Luxemburgia

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Luxemburgia
Großherzogtum Luxemburg
Grand-Duché de Luxembourg
Groussherzogtum Lëtzebuerg
Flag of Luxembourg.svg Coat of arms of Luxembourg.svg
Standardo di Luxemburgia Blazono di Luxemburgia
Nacionala himno:
Ons Hémécht
EU location LUX.png
Urbi:
Chefurbo: Luxemburg
· Habitanti: 88 586 (2009)
Precipua urbo: Luxemburg
Lingui:
Oficala lingui: Franca, Germana, Luxemburgiana
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Granda-duko: Henrikus la 1ma di Luxemburgia
· Chefministro: Xavier Bettel
Surfaco: (175ma granda)
· Totala: 2.586,4 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (170ma granda)
· Totala: 602 005[1] (2018)
· Denseso di habitantaro: 233,7 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Euro
Veho-latero: dextre
ISO: LU
LUX
442
Reto-domeno: .lu*
Precipua religio: katolikismo (90%)
Oficala retosituo: http://luxembourg.public.lu/en/


Luxemburgia esas lando jacanta an westal Europa. Lu havas kom vicini Germania este, Francia sude, e Belgia weste.

La nomo di la lando venas del anciena Saxona vorti lytel e burh signifikante 'mikra urbo'. La dukio Luxembourg nomesis segun la urbo.

Bazala fakti pri Luxemburgia.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Luxemburgia

En la teritorio di nuna Luxemburgia trovesis restaji pri homala habitado de plu kam 35.000 yari ante nun. Tamen, l'unesma evidentajo pri civilizuro evas de Neolitiko, o la 5ma yarmilo aK.

En 963 Frankoniana komto Siegfried aquiris la kastelo Lucilinburhuc. Cirkum ta kastelo gradope kreskis urbo. En 1308 Luxemburgiana komto Heinrich elektesis kom rejo di la Romana-Germana imperio. En 1354 la komtio Luxemburgia divenis dukio, ed en 1477 ol divenis parto de Habsburga posedaji.

En 1815, pos ke Napoléon la 1ma vinkesis, Luxemburgia divenis federita stato en la nova Germana Uniono, kreita pos finir la Santa Romana imperio. En 1839, pro l'unesma kontrato di London Luxemburgia dividesis en du parti. En 1867, tra la duesma kontrato di London, Luxemburgia divenis nedependanta stato, kun "eterna neutreso".

  • 1890 Luxemburgia recevis sua propra monarko ek la noblesodomo di Nassau-Weilburg.
  • 1914-1918 Luxemburgia okupesis da la imperiestrala Germania dum la unesma mondomilito.
  • 1939-1944 Anke dum la duesma mondomilito nacional-socialista Germania okupis Luxemburgia
  • 1948 Luxemburgia abandonis sua neutreso.

Luxemburgia esis un ek la fondinti di Benelux (ekonomiala pakto kun Belgia e Nederlando) en 1944, e pose esis un ek la sis fondinti dil Komunitato Europana pri Karbono e Stalo en 1951, e pose del Europana Ekonomiala Komunitato, embriono di la nuna Europana Uniono.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Luxemburgia esas parlamentala monarkio. La chefo di stato esas la granda-duko. Pos la yaro 2000, Henrikus la 1ma di Luxemburgia esas la granda-duko di Luxemburgia. Il mariajis Maria Theresa. Formale, la granda-duko havas granda exekutiva legifala povo. La granda-duko nominas e desengajas la guvernerio. Lu promulgas la legi e havas la yuro por dissolvar la parlamento. Quankam lu nulatempe lu facis to. Fakte la granda-duko havas nur reprezentala funciono.

La granda-duko e la guvernerio exercas exekutiva povo. La guvernerio konsistas ek la ministro-prezidanto (chefministro) e 14 ministri. La nuna guvernerio konsistas ek koalisuro inter la du maxim granda partisi: la kristdemokrata partiso Sociala Populala Partiso Kristana (CSV) e la socialdemokrata Luxemburgiana Socialista Labor Partiso (LSAP).

La parlamento havas unika chambro kun 60 membri. La parlamento elektesas omna 5 yari. En la nuna parlamento, qua elektesis en la yaro 2009, esas 6 politikala partisi. Lua konstituco adoptesis en 1868.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Luxemburgia kun lua precipua urbi.

Lando esas un di min granda en Europa, ed ol esas la 175ma granda de 194 nedependanta stati dil mondo. Lua mezuri esas 82 km de nordo til sudo, e 57 km de esto til westo. En nordo existas monteti e kolini, ube jacas la maxim alta monto di la lando, Kneiff, kun 560 metri de altitudo. Populo koncentras su en centro e sudo di la lando.

La lando havas temperema klimato kun oceanal influo ed intensa pluvo-quanto dum fino di somero.

La lando havas 118 komoni.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Luxemburgia

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Luxemburgia havas 493 500 habitanti, di qui 43 procenti esas exterlandani. Inter l'exterlandani, 37 procenti havas Portugalana civitaneso, 14 procenti la Franca, 9 procenti l'Italiana, 8 procenti la Belga e 6 procenti la Germana.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La Luxemburgiana linguo apartenas a westala grupo di la Germana lingui ed ol divenis oficala linguo en 1984. L'altra oficala lingui esas la Franca e la Germana.

Dum la yaro 2003] l'unesma propra Luxemburgiana universitato fondesis en chef-urbo Luxemburg.

En la yaro 2007, l'urbo Luxemburg esis la kulturala chef-urbo di Europa.

Sporto[redaktar | redaktar fonto]

La maxim populara sporto en Luxemburgia esas futbalo, ma la Luxemburgiana futbalisti esas internacione sen granda sucesi. La maxim granda sucesi en la sporto havis Luxemburgia en la biciklismo. Luxemburgiana biciklisti ganis ja quarfoye la Tour de France. En la yaro 2011 la Luxemburgiana fratuli Andy Schleck e Fränk Schleck finigis la Tour de France ye la duesma e triesma rango.

Luxemburgia ed Ido[redaktar | redaktar fonto]

Luxemburgia pleis importanta rolo en la historio di Ido. Ja kinfoye eventis en ca lando granda internaciona Ido-renkontri e konferi:

  • 1924 La quaresma Ido-kongreso en Luxemburg de 9esma til 11esma di agosto.
  • 1933 La dekesma Ido-kongreso en Nondorf de 29esma di julio til unesma di agosto.
  • 1957 La internaciona Ido-renkontro en Luxemburg de 29esma til 31esma di agosto.
  • 1970 La Ido-konfero internaciona en Luxemburg de 28esma til 31esma di julio.
  • 2011 La internaciona Ido-renkontro en Echternach 13esma til 17esma di agosto.

En la yaro 1907 pos la tale-dicita Ido-skismo en la Esperanto-movado la tota Luxemburgiana Esperanto-asocio transferis ad Ido. Longa yari Esperanto ne havis pro to oficala organizuro en Luxemburgia.

En Luxemburgia habitis kelka tre eminenta Idisti en la komenco di la Ido-movado. La Kompleta Gramatiko Detaloza da Louis de Beaufront publigikesis en Esch-sur-Alzette per la editerio da Luxemburgian idisto Heny Meyer-Heucke en la yaro 1925.

Cetera aferi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. (19ma di aprilo 2018) Population.
Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroNorda-MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo
LocationEurope.png
Landi en Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Norda Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San-Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Insulo Man | Svalbard e Jan Mayen