porteño.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana