Bolivia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Bolivia
Estado Plurinacional de Bolivia
Bulivya Mamallaqta
Wuliwya Suyu
Flag of Bolivia.svg Coat of arms of Bolivia.svg
Flago di Bolivia Blazono di Bolivia
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Bolivianos, el hado principio
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationBolivia.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Sucre (konstitucala chef-urbo)
· Habitanti: 300,000 (2006)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Santa Cruz de la Sierra
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Hispaniana
Quechua, Aymara
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Evo Morales
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: {{{Generala_guverniestro}}}
· [[{{{Nomo_listo_chefo_guverno}}}|{{{Titulo_chefo_guverno}}}]]: {{{chefo_guverno}}}
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (28ma granda)
· Totala: 1,098,581 km²
· Aquo: 1,29%
Habitanti: (84ma granda)
· Totala: 10,907,778[1] (2010)
· Totala: {{{Habitanti}}} (2010)
· Denseso di habitantaro: 8,9 hab./km²
· Denseso di habitantaro: {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Boliviano
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .bo
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: katolikismo, 88,3%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Bolivia esas republiko qua jacas en Sud-Amerika. Lua nomo esas homajo a Simón Bolívar, heroo di libereso processo di Hispaniana kolonii en Sud-Amerika.

Bolivia havas frontieri en nordo ed en esto kun Brazilia, en sud-esto kun Paraguay, en sudo kun Arjentinia, ed en westo kun Chili e Peru.

Bazala fakti pri Bolivia

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Bolivia.
La Puerta del Sol (la pordo di la suno), simbolo di Tiwanaku- (anke Tiahuanaco)-kulturo.

Ja existis civilizeso en la regiono di Tiahuanaco de la 4ma til la 10ma yarcento. Tamen, arkeologiisti poke savas pri ta civilizeso, ecepte ke lu kreis granda petro-konstrukturi kun imaji di animali. Posible ta populo dekadis pos la 10ma yarcento. Cirkum la yaro 1200 inkai okupis la regiono e vicina monti. Inkao imperio developis til 1535 kande Hispaniani destruktis l'imperio[2].

Hispaniani establisis kolonii en la regiono dum la 16ma e la 17ma yarcenti. Pos deskovrar arjento en Potosí Hispania koncentris lua atenco en Bolivia, e nomezis la regiono Alto Perú. En 1559 la regiono divenis parto di Vice-Rejio di Peru, kun chef-urbo en Sucre[2]. Dum koloniala periodo eventis multa rebelioni nesucesoza di indijeni, specale de fino dil 18ma yarcento til la komenco dil 19ma yarcento.

Bolivia divenis nedependanta de Hispania la 6ma di agosto 1825. Simón Bolívar helpis Antonio José de Sucre dum nedependo-milito. Por ca motivo, lando recevis la nomo Bolivia. En 1826 Antonio José de Sucre divenis l'unesma prezidanto di lando[2].

Dum la guvernerio de Andrés de Santa Cruz en 1836, Bolivia invadis Peru e formacis Bolivia-Peru-Konfederuro. Kun la falio di invado, la konfederuro finis.

Inter 1879 e 1883 eventis Pacifiko-milito: Bolivia e Peru luktis kontre Chili. Kom rezulto, Bolivia perdis lua aceso ad Oceano Pacifiko.

En 1903 per Petrópolis-kontrato, Bolivia perdis la regiono di Acre por Brazilia. Dum l'unesma mondomilito lando restis neutrala. De 1932 til 1935 Bolivia militis kontre Paraguay en Chaco-milito. Kom rezulto, Bolivia perdis granda parto di la regiono di Chaco por Paraguay.

De 1935 til 1952 eventis diversa armeala rebelesi. En 1943 lando deklaris milito kontre nacional-socialista Germania ma lando ne sendis soldati por kombatar en Europa. En 1945 lando divenis membro di Unionita Nacioni[2].

CIA entrenis e furnisis pekunio a Boliviana militisti dum 1960a yari. Che Guevara mortigesis ye la 9ma di oktobro 1967 da Boliviana militisti kun helpo di CIA. En 1979 ed en 1981 eventis elekti kun akuzi di fraudi. On eventis stato-stroki ed armeala guverni. Dum lia guvernisteso eventis violento kontre homala yuri, augmentis la vendo di drugi, ed ekonomiala kaoso, kun granda kresko dil inflaciono. Armeala revolto ekpulsis lu de povo en 1981. En 1982 la rezulto di elekti qui eventis en 1980 proklamesis, e Hernán Siles Suazo asumis povo, e guvernis til 1985. Ta yaro eventis anticipita elekti, e Víctor Paz Estenssoro asumis povo por guvernar 4 yari, til 1989.

Politiko[redaktar | edit source]

Palaco di Guberno, en La Paz.

Bolivia esas prezidantala republiko. La prezidanto (nune Evo Morales) esas la chefo di stato e la chefo di guvernerio, qua elektesas dal populo por 5 yari. Ambe povas rielektesar unfoye sequante.

La Kongreso (Asamblea Legislativa Plurinacional) havas 2 chambri: Senato kun 27 membri, e Chambro di Deputati kun 130 membri. Nuna konstituco adoptesis la 7ma di februaro 2009.

Judiciala povo kompozesas da Supra Judicieyo (formacita da 7 membri qui elektesas dal Kongreso), da departmentala tribunali e da lokala judicieyi. Por konstitucala questioni existas la Konstitucala Tribunalo.

Bolivia havas 2 chef-urbi: la judiciala chef-urbo esas Sucre (ube jacas la Supra Judicieyo di lando), l'administrala chef-urbo esas La Paz.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Bolivia, kun lua precipua urbi.
Uyuni.

Andi montaro jacas weste dil teritorio, proxim la frontiero kun Peru e Chile. Nordala regiono (Beni) kovresas da Equatorala foresto. En esto ed en sud-westo jacas la regiono dil Chaco. Lua altitudo varias de 70 metri di altitudo en la regiono dil Chaco, til 6,542 metri di altitudo en Nevado del Sajama, la maxim alta monto di lando, en l'Andi.

Bolivia havas granda biodiverseso, e variita reliefo e klimati. Cirkum 28% de lua teritorio kovresas da Andi, en la westo di lando, ube vivas 39% de la habitantaro. Ol havas kolda e sika klimato dum tota yaro. Existas vasta platajo kun mezvalora altitudo di Shablono:3800 metri. En ta regiono jacas l'urbi El Alto (nune la maxim granda de Bolivia), Oruro e Potosí, ed anke Lago Titicaca la maxim alta navigebla lago dil mondo. La Paz, la duesma maxim granda urbo di lando, jacas 16°30' S e 68°8' W, en altitudo di 3,650 metri.

Inter l'alta platajo e la basa tereni en la regiono di Chaco existas regiono kun mezvalora altitudo di 2,000 metri, ube jacas la Vali de Bolivia (Los Valles de Bolivia) e la regiono konocita kom Yungas. La departmento di Cochabamba e parto dil departmento di Santa Cruz de la Sierra jacas en Los Valles de Bolivia. La regiono Yungas formacesas da boski e foresti di altitudo. Ta regiono biogeografiala krucumas la teritorii di Peru, Bolivia e la nordo di Arjentinia. Granda parto di Boliviana fluvii qui ekfluas en Amazon-baseno o Plata-baseno naskas o krucumas la regiono di Yungas.

La plana regiono (Llanos) kovras 29% de Boliviana teritorio. Amazoniana regiono kovras 30% de Bolivia.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Bolivia.

La precipua produkti por exportacajo di Bolivia esas hidrokarbidi (45%), minerali (27%), fabrikata vari (24%) ed agrokultivala produkti (4%). L'exportacaji kreskis plu kam 30% de 2010 til 2011. Brazilia (33%), Arjentinia (11%), Usa (10%), Japonia (6%), Peru (5%), Sud-Korea (5%), Belgia (4%), Populala Republiko di Chinia (3%) e Venezuela esas la precipua merkati por Boliviana produkti.

Demografio[redaktar | edit source]

Rasala distributeso en Bolivia esas aproxime 30% Quechuan indijeni e 25% Aymaran indijeni. Altra indijeni esas Chiquitani (180,000) e Guarani (150,000). Depos pura indijeni, la sequanta grupo esas mixita rasi. Blanki decendanti di Europani esas la 3ma rasala grupo. Decendanti di Afrikani esas 0,5%.

De la habitantaro 64% vivas en urbi. La maxim granda urbo esas Santa Cruz de la Sierra, kun 2,102,998 habitanti en 2010.[3] La maxim populoza departmenti esas La Paz, Santa Cruz e Cochabamba. La tri koncentras plu kam 70% de la habitantaro.

Cirkum 96% de la habitantaro savas lektar e skribar. Programi adoptita pos 2006 permisis alfabetizar cirkum 820,000 personi en tota lando, precipue indijeni e rurani.[4]

Segun internaciona statistiki, 1.6 milion Boliviani vivas exterlande, precipue en Arjentinia, Usa e Hispania, ube vivas cirkum 230,000 Boliviani.

Kulturo[redaktar | edit source]

Tradicionala vestari dum festo en Bolivia.
Diablada en la karnavalo di Oruro.

La kulturo di Bolivia havas influi de Quechua ed Aymara indijeni, plu altra populala kulturi di Latinida Amerika. Lando havas richa folkloro. Lua folklorala muziki e dansi esas distingiva e variata. Diablada, la "Danso dil diablo", eventas en karnavalo di Oruro ed esas un di maxim importanta folklorala eventi di Sud-Amerika.

Kulturala developo dividesas en 3 historiala epoki: preKolumbiana periodo, koloniala periodo e republiko. Importanta arkeologiala ruini restas de preKolumbiana periodo, specale en Tiwanaku, El Fuerte de Samaipata, Incallajta ed Iskanawaya.

Hispaniani trovis lua kulturo e religiala arto, qua mixuris kun la kulturi di lokala indijeni, e kreis richa e distingiva stilo di arkitekturo, pikto e skulto konocata kom "mestica baroko". La precipua piktisto de barok-epoko esis Melchor Pérez de Holguín (1660-1732).

La maxim anciena exempli di skulto en Bolivia datizas de Tiwanaku-epoko, exemple la figuri skultita en la Pordo di Suno (Puerta del Sol). Dum kolonial epoko katolik artisto de Aymara raso Tito Yupanqui skultis la Virgino di Copacabana en la kirko Nia Siorino di Copacabana, la maxim anciena religiala imajo qua mixas influi Europana ed Indijena. Dum republikana epoko inauguresis la Skolo di Bel Arti en La Paz, e nomi quale Emiliano Luján, Hugo Almarás e precipue Marina Núñez del Prado[5] ganis notoreso.

La muziko havas Andiana, Aymarana, Afrikana e Hispanian influi. Bailecito, Kullawada, Tonada (o, direte Tinku), Taquirari, Carnavalito, Lamento, Saya, Tuntuna, Taki Taki e Cueca esas populala stili en Bolivia.

Boliviana literaturo sufris kun l'ofta politikala nestabileso: mult autori ekmigris o suspensis la skribo dum opresiv epoki. Anciena skriptisti, exemple Adela Zamudio, Oscar Alfaro, e Franz Tamayo kontinuas esar importanta.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Bolivia World Gazetteer
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Enciclopédia Delta Universal, vol 3 - pag. 1337 til 1343. Editora Delta, Rio de Janeiro, Brasil, 1989
  3. "The World Gazetteer"
  4. Bolivia erradicó el analfabetismo
  5. Caserita (s/d). Marina Núñez del Prado: Escultora boliviana (en Kastiliana). (HTML) URL vidita ye la 6 di septembro 2012.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana