Estonia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Estonia
Eesti Vabariik
Flag of Estonia.svg Coat of arms of Estonia.svg
Flago di Estonia Blazono di Estonia
Nacionala himno:
Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
EU location EST.png
Urbi:
Chefurbo: Tallinn
· Habitanti: 411 196[1] (2010)
Precipua urbo: Tallinn
Lingui:
Oficala lingui: Estoniana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Kersti Kaljulaid
· chefministro: Jüri Ratas
Surfaco: (132ma granda)
· Totala: 45 228 km²
· Aquo: 4,45 %
Habitanti: (151ma granda)
· Totala: 1 340 021[2] (2010)
· Denseso di habitantaro: 29 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Euro pos 1 di januaro 2011
Veho-latero: dextre
ISO: EE
EST
233
Reto-domeno: .ee*, .eu*
Precipua religio: kristanismo, 63,5%
Oficala retosituo: https://estonia.ee/


Estonia, en forma longa Republiko di Estonia, en Estona Eesti ed Eesti Vabariik, esas lando di nordal Europa, situita an l'orientala rivo di Baltika maro e sudala di gulfo di Finlando. Ol havas frontieri en nordo kun Finlando, en westo kun Suedia, en sudo Latvia, ed en esto Rusia. Ta lando esas ordinare kolektata kun Latvia e Lituania en geografial ensemblo nomizita Baltika landi. Tamen, depos sua retroveno a nedependo en 1991, Estonia serchis proximeskar ad nordala landi. Estonia esas membro dil Europana Uniono depos la 1ma di mayo 2004 ed adoptis l'Euro kom monetaro ye la 1ma di januaro 2011. Ol esas membro di OTAN depos la 29ma di marto 2004.

Estonia esas un ek la tri Baltika landi, ma la linguo uzata apartenas a brancho diferanta de la lingui parolata en Lituania e Latvia: Estona esas Baltiko-Fina linguo, same kam Finlandana o en la lingui parolata en Karelia (Rusia). La Baltiko-Fina lingui facas parto di Fina-Ugrana qua inkluzas la lingui sami (Laponia linguala).

Pos rekuperar lua nedependo en 1991, Estonia adoptis ekonomio di libera merkato ed experiencis forta ekonomiala kresko per sucesinta konvertado di sua industrio e la kreado di moderna substrukturi. Lua ekonomio sufris forta depreso pro l'ekonomiala krizo de 2008 til 2010, e lua chomeso atingis 14% de labor-povo. La guvernerio establisis kom prioreso diminutar l'inflaciono e dominacar la publika financi. Pos 2009, Estonia havis na min granda procento di publika debo de EU, satisfacis la kriterii di konvergo ed eniris l'Eurozono ye la 1ma di januaro 2011.

Estonia esas anke membro dil Unionita Nacioni, di MOK, di konsilantaro di Europa, di OTAN, di konsilantaro di landi di Baltika maro od ankore di OKED depos 2010. La lando esas anke observanto di Nordala Konsilantaro ed l'internaciona konsilantaro di la Frankofonio depos oktobro 2010.

Estonia jacas en norda Europa. Ol esas la maxim nordala stato dil Baltika stati. Lua vicina landi esas Rusia este, e Latvia sude. Norde e weste jacas Baltika Maro.

Bazala fakti pri Estonia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Estonia

Homi komencis okupar la regiono di nuna Estonia ulatempe inter 13.000 til 11.000 yari ante nun. La maxim olda kolonieto konocita esis Estonia esis Pulli, apud la fluvio Pärnu. La kolonieto formacesis inter 11.000 aK e 9.000 ak. Romana historiisto Tacitus, en lia libro Germania (c. yaro 98) deskriptis la tribuo "aesti", posible origino di la nomo "Estonia".

La tribui qui vivis en l'insulo Saaremaa divenis konocita kom Estona vikingi. En 1187 li atakis Sigtuna, Sueda urbeto. Multa trezori de Viking-epoko trovesis en Saaremaa.

Dum la 13ma yarcento lokala chefo Lembitu probis unionar la habitanti qui vivis en la regiono kontre Daniana e Germanian okupeso, ma mortigesis dum batalio en 1217. La regiono divenis princio de Santa Romana Imperio[3]. La nordala regioni di lando divenis parto di la Dukio di Estonia[4], direte sub dominacajo de la Rejo di Dania.

En 1228 Estonia divenis parto de Terra Mariana, oficala nomo di la princio di Livonia, establisita ye la 2ma di februaro 1207[5] e parto di Santa Roman imperio. La sudo di la regiono divenis sub direta imperio de la rejo di Dania de 1219 til 1346.

En 1632 sub la dominacajo di Suedia fondesis l'universitato en Dorpat (nune Tartu) ma, pos milito kontre Rusa imperio en 1721, Suedia perdis la regiono por Rusia.

Deklaro di nedependo di Estonia, ye la 23ma di februaro 1918 en Pärnu.

Estonia deklaris su nedependanta de Rusa imperio ye la 23ma di februaro 1918 en Pärnu, ed ye la 24ma di februaro 1918 en Tallinn. Ye la 28ma di novembro 1918 komencis milito por mantenar la nedependo, qua duris til la 1ma di februaro 1920 e produktis 5.000 morti e 15.000 kaptiti. Lando restis nedependanta til la 16ma di junio 1940 kande okupesis da Sovietia (videz Anexo di Estonia a Sovietia). Ol divenis Sovietiana republiko til la 20ma di agosto 1991, kande ol rideklaris nedependo.

Estonia divenis membrostato di Europana Uniono ye la 1ma di mayo 2004.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Estonia esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, qua elektesas dal parlamento. La chefo di guvernerio esas la chefministro. La 101 membri dil parlamento (en Estoniana linguo: Riigikogu) elektesas dal populo por 4 yari.

Ye la 15ma di junio 1920 konstitucala asemblajo votis l'unesma konstituco di lando. La nuna konstituco, la 4ma de la historio di lando, adoptesis ye la 28ma di junio 1992 pos plebicito.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Estonia.
La fluvio Võhandu.

Estonia havas 267 kilometri di frontieri kun Latvia e 290 kilometri kun Rusia. Lua teritorio konsistas precipue ek plana tereni kun kolini e mezavalora altitudo di 50 metri. La maxim alta monto esas Suur-Munamägi, kun 318 m di altitudo. Lua litoro esas longa de 3.794 km e havas multa bayi ed insuleti. Du granda insuli, Hiumaa e Saaremaa, apartenas ad Estonia.

La duimo (50%) de la teritorio di Estonia kovresas per foresti. La lando havas 1400 lagi, di qui la maxim multa esas mikra, e la maxim granda esas lago Peipsi, kun 3.555 km². La maxim longa fluvii esas Võhandu, longa de 162 km, e Pärnu, longa de 144 km. La fluvio Narva, quankam kurta (nur 77 km di extenso) formacas naturala frontiero kun Rusia.

La klimato di la lando jacas en transito inter temperema e kontinentala klimati. La mezavalora temperaturo yarala esas 16,3°C an l'insuli, ed en la kontinento esas 18,1°C dum la maxim varma monato (julio) e -7,6°C en februaro, la maxim kolda monato.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Estonia

Segun l'ekonomiala informo Eurostat, publikigita ye la 15ma di novembro 2010, Estonia havas la min granda guvernala debo komparita a KLP de Europana Uniono: nur 7,2% en fino di 2009[6]. Por lua forta ekonomiala kresko dum recenta yari, lando esis sur-nomizita "la Baltika tigro".

Lando dependas de skist-argilo por producar 90% di lua elektro. Alternativa fonti, kom ligno, torfo o biomaso reprezentas nur 9% di totala produktado di energio. Lando importacas petrolo de Rusia e de West-Europa.

Lando adoptis l'Euro kom pekunio ye la 1ma di januaro 2011[7].

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

De la habitantaro 69,3 % esas urbani. De la Estoniani esas:

  • Estoni 68 %
  • Rusi 26 %
  • Ukraini 2 %
  • Bielorusi 1 %
  • Fini 1 %


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2011) La maxim granda urbi di Estonia (2011)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Tallinn [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 393 222 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Tartu [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 97 600 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Narva [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 58 663 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Pärnu [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 39 728 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Kohtla-Järve [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 37 201 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Maardu [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 17 524 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Viljandi [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 17 473 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Rakvere [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 15 264 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Sillamäe [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 14 252 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Kuressaare [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 13 166 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Ayuntamiento, vistas panorámicas desde Toompea, Tallin, Estonia, 2012-08-05, DD 21.JPG
Tallinn
Town Hall23 2008.JPG
Tartu
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Narva
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Pärnu
Fonto: Eesti Statistika[8]


Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Kantistino Kerli Kõiv.

Poka libri skribesis en Estoniana linguo til la nedependo en 1918. La maxim anciena registri en Estoniana skribesis dum la 13ma yarcento. Oskar Luts esis la maxim importanta skriptisto di prozo de l'anciena Estoniana literaturo. En recent yari, Jaan Kross e Jaan Kaplinski divenis la maxim konocata e tradukita skriptisti di lando[9]. Altra du importanta nomi de la fino di 20ma yarcento til la komenco di 21ma yarcento essas Tõnu Õnnepalu e Andrus Kivirähk.

Folklorala muziko uzas violini, citari, koncertini ed akordeoni por plear polko. En la moderna populala muziko, artistino Kerli Kõiv divenis populala en Europa e havas kelka suceso en Nord-Amerika.

Cinemo en Estonia komencis en 1908 kun filmo pri la vizito di rejulo Gustaf la 5ma di Suedia a Tallinn[10]. L'unesma brodkasto di televiziono en Estonia eventis en julio 1955.

Cetera aferi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. "Tallinna elanike arv" - en Estoniana linguo
  2. Statistis Estonia stat.ee
  3. Herbermann, Charles George (1907) The Catholic Encyclopedia Robert Appleton Company.
  4. Knut, Helle (2003). The Cambridge History of Scandinavia: Prehistory to 1520. Cambridge University Press. p. 269. ISBN 0-521-47299-7
  5. Bilmanis, Alfreds (1944) Latvian-Russian Relations: Documents The Latvian Legation
  6. "Institutions" europolitics.info
  7. Estonia adopts Euro as of Jan 1 Angla
  8. Statistika andmebaasi uuendus (en Estoniana). Eesti Statistika. URL vidita ye la 22ma di septembro 2016.
  9. http://books.google.com/books?as_q=&num=20&btnG=Google+Search&&as_auth=Jaan+Kross
  10. Cinema of Estonia einst.ee
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo


LocationEurope.png
Landi en Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Man-Insulo | Svalbard e Jan Mayen