Dania

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Dania
Kongeriget Danmark
Flag of Denmark.svg National Coat of arms of Denmark.svg
Standardo di Dania Blazono di Dania
Nacionala himno:
Der er et Yndigt Land
EU location DEN.png
Urbi:
Chefurbo: København
· Habitanti: 1 181 239 (2010)
Precipua urbo: København
Lingui:
Oficala lingui: Dana
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Rejino: Margrethe la 2ma
· Chefministro: Mette Frederiksen
Surfaco: (134ma maxim granda)
· Totala: 42 925,46[1] km²
· Aquo: 1,64 %
Habitanti: (110ma maxim granda)
· Totala: 5 707 251[2] (2016)
· Denseso di habitantaro: 127,9 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Krona di Dania
Veho-latero: dextre
ISO: DK
DNK
208
Reto-domeno: .dk*


Dania, en formo longa rejio Dania, Dane Danmark e Kongeriget Danmark, esas lando en nordal Europa, e la min granda de Skandinavia. Ol havas kom vicini Germania sude, e Suedia este, tra la ponto Øresund/Öresund, qua ligas la du landi.

Rejio Dania esas suverena lando konsistanta ek tri stati: Dania propre (konsistanta ek la peninsulo Jutlando pluse arkipelago kun 443 insuli, di qui cirkume 70 habitesis) qua esas membro di Europana Uniono depos 1973, e du autonoma teritorii: Faero e Grenlando, rispektive en nordal Atlantiko ed en Arktiko.

Dania propre dicita havas entote 42 925,46 km² e 5 707 251 habitanti en januaro 2016.[2] Lua chef-urbo esas København, situita sur l'insulo Zelando.

Bazala fakti pri Dania.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Sunala charo di Trundholm.
 Precipua artiklo: Historio di Dania

Homala restaji de 130,000 til 110,000 yari ante Kristo esas la maxim anciena trovita en Dania.[3] L'unesma konocata habitanti di Dania vivis cirkum la yaro 13 500 aK. Agrokultivo existis en la regiono depos 3 900 aK. De la Bronz-epoko (c.1800 til 600 yari aK) trovesis multa tumuli ed anke la "sunala charo di Trundholm", statuo kun charo qua transportas disko reprezentante la suno.

Dum la Fer-epoko ante l'arivo di Romani (500 aK til la yaro 1) homala grupi qui vivis en la regiono komencis ekmigrar sude, e l'unesma Dani venis a la regiono ulatempe inter 500 aK e 400. Romani komercis kun la regiono, e multa Romana moneti trovesis en la regiono. Anke trovesis Kelta restaji.

Vikinga expanso de l'8ma til la 11ma yarcenti.

Dum la komenco dil 8ma yarcento, pagana populi qui vivis en la regiono organizis su e formacis la populo Vikingo. Granda konstruktisti di navi, ili koloniigis e dominis multa regioni en nord-Europa note Islando, Irlando, Britania, Normandia, Rusia, e mem Newfoundland en fora westo. En 965, dum la rejio di Harald la 1ma, li konvertesis a kristanismo.

Dum Mez-epoko, Dana reji guvernis parto di Estonia e Skandinavia. En 1397 Dania eniris Kalmar-Uniono, kun Norvegia e Suedia. Ica uniono mantenis Skandinavia unionita til 1523, kande Suedia livis ol.

En 1536 Dania konvertesis a Luteranismo. Inter 1611 e 1613 rejulo Christian la 4ma di Dania militis kontre Suedia en Kalmar-milito, ma ne sucesis unigar Dania e Suedia. Pos la milito, Suedia koaktesis pagar 1 milion arjenta moneti kom milita indemneso a Dania. Rejulo Christian uzis ca pekunio por fondar urbi, exemple Glückstadt, Christiania (nune Oslo) e Kristianstad.

Fairo en Kobehavn, pos Angla atako en 1807.

Dum la regno di Napoleon Bonaparte en Francia, Dania probis restar neutrala, ma l'Unionita Rejio konsideris enemikala ta akto, e atakis København en 1801 ed en 1807, e kontrolis la maro inter Dania e Norvegia. Ta kontrolo esis funesta por Danian ekonomio, ed en 1813 l'uniono Dania-Norvegia divenis bankrota. Kande Napoleon 1ma vinkesis, Kongreso di Wien demandis la dissolvo dil uniono Dania-Norvegia. Pose, la kontrato di Kiel demandis la sama.

En 1864 Dania cedis la provinco Schleswig-Holstein a Prusia. Dum l'unesma mondomilito la lando restis neutra. Pos la milito, lora rejulo Christian la 10ma insistis en plebicito pri la restituco o no di Schleswig-Holstein a Dania. Du plebiciti eventis, ye la 10ma di februaro ed ye la 14ma di marto 1920. Konseque, la 10ma di julio sam yaro Dania retro-recevis la nordo di Schleswig.

Ye la 9ma di aprilo 1940 nacional-socialista Germania invadis Dania. Dana armeo kapitulacis pos du hori. En 1944, dum Germana okupeso, Islando ruptis ligili kun Dania e nedependanteskis.

Pos la milito, Dania membreskis l'Unionita Nacioni e NATO. Pos plebicito en 1973, quankam sen la partopreno di Faero, ol divenis membro dil Europana Ekonomiala Komunitato - EEK, la nuna Europana Uniono. Grenlando ganis autonomio en 1979, abandonis EEK en 1986, ed en junio 2009 ol ganis suvereneso e divenis stato en la rejio di Dania.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Rejino Margrethe la 2ma.
En la palaco Christiansborg lojigas la parlamento, la Supra Korto e la guvernala oficeyi.

La konstituco di Dania aprobesis en 1849 e revizesis lastafoye ye la 5ma di junio 1953[4]. Segun ol, Dania esas konstitucala monarkio. La nuna chefo di stato esas rejino Margrethe la 2ma di Dania. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua nominesas dal rejo ed esas membro de la partiso kun la maxim granda nombro di membri en la Folketing (Dana parlamento). La nuna chefministro esas Mette Frederiksen.

Legifala povo konsistas ek singlachambra parlamento (Folketing), kun 179 membri. Grenlando e Faero Insuli esas autonoma teritorii di Dana Rejio, e singla ek li havas du reprezentanti en Folketing. En Folketing aprobesas la legi qui adoptesos en Dania ed, en limitizita kazi, ank en Faero e Grenlando. Dania havas plurapartisala sistemo politikala, e de la komenco dil 20ma yarcento til nun, nula partiso atingis sole la majoritato en la parlamento.

Judiciala povo esas nedependanta e forte profesionala. Dana judiciisti nominezas dal rejo. La supra korto di Dania esas la maxim alta civila e kriminala korto di la lando.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Dania.
La karakterizivo di Dana peizajo esas basa tereni.

Dania havas 43 094 km² di surfaco totala, di qui 55,99% esas kultivebla. Faero havas 1.399 km² ed esas arkipelago qua jacas 320 nord-nordweste de Britania. Ja Grenlando havas 2 166 086 km² ed esas la maxim granda ne-kontinentala insulo.

Dania konsistas ek la peninsulo di Jutlando pluse 1 419 insuli, di qui 443 havas propra nomi. La maxim granda disto norde til sude esas 452 km, kontre ke este til weste esas 368 km. La tereni ordinare esas basa e sabloza en la litoro, e kultivebla e plana tereni doplanda. La mezavalora altitudo di la lando esas 31 metri, e la maxim alta monto havas 170,8 metri di altitudo (monto Møllehøj).

La klimato di Dania esas temperema. Vintri esas milda, kun mezavalora temperaturi di 0ºC, kontre ke dum somero la mezvalora temperaturo esas 15,7°C. Pluvas dum 121 dii omnayare, nome dum autuno, kun mezavalora pluvo-quanto yarala di 712 mm.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Konstrukturo di navi en Skagen, Dania.
Moderna agrokultivo en Dania.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Dania

Dania havas un ek la maxim alta KLP per persono del mondo, ed esas un ek la maxim libera del mondo segun l'Indexo pri Ekonomiala Libereso. Antee l'agrokultivo esis la dominacinta agado di la lando, ma pos 1945 l'industrio kreskis multe, ed en 2006 ol reprezentis cirkume 25% de lua KLP, dum ke agrokultivo reprezentis min kam 2%.[5] La precipua industrii esas fero e stalo, kemiala produkturi, nutrivi, farmaciala produkturi, navala konstruktado, e konstruktado di edifici e domi.[4] Pri agrokultivo, la precipua produkturi esas legumi, produkturi de gardenokultivado, lakturi e karno di bovi e porki. L'agrokultivo esas intensa, ed uzas 64% de la teritorio di la lando. La produkturi di agrokultivo e la nutrivi reprezentas cirkume 20% de l'exportacaji totala.

La lando refuzis adoptar l'Euro kom monetaro ye la 1ma di januaro 1999.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Granda parto di Dana habitantaro decendas de Skandinaviana populi. Enmigranti reprezentis 8,9% ek omna habitantaro ye la 1ma di januaro 2007, segun oficala statistiki.

La 10 maxim granda urbi di Dania
(2016)
Imaji Rango Nomo Habitantaro
Vor Frelsers Kirke-view8.jpg
Kobehavn
Vor Frelsers Kirke-view8.jpg
Aarhus
1ma Kobehavn 1 280 371
2ma Aarhus 264 716
3ma Odense 175 245
4ma Aalborg 112 194
5ma Esbjerg 72 151
6ma Randers 62 342
7ma Kolding 59 712
8ma Horsens 57 517
9ma Vejle 54 862
10ma Roskilde 50 046
Fonto: [6]

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Publika skolo esas gratuita. Preske 99% de la habitantaro studias o studiis primara skolo, 86% kompletigis sekundara skolo e 41% l' universitato.

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

Hans Christian Andersen, la maxim konocata Dana skriptisto.

La maxim anciena formo di literaturo esis miti de 10ma e 11ma yarcenti. Saxo Grammaticus, qua skribis en latina linguo, esas konsiderata l'unesma Dana skriptisto.

Romantikismo influis verki kom "Desbela Anadyuno" de Hans Christian Andersen. En recenta yari, Nobel-laureati Henrik Pontoppidan e Johannes Vilhelm Jensen, plu Grundtvig, Karen Blixen, Gustav Wied, William Heinesen, Martin Andersen Nexø, Hans Scherfig, Tom Kristensen, Klaus Rifbjerg, Dan Turéll, Tove Ditlevsen, Inger Christensen e Peter Høeg esas important autori en Dana linguo.

Muziko[redaktar | redaktar fonto]

En muziko, Carl Nielsen divenis notora por lia 6 simfonii. En recenta yari, muzikisto Lars Ulrich de bando Metallica, plu bandi kom Raveonettes, D-A-D, Volbeat, Mercyful Fate, Junior Senior, King Diamond, Goodiepal, Whigfield, Michael Learns to Rock, Alphabeat, Infernal, Oh Land e pop-bando Aqua atingis populala suceso.

Cinemo[redaktar | redaktar fonto]

Lars von Trier.

Lars von Trier esas nun la maxim konocata filmifisto di Dania. L'aktori Gabriel Axel e Bille August en 1987, e filmifistino Susanne Bier en 2011 ganis Oscar-premio por lua verki. Carl Theodor Dreyer nun judikesas kom un ek la maxim importanta filmifisti de la historio, malgre nulatempe recevir Oscar.

Sporto[redaktar | redaktar fonto]

La maxim populara sporto di Dania esas futbalo. Segliro, altra aquala sporti, golf-ludo, teniso e biciklismo anke esas populala. Kelka notora Dana sportisti esas tenisistino Caroline Wozniacki, biciklisto Bjarne Riis, futbalisti Peter Schmeichel, Michael e Brian Laudrup, edc.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Eroro: template:cite web: Vu mustas precize definar la parametri url e title
  2. 2,0 2,1 FOLK1A: Population at the first day of the quarter by region, sex, age and marital status. Statistics Denmark. URL vidita ye la 26ma di aprilo 2016.
  3. Michaelsen, Karsten Kjer, "Politikens bog om Danmarks oldtid", Politikens Forlag (1. bogklubudgave), 2002
  4. 4,0 4,1 The World Factbook - Denmark
  5. Denmark:Economy. Pearson Education. URL vidita ye la 29ma di mayo 2014.
  6. StatBank Denmark. Statistics Denmark. URL vidita ye la 28ma di februaro 2019.
Flago dil Europana Uniono Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuedia
Negocianta stati: Islando - MontenegroNorda-MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo
LocationEurope.png
Landi en Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Norda Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Republiko Irlando | Rumania | Rusia | San-Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano
Nesuverena teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Insulo Man | Svalbard e Jan Mayen