Italia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Italia
Repubblica Italiana
Flag of Italy.svg Emblem of Italy.svg
Flago di Italia Blazono di Italia
Nacionala himno:
Il Canto degli Italiani
EU location ITA.png
Urbi:
Chefurbo: Roma
· Habitanti: 2 459 776 (2001)
Precipua urbo: Roma
Lingui:
Oficala lingui: Italiana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Giorgio Napolitano
· Chefministro: Enrico Letta
Surfaco: (71ma granda)
· Totala: 301 338 km²
· Aquo: 2,4 %
Habitanti: (23ma granda)
· Totala: 60 067 554[1] (2008)
· Denseso di habitantaro: 199,3 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Euro
Veho-latero: dextre
ISO: IT
ITA
380
Reto-domeno: .it*
Precipua religio: Kristanismo (82%)
Oficala retosituo: http://www.italia.it/


Italia esas lando qua jacas en sudal Europa. Lua vicina landi esas Francia nord-weste, Suisia ed Austria norde, e Slovenia nord-este. Este, jacas Adriatiko. En sudo ed en westo, jacas Mediteraneo. Vatikano-urbo e San Marino esas nedependanta stati ed enklavi en l'Italiana peninsulo.

Italia konsistas ek l'Italiana peninsulo kune l'insuli Sicilia e Sardinia (la maxim granda insuli en Mediteraneo) e plura altra mikra insuli. Kun cirkume 60.8 milioni habitanti ol havas la 5ma maxim granda habitantaro de Europa.

Bazala fakti pri Italia

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Italia

Homi ja habitis teritorio di nuna Italia dum Paleolitiko, cirkume 200 000 yari ante nun.[2] Italiana tribui, kom Umbri, Latini, Volsci, Samniti, Kelti e Liguri havis Indo-Europana origino. De la 17ma yarcento aK til la 11ma yarcento aK, Greki mantenis kontakti kun Italia, e dum la 8ma e 7ma yarcenti aK Greka kolonii establisesis en litoro, origino di nomizita Magna Graecia.

L'Etruski, populo qua vivis en la nuna Toskania, an la westo di Umbria ed en la valo di Po, kreis civilizeso qua duris de la 8ma til 3ma yarcento aK, ed esis komplete asimilita en l'1ma yarcento aK, dum Romana Republiko[3]. Roma fondesis ye 753 aK proxim Etruria, rejolando di Etruski, ed existas evidentaji ke li dominacis Roma til 396 aK, kande Romani espoliis Veii, etruska urbo 16 km norda-norda-weste de Roma. En 509 aK rejulo Lucius Tarquinius Superbus esis renversita de povo e Roma divenis republiko komandita da du konsuli. La republiko duris til 27 aK.

 Precipua artiklo: Julius Cezaro
 Precipua artiklo: Romana imperio

Dum granda parto di la historio pos finar la Romana imperio, Italia jacis dividita en multa rejii. En 1859 komencis proceso di riunigo en unika stato. Giuseppe Garibaldi komandis grupo di soldati, qui divenis konocita kom i Mille (la mili) e kombatis kontre la Rejio di la du Sicilii. Li vinkis la milito en 1860 e posibligis l'unigo kun la Rejio di Sardinia. Li anke helpis liberigar Lombardia de Austrian imperio. Fine, Italia divenis unionita stato ye la 17ma di marto 1861. Victorio Emmanuele la 2ma esis l'unesma rejo di moderna Italia.

Dum l'unesma mondomilito Italia kombatis kontre Austria-Hungaria e Germana imperio ma recevis poka kompenso por kombatar kune la federiti. En 1922 Benito Mussolini divenis chefministro di Italia ed instalis fashista rejimo. En 1929 il signatis kontrato per qua agnoskis la nedependo di Vatikano.

 Precipua artiklo: Fashismo
 Precipua artiklo: Duesma mondomilito

Pos plebicito, Italia divenis republiko ye la 2ma di junio 1946[4]. En ta plebicito, mulieri votis unesma-foye. Umberto la 2ma koaktesis abdikar, ed exilis su. Pos pacala pakto en 1947 kun Yugoslavia, italia perdis parto di lua estala frontieri, e la Libera teritorio di Trieste dividesis inter Yugoslavia ed Italia.

En l'unesma elekto pos plebicito, Demokrata Kristani vinkis komunisti kun larja majoritato, ed Alcide De Gasperi divenis chefministro. En 1949 Italia divenis membro di NATO. Plano Marshall helpis lando rekuperar lua ekonomio, e kreskar til komenco di 1960a yari. En 1957 lando divenis un di fondinta membri di Europana Komuneso Ekonomiala.

De fino di 1960a yari til komenco di 1980a yari eventis multa ekonomiala, politikala e kriminala nestabilesi en lando. En 1973 lando sufris kun la krizo di petrolo en 1978 Aldo Moro, chefo di Demokrata kristani, esis asasinita da "Reda brigadi", radikala politikala grupo di sinistra. Dum 1980a yari, unesma-foye pos Duesma mondomilito, lando havis du chefministri ke ne esis demokrata kristani: Giovanni Spadolini (liberalo) e Bettino Craxi (socialisto). Dum l'administrado di Craxi, l'ekonomio rekuperesis, e Italia divenis la 5ma maxim granda industrial ekonomio del mondo. Tamen, guvernal expensi kreskis, ed intrna debo superiris 100% di KLP.

Anke dum 1980a yari, judiciisti Giovanni Falconi e Paolo Borsellino komencis judiciar e sendar a karcero membri di Mafia, kriminala organizesi di sudo di Italia. Kom rezulto, en 1987, 360 mafiosi enkarcerigesis pro grava krimini. Inquesti dum la komenco di la yari 1990ma deskovris krimini quale suborni e korupto anke praktikita da entraprezisti e politikisti. Ta inquesti divenis konocita kom stagione mani pulite ("operaco neta manui"). La sequanta politikala krizo afektis la precipua partisi, note la partiso Demokrata Kristana, qua guvernis Italia dum preske 50 yari, e dividesis en multa partiseti. Dum la sama epoko, la Partiso Komunista Italiana transformis su en la Partiso della Sinistra, di ideologio sociala-demokrata.

Dum la yari 1990ma e 2000ma koalizuri di centro-dextra (komandita da Silvio Berlusconi) e centra-sinistra alternis en la guverno di la lando, qua eniris en periodo di ekonomiala stagnado.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Giorgio Napolitano, nuna (11ma) prezidanto di Italia.

Segun nuna konstituco, adoptita en 1 di januaro 1948, Italia esas parlamentala republiko. La prezidanto elektesas dal parlamento por 7-yara mandato.

La parlamento havas 2 chambri: la Chambro di Deputati kun 630 membri, e Senato kun 315 membri.

Un partikulara karakterizivo di Italiana parlamento esas la reprezenturo donita ad Italiani qui vivas exterlande (cirkume 3.6 milion personi): li povas elektar 12 deputati e 6 senatani. Altra karakterizivo esas ke existas mikra nombro di dumviva senatani, elektita da la prezidanto di la republiko "por importanta patriotala meriti en sociala, ciencala, artala o literatural agadi. L'ex-prezidanti di la republiko divenas dumviva senatani ex-officio.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Italia.

Italia havas 301 230 km² di qua 294 020 esas tero e 7 210 esas aquo. Lua teritorio jacas en sudo di Europana kontinento. inkluzite sua insuli, lando havas 7 600 km di litoro. Ol havas 488 km di frontieri kun Francia, 740 km kun Suisia, 430 km kun Austria e 232 km kun Slovenia en nordo. San Marino (39 km di frontieri) e Vatikano (3.2 km) esas enklavi.

Cirkum 40% di Italiana teritorio esas kovrata da monti, kun Alpi en nordo, ed Apenini, qua krucumas lando aproxime de nordo til sudo. Lua maxim alta punto esas Monto Blanka, kun 4 810 metri di altitudo. Lua maxim longa fluvio esas Po, kun 652 km de Alpi til Adriatiko.

Italia jacas ube Euraziana plako renkontras Afrikana plako, e ta produktas intensa sismala e volkanal aktivesi. Lando havas 14 volkani, di qui 3 aktiva: Etna, Stromboli e Vesuvio. Dum la historio lando sufris kelka forta ter-tremi, kom en 28 di decembro 1908 en Messina e Reggio Calabria, ube 120 000 personi mortis.

 Precipua artiklo: Sicilia
 Precipua artiklo: Sardinia
 Precipua artiklo: Eolia-insuli
 Precipua artiklo: Regioni di Italia

Klimato[redaktar | redaktar fonto]

Klimato varias de nordo til sudo di lando, kun influi di l'oceano e di l'altitudo. Ol varias de subtropikala en kelka regioni til humida kontinentala od oceanala en altra. En Toskania, Liguria e granda parto di sudo di lando la klimato esas mediteranea, kun sika someri e pluvoza vintri.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Italia

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

En fino di 2008 Italia superiris 60 milioni habitanti[5]. Ol havas la 4ma maxim granda habitantaro del Europana Uniono e la 23ma maxim granda de la mondo.

Segun statistiki de Fondazione Censis [6] la 10 precipua metropolala regioni di Italia esas:

Rango Metropolala regiono Habitanti Surfaco
(km²)
Denseso
(loj/km²)
1ma Metropolala regiono di Milano 8 047 125 8.362,1 965,6
2ma Metropolala regiono di Napoli-Salerno 4 996 084 3.841,7 1.300,5
3ma Metropolala regiono di Roma 4 339 112 4.766,3 910,4
4ma Venezia-Padova-Verona (mega regiono di Veneto) 3 267 420 6.679,6 489,2
5ma Bari-Taranto-Lecce 2 603 831 6.127,7 424,9
6ma Rimini-Pesaro-Ancona 2 359 068 5.404,8 436,5
7ma Metropolala regiono di Torino 1 997 975 1.976,8 1.010,7
8ma Granda Bologna-Piacenza 1 944 401 3.923,6 495,6
9ma Firenze-Pisa-Siena 1 760 737 3.795,9 629.8
10ma Messina-Catania-Siracusa 1 693 173 2.411,7 702,1

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Dum yarcenti, Italiana kulturo recevis multa influi de altra kulturi e developis multa maestroverki en pikto, skulto, arkitekturo, literaturo, muziko e cinemo, quankam Italia ne esis unionita til 1861. L'idei de Humanismo, Renesanco e Baroko aparis unesmafoye o developis forte en Italiana teritorio. Italia havas importanta galerii di arto e muzei, exemple la Galleria degli Uffizi, l'Accademia di Belle Arti Firenze (akademio di bel arti di Firenze), la muzei di Vatikano, la nacionala muzeo di Capodimonte, edc.

Pikto, skulto ed arkitekturo[redaktar | redaktar fonto]

Leonardo da Vinci, un ek la maxim importanta artisti de la historio Italiana.

L'Anciena Roma esis centro por arto ed arkitekturo, e to duris dum la Mezepoko e gotika epoko. Italiana Renesanco produktis la maxim important artisti de la historio Italiana, exemple Fra Angelico, Andrea Mantegna, Sandro Botticelli, Paolo Uccello e l'arkitekto Leon Battista Alberti. Leonardo da Vinci, qua vivis en ta periodo, esis piktisto, skultisto, arkitekto e ciencisto. Omni recevis influi de Giotto di Bondone artisto de la fino di la 13ma yarcento. Exempli pri importanta skultisti en ta periodo esis Donatello, Antonio del Pollaiolo ed Andrea del Verrocchio. La precipua artisti de la fino di Renesanco esis Raffaello Sanzio e Michelangelo. Dum la 16ma yarcento en Venezia la precipua piktisti esis Giorgione, Tiziano Vecelli, Tintoretto e lia dicipulo Andrea Schiavone.

Dum Baroko la precipua piktisti esis Annibale Caracci e Caravaggio, e la precipua arkitekto esis Gian Lorenzo Bernini. Dum la komenco di la 18ma yarcento aparis en Venezia Giovanni Battista Tiepolo, l'arkitekturala piktisti Francesco Guardi, Canaletto, Giovanni Battista Piazzetta e Bernardo Bellotto, e la skultisto Giovanni Battista Piranesi, omni di stilo rokoko.

La precipua skultisto dum fino di la 18ma yarcento (neoklasik arto) esis Antonio Canova, qua havis influi de klasika Greka e Romana skulti, e de Leon Battista Alberti. Dum duimo di la 19ma yarcento aparis I Macchiaioli, qua esis grupo di piktisti preiranta di impresionismo. Remarkind artisti de ta periodo esis Giovanni Fattori, Silvestro Lega, Telemaco Signorini e Giuseppe Abbati. En fino di la 19ma yarcento e komenco di la 20ma yarcento aparis modernista piktisti quale Giorgio de Chirico e Giorgio Morandi, la piktisto e skultisto Amedeo Modigliani, e la skriptisto Filippo Tommaso Marinetti, kreinto di futurismo. Umberto Boccioni esis la maxim notora futurista skultisto.

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

Moderna Italiana linguo establisesis da Firenziana poeto Dante Alighieri di qua lia precipua verko, Divina Commedia, konsideresas un ek la precipua literaturala verki di Mezepoko. Altra important autori esis Giovanni Boccaccio, Giacomo Leopardi, Alessandro Manzoni, Torquato Tasso, Ludovico Ariosto, e Francesco Petrarca.

Importanta filozofi inkluzas Giordano Bruno, Marsilio Ficino, Niccolò Machiavelli, e Giambattista Vico. Dum l'epoko di romantikismo (19ma yarcento) aparis nomi quale Silvio Pellico, Lodovico di Breme ed Alessandro Manzoni, e la poeto Giacomo Leopardi. En fino di ta yarcento, Gabriele D'Annunzio.

Dum 20ma yarcento kelka Italian autori recevis Nobel-premio en literaturo: poeto Giosuè Carducci (1906), skriptisto Grazia Deledda en 1926, la skriptisto por teatro Luigi Pirandello en 1936, poeti Salvatore Quasimodo en 1959 ed Eugenio Montale en 1975, ed skriptisto di satiri Dario Fo en 1997.

Muziko[redaktar | redaktar fonto]

Italiana muziko naskigis dum 16ma yarcento, danko a renesanca muziko qua, specale kun Monteverdi, aquiris lua maxim noviga traiti dum fino dil yarcento, danko a naskigo di opero, jenro ube Italiani aquiris supereco tra yarcenti.

Italia esis naskoloko di opero[7], probable dum 17ma yarcento en l'urbi di Mantova e Venezia[7]. Dum historio, notora Italiana kompozisti esis Giacomo Puccini, Gaetano Donizetti, Giuseppe Verdi, Gioachino Rossini ed Alessandro Scarlatti. Klasika interpretisti di opero, kom Enrico Caruso, Alessandro Bonci e recente Luciano Pavarotti divenis mondale konocita.

Dum 20ma yarcento jazo eniris en Italiana kulturo e livis influi, malgre fashista represo kontre extera kultural influi. Nune, importanta centri por jazo muziko esas Milano, Roma e Sicilia. Italia anke esis berso por Eurodance muziko, derivita de disco muziko ed elektronika muziko. Kompozisto e muzikala produktisto Giorgio Moroder helpis developar moderna "danso-muziko" en Italia.

En pop ed rock kelka notora Italian artisti esas Laura Pausini, Gianna Nannini, Eros Ramazzotti ed Eiffel 65. Anke, min konocita, esas rock-bandi Rhapsody of Fire e Vanilla Sky.

Cinemo[redaktar | redaktar fonto]

Cinemo en Italia komencis poka yari pos lua invento da fratuli Lumière en Francia. Unesma filmo facita en Italia montras papo Leo 13ma benediktar la kamero. Filmo-industrio naskis inter 1903 e 1908 kun tri kompanii: Società Italiana Cines, Ambrosio Film e Itala Film. Altra entraprezi aparis en Napoli e Milando. Dum fashismo, Benito Mussolini uzis cinemo kun politikala intenci e kreis Cinecittà proxim Roma por developar filmi di propagado.

Importanta filmifisti en la historio di Italiana cinemo esis Vittorio De Sica, Federico Fellini, Sergio Leone, Pier Paolo Pasolini, Luchino Visconti, Michelangelo Antonioni e Dario Argento. Precoza exempli di Italiana filmi esas La Dolce Vitta, La bonigo, la brutigo e la ledajo e Ladri di Bicicleti ("Furtanti di bicikli").

Cienco[redaktar | redaktar fonto]

Galileo Galilei, konsiderita un di la patri di moderna cienco.

Dum yarcenti, importanta ciencisti naskis e vivis en Italia. Ultre l'arti, Leonardo da Vinci anke kontributis kun studii pri biologio, optiko e teknologio. Il konceptis unesma-foye l'ideo di helikoptero e di militala tanki.

Galileo Galilei esis fizikisto, matematikisto ed astronomo qua provis ke Tero ne esis centro di universo e developis teleskopo. Fizikisto Enrico Fermi konstruktis l'unesma nukleala reaktoro.

Altra importanta nomi en l'historio di cienco esis fizikisto Alessandro Volta qua inventis elektrala baterio, matematikisti Joseph Louis Lagrange, Fibonacci e Gerolamo Cardano, biologiisto Lazzaro Spallanzani, astronomo Giovanni Domenico Cassini qua facis importanta deskovri pri sunala sistemo, mediko Marcello Malpighi qua studiis anatomio kun mikroskopo, e mediko e fiziologiisto Camillo Golgi, qua recevis Nobel-premio pri fiziologio o medicino en 1906. Fine Guglielmo Marconi, qua recevis Nobel-premio pri fiziko por l'invento di radio, farmakologiisto Daniel Bovet Nobel-laureato en 1957, kemiisto Giulio Natta qua developis polimeri e recevis Nobel-premio pri kemio en 1963, fizikisto e Nobel-laureato en 1984 Carlo Rubbia, nevrologiistino e Nobel-laureato en 1986 Rita Levi-Montalcini (1909 til 2012), ed ekonomikisto Franco Modigliani (1918 til 2003) Nobel-laureato en 1985.

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. Statistiche demografiche ISTAT
  2. Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2.
  3. Rix, Helmut. "Etruscan." en The Ancient Languages of Europe, ed. Roger D. Woodard. Cambridge University Press, 2008, pp. 141-164
  4. Damage Foreshadows A-Bomb Test , 1946/06/06 (1946) Universal Newsreel
  5. First demographics estimates for 2008 - Eurostat
  6. Fondazione Censis - Rapporto annuale 2008, pp. 19-20-21-22-23.
  7. 7,0 7,1 Kimbell, David R. B (29 April 1994) Italian Opera. Google Books. ISBN 978-0-521-46643-1. Rekuperita en 20 di decembro 2009
Italiana flago Regioni di Italia Italiana flago
Abruzzo | Basilikata | Emilia-Romagna | Friuli-Venezia Giulia | Kalabria | Kampania | Lazio | Liguria | Lombardia | Marche | Molise | Piemont | Puglia | Sardinia | Sicilia | Toskania | Trentino-Supr Adijo/Suda Tirol | Umbria | Valo di Aosta | Veneto
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo