Venezuela

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Venezuela
República Bolivariana de Venezuela
Flag of Venezuela.svg Coat of arms of Venezuela.svg
Standardo di Venezuela Blazono di Venezuela
Nacionala himno:
Gloria al Bravo Pueblo
LocationVenezuela.svg
Urbi:
Chefurbo: Caracas
· Habitanti: 2 097 400 (federala distrikto) (2009)
Precipua urbo: Caracas
Lingui:
Oficala lingui: Hispana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Nicolás Maduro
Surfaco: (33ma granda)
· Totala: 916 445 km²
· Aquo: 0,32 %
Habitanti: (42ma granda)
· Denseso di habitantaro: 30,2 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Bolivar fuerte
Veho-latero: dextre
ISO: VE
VEN
862
Reto-domeno: .ve*
Precipua religio: katolikismo, 90%
Oficala retosituo: http://mppre.gob.ve/


Venezuela, oficale la Bolivariana Republiko di Venezuela esas lando jacanta an la nordo di Sud-Amerika. Lu havas kom vicini Guyana este, Brazilia sude, e Kolumbia sud-weste e weste. Norde jacas Karibia. Lua chef-urbo esas Caracas.

Bazala fakti pri Venezuela

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Venezuela

Homala okupeso di la nuna Venezuela probable komencis cirkume 15 000 yari ante nun. Inter l'indijena populi qui vivis ibe esis l'Akaué, Mariche ed altri. En 1498 dum lua triesma vojajo a Amerika, Cristoforo Colombo navigis alonge la nuna litoro di Venezuela. Ta expediciono deskovris l'insuli Cubagua e Margarita.

Hispania komencis koloniigar la regiono en 1522. En la mezo di la 16ma yarcento cirkume 2.000 Hispani vivis en Venezuela. Li komencis explotar oro en Yaracuy, unesme kun sklavi indijeni, e pose kun Afrikana sklavi. Dum la 18ma yarcento li komencis kultivar kakao per la laboro dil Afrikana sklavi. En 1717 Venezuela divenis parto de la Vicerejio di Nova Granada. Ol divenis la Generala Kapitanio di Venezuela en 1777.

Ye la 19ma di aprilo 1810 pos l'invado di Hispania dal Franci, la membri dil cabildo (lokala kongreso di guvernerio) di Venezuelana ne agnoskis generala-kapitano Vicente Emparan kom legitima guberniestro, ed establisis guvernala uniono, l'Amerikana kunfederuro di Venezuela, qua juris fideleso a Fernando la 7ma, Hispana rejulo revokita dal Franciani. Ta cabildo establisis simila unioni en altra provinci di Venezuela, exemple en Barcelona. Pos kelka tempo, la grupo favorebla a la nedependo, formacita per Francisco de Miranda, António José de Sucre e Simón Bolívar, ganis povo en la cabildo. Ye la 5ma di julio 1811 Francisco de Miranda deklaris la nedependo, ed establisis la Republiko di Venezuela. Ante la nedependo, ye oktobro 1810, ja komencabis interna milito, pro la provinci Maracaibo, Guayana e la distrikto Coro ne aceptir la cabildo di Caracas. Pos diversa kombati kontre forci loyala a Hispania, fine ye la 24ma di julio 1823 Hispana mar-armeo vinkesis en la batalio di lago Maracaibo. De 1820 til 1830 Venezuela formacis parto de la Granda Kolumbia.

En 1908 eventis stato-stroko komandita da generalo Juan Vicente Gómez, qua guvernis lando tri foyi til 1935. Dum l'Unesma mondomilito deskovresis granda quanto di petrolo en la lando. Pos la Duesma mondomilito eventis granda enmigro de sudal Europani (note de Hispania, Italia e Portugal) e de povra landi vicina. To modifikis forte la habitantaro di la lando. En 1947 la lando aprobis konstituco qua darfis mulieri votar.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Legifala palaco, en Caracas.
La Casona, prezidantala palaco en Caracas.

Venezuela essas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio. La nuna konstituco aprobesis ye la 15ma di decembro 1999 e promulgesis ye la 20ma di decembro sam yaro. Segun ol, la prezidanto elektesas dal populo por 6-yara periodo e povas rielektesar senlimita foyi.

La legifala povo konsistas ek la Nacional Asemblitaro, qua havas unika chambro kun 167 deputati pos la yaro 2015 (ante esis 165 deputati). La deputati elektesas por 5-yara periodo.

La maxim alta korto di la judiciala povo esas la Supra Judiciistaro, konsistanta ek 32 membri qui servas dum 12 yari.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Pico Bolívar, sen nivo.
Mapo di Venezuela kun subdividuri e precipua voyi.

La teritorio di Venezuela jacas an la norda misfero, proxim l'Equatoro. Norde jacas Karibia ed Atlantiko, weste jacas Andi, e centre, este e parti de la sudo jacas plana regioni, kun fluvii quin facas parto di la baseni dil fluvii Orinoco ed Amazon. En granda parto dil sudo di la lando til la frontieri kun Brazilia e Guyana jacas la regiono konocita kom "skudo di Guyana", un ek la maxim anciena rokoza formacadi de la Tero, konsistas ek anciena roki kun altitudi infre 3.000 metri. La maxim alta monto di la lando esas Pico Bolívar en l'Andi, kun 4.978 metri di altitudo.

La klimato en granda parto dil teritorio esas tropikala kun du sezoni: sika de oktobro til marto, e pluvoza de aprilo til septembro. En la regiono konocata kom llanos la klimato e la vejetantaro esas simila a la savano. En la litoro ed en Karibiana insuli, la klimato esas sika, quale la klimato di dezerti. Sude, en la regiono Guayana, la mezavalora pluvo-quanto esas 2.500 mm omnayare. En la regiono di Andi la temperaturi povas falar infre 0ºC e nivar dum la vintro.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Venezuela

Venezuela havas la 5ma maxim granda ekonomio de Latin-Amerika segun TNP, pos Brazilia, Mexikia, Arjentinia e Kolumbia.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Docisti di skolo en la stato Falcón.
Indijenini de etnio Pemón.

Segun statistiki de The World Factbook por 2017, Venezuela havis 31 304 016 habitanti,[1] di qui 88,2% esas urbala, segun statistiki de 2018.[1] La maxim multa habitanti (51,6%) esas mestici. Blanki esas 43.6%, Negri esas 2,9%, decendanti de Afrikani (Afrodecendientes) esas 0,7%, 2,6% deklaris esar indijeni, e 1,2% altri.

L'oficala linguo di la lando esas Hispana. La konstituco agnoskas plua kam 30 indijena lingui, exemple Wayuu, Warao, Pemón, ed altri.

La religio kun maxima nombro di adepti esas kristanismo (88%), precipue katoliki (71%). Sen religio esis 8%, e cirkume 3% praktikas altra religii.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2015) La maxim granda urbi di Venezuela (2015)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Caracas [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 5 298 364 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Maracaibo [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 2 450 599 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Valencia [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 2 044 323 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Barquisimeto [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 1 478 733 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Maracay [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 1 426 606 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Ciudad Guayana [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 851 071 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma San Cristóbal [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 628 627 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Maturín [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 472 909 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Barcelona [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 465 989 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Ciudad Bolívar [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 380 953 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg
Caracas
Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg
Maracaibo
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Valencia
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Barquisimeto
Fonto: [2]


Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

Andrés Bello, un ek la precipua skriptisti de Venezuelana literaturo.

La literaturo di Venezuela komencis dum kolonial epoko kun poezio e kroniki. Andrés Bello (poeto e gramatikisto) esis la maxim importanta skriptisto de ta epoko. Pos la nedependo, la poeto Rafael María Baralt divenis l'unesma Latin-Amerikana skriptisto qua okupis fotelo en la Rejala Akademio pri Hispana linguo.

Dum l'epoko di literaturala romantikismo, aparis la skriptisti Juan Antonio Pérez Bonalde ed Eduardo Blanco. Altra importanta skriptisti de la 19ma yarcento esis Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza, Fermín Toro e Cecilio Acosta. Dum modernista epoko, aparis Manuel Díaz Rodríguez, Luis Urbaneja Achelpohl, ed altri. Altra importanta skriptisti de la 20ma yarcento esas José Rafael Pocaterra, Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri, Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, e Víctor Bravo.

Muziko[redaktar | redaktar fonto]

Paro dansas joropo.
La kantisto Simón Días.

La muziko di Venezuela mixas elementi Europani ed Afrikani. La muzikala stilo música llanera uzas instrumenti quale gitaro, harpo, maracas (ludosonalii) e bandolas (gitareti), e judikesas kom la muziko nacionala di Venezuela. Simón Díaz esis la maxim konocata kantisto e kompozisto di música llanera.

Altra tradicionala muzikala stilo konocesas kom gaita, e havas Afrikana influo, dum ke la lokala formo di valso konocita kom vals venezolano havas Europana origino. Kelka varii de la danso Joropo, konsiderata la nacionala danso di Venezuela, dansesas segun la ritmo di vals venezolano.

La ritmi de Karibia, nome salsa e merengue, ed anke pop e hip hop, esas populara por la habitantaro. Rock, heavy metal, reggae e ska esas populara por la yunaro.

Sporto[redaktar | redaktar fonto]

La nacionala basbalo*-esquado di Venezuela, en 2015.
La nacionala futbalo-esquado di Venezuela, en 2015.

Diferante de altra Sud-Amerikana landi, la maxim populara sporto en Venezuela esas basbalo*. Lua origini en Venezuela esas neklara, ma certe ol ja praktikabis dum la fino dil 19ma yarcento. Dum la komenco dil 20ma yarcento, l'arivo di Usana laboristi por laborar en la industrio dil petrolo kontributis por augmentar la populareso dil sporto.

Nune basketbalo e futbalo anke divenabas populara, malgre li duras esar min populara kam basbalo. En 2012, Venezuela gastigis la Mondala Turniro di Basketbalo, Qualifikanta por l'Olimpiala Ludi.

Venezuela ank esas hemo dil automobilisto Pastor Maldonado.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 The World Factbook - "Venezuela". CIA. URL vidita ye la 12ma di julio 2018.
  2. Venezuela Tuya. Ciudades de Venezuela. URL vidita ye la 31ma di decembro 2018.


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana