Norvegia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Norvegia
Kongeriket Norge
Kongeriket Noreg
Flag of Norway.svg Coat of arms of Norway.svg
Flago di Norvegia Blazono di Norvegia
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Ja, vi elsker dette landet
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
EUR location NOR.PNG
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Oslo
· Habitanti: 634,463 (2014)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Oslo
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Norvegiana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejo: Harald la 5ma
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefministro: Erna Solberg
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (67ma granda)
· Totala: 385,186 km²
· Aquo: 6%
Habitanti: (116ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2014)
· Totala: 5,109,056 (2014)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 13,26 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Krona di Norvegia
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .no
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo, 94%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Norvegia esas lando qua jacas en nord Europa. Lua vicina landi esas Rusia e Finlando nord-este, e Suedia este. Sudo e weste jacas l'oceano Atlantiko, e norde, l'Arktika oceano.

Bazala fakti pri Norvegia.

Historio[redaktar | edit source]

Prehistoriala pikturi en Alta.
 Precipua artiklo: Historio di Norvegia

Arkeologiala deskovraji indikis ke populi ja vivis en la regiono di nuna Norvegia depos 10,000 yari a.K, ed arivis ibe kande la stando di lua litoro permisis navigar, peskar e chasar. Ca populi esis numada, e cirkume 9.300 aK li vivis en Magerøya. Multa historiisti opinionas ke Skandinaviana populi originis de la nuna Germania.[1]

Til la komenco di la 9ma yarcento multa mikra rejii existis en nuna Norvegia. Harald Hårfagre unionis ol e divenis rejulo di Norvegia en 872.

Dum Vikinga epoko (de la 8ma til la 11ma yarcento) eventis expanseso ed enmigrado di habitanti. Vikingi koloniigis Islando, Faero, Grenlando e parto di Britania, Irlando e Francia. Nuna Limerick, Dublin e Waterford, en Irlando, fondesis dal Norvegiana Vikingi.[2]

Dum la 14ma e la 15ma yarcenti Dania, Suedia e Norvegia monarkii unionesis e formacis Kalmar-Uniono. Suedia abandonis l'uniono en 1523, ma Norvegia restis en ol til 1814.

Norvegia divenis nedependanta de Dania ye la 17ma di mayo 1814 e nominis Daniana princo Christian Fredrik kom rejulo. Ica fakto esis motivo por Suediana-Norvegiana milito. Norvegia ne povis ganar milito, ed aceptis l'uniono kun Suedia.

Norvegia divenis nedependanta de Suedia ye la 7ma di junio 1905. Dum l'Unesma mondomilito lando restis neutrala, ma en 1940 nacional-socialista Germania invadis ol dum Duesma mondomilito. Vidkun Quisling instalis guvernerio kunlaboranta kun Germaniani, ma parto di la populo ne aceptis l'okupeso, e developis rezisto ed aktivesi di saboto kontre Germaniani. En 1945 Germaniani vinkesis, e Vidkun Quisling arestesis en 9 di mayo 1945 ed exekutita en 24 di oktobro sam yaro.

Einar Gerhardsen divenis l'unesma chefministro di lando pos la milito, e guvernis de la 25ma di junio 1945 til la 9ma di novembro 1951. Il adoptis Keynesana teorii por rikonstruktar l'ekonomio.

En 1969 petrolo esis deskovrita en Norvegiana litoro. En 1973 lando fondis sua propra petrolo-kompanio, Statoil.

En du referendi - 1972 e 1994 - Norvegiana populo manifestis deziro pri ne enirar l'Europana Uniono, quankam lando partoprenas en komuna merkato ed en Schengen konkordo kun EU. En 1981 lando elektis lua unesma chefministrino: Gro Harlem Brundtland.

Politiko[redaktar | edit source]

Segun lua konstituco, adoptita en 16 di mayo 1814, Norvegia esas konstitucala monarkio. Rejulo Harald 5ma esas la chefo di stato pos 1991, e lia povi esas nur reprizentiva e ceremoniala. La chefministro - nune Erna Solberg - esas la chefo di guvernerio. Lando aprobis lego pri yuro a mulieri votar en 1913.

La parlamento (Stortinget) havas unika chambro kun 169 membri qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. Ja judiciala povo kompozesas da supra korto kun 19 membri, regional apelo-korti, urbala e komunala korti, e konsilantari por koncilio[3].

Geografio[redaktar | edit source]

Norvegia kun lua precipua urbi.
Monto Galdhøpiggen, la maxim alta di Norvegia.

Granda parto di Norvegiana teritorio esas montoza e kovrata da glacieri, e lua peizajo modifikesis dum yarmili pro l'ago di glacial erodo. Lua nerekta litoro havas centi di fyordi e mili di insuleti. Ol havas 2,542 km di sika frontieri kun Suedia, Finlando e Rusia en esto, e 25,148 km di litoro (83,281 km kun l'insuli, e 92,260 km inkluzite Svalbard e Jan Mayen). Lua maxim alta monto esas Galdhøpiggen, kun 2,469 m di altitudo. Lua maxim longa fluvio esas Glomma, kun 601 km.

La sudo di Norvegia havas plu varma klimato e recevas plua pluvi kam la nordo. Dum somero en sudo, la regioni di fyordi e vali marfora recevas min venti e havas la maxim alta mezvalora temperaturi (17ºC en Oslofjord). Sud-westo e sudo di lando recevas multa pluvi, qua superigas 3,500 mm dum yaro. Dum printempo la diferi di temperaturi inter la nordo e la sudo di lando esas maxima.

Norvegia havas richa biodiverseso: 450 speci di uceli, 90 speci di mamiferi, cirkum 16,000 di insekti, e 2,800 speci di vaskulala planti existas en la lando, di qui 13 esas endemika. Naturala vejetantaro varias segun la latitudo: ordinare existas min diferanta speci di arbori kam la regioni en la sama latitudo en Nord-Amerika. To eventis por existar poka formi por trovar semini di arbora speci de la sudo di Europa vers Norvegia: la riveri en Norvegia ordinare fluas de nordo til sudo, e la montari formacas barieri por la disperso di semini.

Tundro kovras 32% de la surfaco di lando, specale en la nordo ed en montoza regioni.

Ekonomio[redaktar | edit source]

L'exportacaji di Norvegia en 2012.
Petrolala platformo en Norda Maro.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Norvegia

Norvegia havas la duesma maxim granda KLP per persono del mondo, pos Luxemburgia. Lando havas vasta erci di petrolo, naturala gaso, minerali, ligno, pesko, aquo ed hidroelektral energio. L'exportacajo di petrolo e naturala gaso preprezentas 20% de la KLP.

En du referendi - 1972 e 1994 - la habitantaro di Norvegia manifestis ne dezirar l'eniro en l'Europana Uniono. Tamen, lando partoprenas en la komuna merkato ed en la konkordo Schengen kun EU, e formacas l'Europana konkordo pri libera merkato - EFTA - kun Suisia, Islando e Liechtenstein.

Demografio[redaktar | edit source]

En oktobro 2013 Norvegia havis 5,096,300 habitanti. La maxim multa esas Norvegi. La populi Sami e Kven esas minoritati.

Oficala studio publikigita en 2012 montris ke 86%[4] de la habitantaro havis adminime 1 genitoro naskinta en Norvegia. Plu kam 710,000 personi (14% de la habitantaro)[5] esas enmigranti e lia decendanti. De la enmigranti 39% havas Ocidental origino (Australiani, altra Europani...), e 61% havas Aziana od Afrikana origino (Marokani, Pakistanani, e.c.).

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Oslo, kun plu kam 870,000 habitanti. Altra importanta urbi esas Bergen, Stavanger e Drammen.


La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2013) La maxim granda urbi di Norvegia (2013)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Oslo [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 925,228 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Bergen [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 247,731 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Trondheim [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 169,972 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Stavanger [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 132,102 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Drammen [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 110,503 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Fredrikstad [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 78,428 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Skien [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 63,952 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Kristiansand [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 58,662 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Sarpsborg [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 54,192 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Tønsberg [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 49,735 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Downtown Oslo Norway skyline.png
Oslo
Fløyen view on Bergen edit.jpg
Bergen
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Trondheim
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Stavanger
Fonto: Statistiki Norvegia[6]

Kulturo[redaktar | edit source]

Edvard Munch, la maxim konocita Norvegiana piktisto.

En la pikto, l'expresionista Edvard Munch esas la nomo maxim konocita en tota mondo. Johan Christian Dahl, konocita kom J. C. Dahl (1788-1857), konsideresas "la patro di la pikturo di peizaji en Norvegia". Frits Thaulow esas la precipua piktisto de Norvegian Impresionismo, dum ke Frits Thaulow esis la precipua de Norvegiana realismo.

Norvegiana literaturo developis multe dum la 18ma e 19ma yarcenti, kande aparis romantikismo e nacionalismo. L'Ora Epoko en Norvegian arti e literaturo eventis dum la 19ma yarcento: l'autori Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson, Alexander Kielland e Jonas Lie esis la maxim importanta de ta epoko. Dum la 20ma yarcento tri Norvegiani ganis la Nobel-premio pri literaturo: Bjørnstjerne Bjørnson, Sigrid Undset e Knut Hamsun.

En la muziko, tri importanta nomi dum romantika periodo esis Edvard Grieg, Rikard Nordraak e Johan Svendsen. Lando anke havas forta tradiciono di folklorala muziko. Violinisti Andrea Een, Olav Jørgen Hegge, Vidar Lande, Susanne Lundeng e Annbjørg Lien e la kantisti Agnes Buen Garnås, Kirsten Bråten Berg, e Odd Nordstoga esas la maxim remarkinda nomi en folklorala muziko.

Mayhem, bando Norvegiana di jenro black metal.

En la moderna muziko, la subjenro black metal de heavy metal developis multe en Norvegia, e bandi quale Mayhem, Burzum, Darkthrone, Immortal, Emperor, Gorgoroth e Satyricon divenis mondale konocita.

La cinemo Norvegiana atingis internaciona agnosko. La dokumentala filmo Kon-Tiki (1950) ganis Oscar-premio de Usan akademio. Altra filmi indikesis por la premio, ma faliis ganar. Knut Erik Jensen esas un ek la maxim konocita Norvegiana filmifisti. Pos la 1990a yari l'industrio cinemala en Norvegia kreskis, e nune produktesas cirkume 20 notinda filmi omnayare. La lando anke uzesas multafoye kom loko por filmuri por produkteri de Hollywood e de altra loki, quale The Empire Strikes Back (1980), en ke la ceni pri la glaciala planeto Hoth filmesis en la glaciero Hardangerjøkulen. Kelka ceni de la filmi Die Another Day, The Golden Compass, Spies Like Us e Heroes of Telemark e de la televiziono-serii Lilyhammer e Vikings anke cinematografesis en Norvegia.

La maxim populara sporti en Norvegia esas futbalo, biatlo, skio, hokeo* sur glacio, e handbalo.

Referi[redaktar | edit source]

  1. http://hpgl.stanford.edu/publications/EJHG_2002_v10_521-529.pdf
  2. RF Foster: "The Oxford History of Ireland", Oxford University Press, 1989
  3. "The Judiciary" www.norway.org
  4. Persons with immigrant background by immigration category, country background and gender. 1ma di januaro 2012 (Korektita ye la 30ma di aprilo 2012). ssb.no
  5. Questions about immigrant-related statistics (20 di junio 2013). Key figures Immigration and immigrants - SSB. Ssb.no. URL vidita ye la 15 di februaro 2014.
  6. Statistics Norway