Paraguay

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Paraguay
República del Paraguay
Tetã Paraguái
Flag of Paraguay.svg Coat of arms of Paraguay.svg
Flago di Paraguay Blazono di Paraguay
Nacionala himno:
Paraguayos, República o Muerte
LocationParaguay.svg
Urbi:
Chefurbo: Asuncion
· Habitanti: 512 112 (2002)
Precipua urbo: Asuncion
Lingui:
Oficala lingui: Hispaniana, Guarani
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Horacio Cartes
Surfaco: (59ma granda)
· Totala: 406 752 km²
· Aquo: 2,3 %
Habitanti: (101ma granda)
· Totala: 6 831 206 (2008)
· Denseso di habitantaro: 15 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Guarani
Veho-latero: dextre
ISO: PY
PRY
600
Reto-domeno: .py*
Precipua religio: katolikismo (90,1%)


Paraguay esas senlitora lando qua jacas en la centro di Sud-Amerika. Lua vicina landi esas en nord-westo e nordo Bolivia, en esto Brazilia, en sud-esto, sudo e westo Arjentinia. Chef-urbo: Asuncion.

Indijeni de raso Guaraní ja vivis en la regiono adminime 1,000 yari ante l'arivo di Hispaniani. Jezuiti portis kristanismo a la lando. En la 19ma yarcento la Milito di Paraguay o Milito di la Triopla Interkonsento mortigis 60% til 70% de lua habitantaro. Dum la 20ma yarcento la lando havis epoki di diktatoreso, la lasta komandita da Alfredo Stroessner. Pos finir l'autoritatema rejimo, komencis demokratiala periodo kun multa partisi, e yusta elekti eventis en 1993. La sequanta yaro, Paraguay esis un ek la fondinti di Mercosur.

En 2009 on kalkulis ke lando havis 6.5 milion habitanti di qui la maxim multa vivas este de lando.

Bazala fakti pri Paraguay

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Paraguay

Ante l'arivo di Europani, Paraguay habitesis da 17 indijena kulturi de raso Guaraní. Ta kulturi duras existar til nun. Unesma Hispaniani arivis en la regiono cirkum la yaro 1516. L'urbo di Asuncion fondesis ye la 15ma di agosto 1537 da Juan de Salazar y Espinosa. L'urbo divenis importanta centro por jezuiti komencar lia verki en Sud-Amerika.

En 1542 Paraguay divenis parto di Vicerejio di Peru, kun sideyo en Lima. Jezuiti arivis en la regiono en 1604, dum la guvernerio di Hernando Arias ("Hernandarias") de Saavedra. Dum plu kam 150 yari, li verkis en Paraguay ed en la regioni di Corrientes (nune Arjentinia) e Rio Grande do Sul til ekpulsesir da Hispaniani e Portugalani en 1767. Anke dum la guvernerio di Hernandarias la regiono esis dividita en du administrala regioni: Paraguay y Buenos Aires. En 1776 Hispana rejulo Carlos la 3ma kreis la Vicerejio di la fluvio Plata, ed unionis Paraguay kun ta vicerejio. Ta uniono duris til 1811.

En 1810 arivis en la regiono di Buenos Aires la notico ke Napoleon Bonaparte okupis Hispania ed ekpulsis la rejulo Fernando la 7ma. Sen la rejulo, komencis em Sud-Amerika la Revoluciono di Mayo en Buenos Aires. Paraguayani ne partoprenis en la revoluciono, por existar rivaleso inter la habitanti di Asuncion e di Buenos Aires (Porteños).

Fulgencio Yegros, Gaspar de Francia e Pedro Juan Caballero, heroi de Paraguayana nedependo.

José Espínola y Peña esis la reprezentero di Paraguayani en Asuncion. Ilu mentiis pri la suporto di la habitanti di Asuncion a la revoluciono. Do, en la fino di 1810, Buenos Aires sendis Manuel Belgrano en komando di expediciono por liberigar Paraguay de Hispaniana dominacajo. Belgrano perdis la batalii di Tacuari e Paraguarí kontre royalisti en 9 di mayo 1811, ma ye la 14ma di mayo Pedro Juan Caballero komencis la revoluciono qua rezultis en Paraguayana nedependo. Ye la 17ma di junio un kongreso kreis uniono por guvernar komandita dal ex-royalisto Fulgencio Yegros. Ta uniono establisis un projeto pri kunfederuro inter Paraguay e l'Unionita Provinci di Río de la Plata. En 1821 Fulgencio Yegros mortigesis.

José Gaspar Rodríguez de Francia esis un di la precipua nomi de Paraguayana historio. Ilu guvernis de 1814 til lua morto en 1840. Dum lua guvernisteso l'unesma industrii instalesis en Paraguay.

Ye la 14ma di marto 1844 Carlos Antonio López asumis kom unesma prezidanto di Paraguay. Lua filiulo, Francisco Solano López, komencis modernigar lando, instalar skoli, konstruktar navi ed inauguris l'unesma fervoyo di lando. En decembro 1864, pos Bernardo Berro, lua asociiito en Uruguay, esar ekpulsita de povo kun la helpo di Brazilia, Solano López deklaris milito kontre Brazilia ed komencis la Milito di Paraguay, anke konocata kom Milito di la Triopla Interkonsento. Por atakar la sudo di Brazilia ed Uruguay, Paraguay trairis l'Arjentiniana teritorio di Corrientes. To enduktis Arjentinia en la milito kontre Paraguay, qua vinkesis pos 6-yara kombati. Francisco Solano López, lore diktatoro di lando, mortigesis en batalio. Kun la milito lando perdis 2/3 ek lua maskula populo, ed en 1870 restis precipue mulieri, olda personi e pueri, lua industrio esis severe destruktita, publika eduko preske desaparis e la ferovoyo e la telegrafo konfiskesis por pagar debi pri la milito. Paraguay anke perdis kelka teritorii por Brazilia e la nuna provinco di Formosa por Arjentinia.

Dum la 20ma yarcento, de 1932 til 1935, eventis la milito en Chaco, en qua Paraguay vinkis Bolivia. De marto til agosto 1947 eventis interna milito en lando, qua produktis 30.000 morti[1].

En 1954 generalo Alfredo Stroessner kaptis povo pos revokir prezidanto Federico Chávez Careaga. Stroessner restis en povo til la 3ma di februaro 1989 kande stato-stroko komandita dal generalo Andrés Rodríguez Pedotti revokis ilu.

En 1992 Paraguay adoptis nova konstituco qua limitis ofico-tempo di prezidanteso a 5 yari. En 1993 eventis elekto, e Juan Carlos Wasmosy divenis l'unesma civila prezidanto di lando pos 40 yari, en yusta e neta elekti. La sequanta yaro, Paraguay esis un di la fondinti di Mercosur.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La prezidanto di Paraguay esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio. Segun la konstituco di 1992, il elektesas dal populo por 5-yara periodo.

La parlamento havas 2 chambri: chambro di deputati (Cámara de Diputados) kun 80 membri elektata por 5-yara periodo, e Senato (Senado) kun 45 membri anke elektita por 5 yari.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Paraguay.
Peizajo en la regiono di Gran Chaco.

Fluvio Paraguay dividas lando en du parti. Estala rivo (konocata kom regiono di Paraná) e westala rivo, konocata kom Chaco. Estala regiono esas la maxim populoza di lando, e la maxim populoza urbi di lando jacas en ol. En la frontiero kun Brazilia - sud-esto di lando - jacas l'aquobarilo Itaipu, en la fluvio Paraná. Itaipu furnisas 95% ek omna elektrikala energio konsumita da Paraguay, e permisas lando exportacar elektro a Brazilia. Altra granda aquobarilo en fluvio Paraná esas Yaciretá, en la frontiero kun Arjentinia.

Lua klimato varias de subtropikala a temperema. Lando havas du sezoni: la sika e la pluvoza. Venti influas multe en Paraguayana klimato: de oktobro til marto, varma venti suflas de Amazon-baseno, dum ke de aprilo til septembro kolda venti suflas de Andi. La mezavalora pluvozeso yarala an la foresti este de la lando esas cirkume 1,700 mm, dum ke Chaco recevas admaxime cirkume 500 mm omnayare.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Paraguay

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Preske 95% de Paraguayana habitanti esas mestici di Hispaniani kun indijeni. Cirkum 56% de la habitantaro vivas en urbi, e la majoritato vivas en esto di lando.

Le maxim granda urbi segun la kontado di 2002[2] esas Asuncion (512.112 habitanti), Ciudad del Este (222.274 habitanti), San Lorenzo (204.356 habitanti) e Luque (170.986 habitanti).

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Paraguayana kulturo mixuras Hispaniana ed indijena kulturi: plu kam 80% de la habitantaro parolas Hispaniana e Guarani. "Jopara", un mixuro inter ta du lingui, anke esas larje uzata.

Danko a la bilingueso di lua habitantaro, existas en Paraguay un literaturo en linguo Guaraní, kun verki di autori quale Natalicio de María Talavera e la poeti Rigoberto Fontao Meza e Félix Fernández Galeano. Nune 94,6% de Paraguayani savas lektar e skribar.

En la muziko, Paraguayana polko kombinas binara e ternara ritmi, dum ke Europana polko uzas nur binara ritmo. La maxim konocata stilo di muziko de Paraguay esas "guarania" kreita da muzikistulo José Asunción Flores en 1925[3]. Importanta nomo en la historio di Paraguayana muziko esas Luis Alberto del Paraná. Pos la yari 1990ma aparis kelka grupi di rock, quale Enemigos de la Klase[4] ("punk rock") e Ripe Banana Skins[5] (ska).

La maxim populara sporto di la lando esas futbalo. La precipua fubtalo-klubi Paraguayana esas Club Olimpia e Club Cerro Porteño.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana