Pakistan

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Pakistan
اسلامی جمہوریۂ پاکست
Islami Jamhuriya-i-Pakistan
Flag of Pakistan.svg State emblem of Pakistan.svg
Flago di Pakistan Blazono di Pakistan
Nacionala himno:
Pak sarzamin shad bad
Pakistan in its region (claimed and disputed hatched).svg
Urbi:
Chefurbo: Islamabad
· Habitanti: 529 180 (1998)
Precipua urbo: Karachi
Lingui:
Oficala lingui: Urdu ed Angliana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Mamnoon Hussain
· Chefministro: Shahid Khaqan Abbasi
Surfaco: (36ma granda)
· Totala: 880 254 km²
· Aquo: 3,1 %
Habitanti: (6ma granda)
· Totala: 180 440 005[1] (2012)
Pluse informi:
Valuto: Rupio di Pakistan
Veho-latero: sinistre
ISO: PK
PAK
586
Reto-domeno: .pk*
Precipua religio: Islamo (96%)
Oficala retosituo: http://www.pakistan.gov.pk


Pakistan esas lando en central Azia inter Afganistan, India e Populala Republiko di Chinia.

La vorto "Pakistan" formacesis da l'akronimo PAKSTAN, kreita da Choudhry Rahmat Ali en 1933, aludante a la kin regioni en la nord-westo di Indiana subkontinento ube Islamala religio esas dominacanta: Punjab, Afgania, Kashmir, Sindh, e Beludjistan.

Bazala fakti pri Pakistan.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Pakistan

Homi ja vivis en la teritorio di nuna Pakistan cirkume 1.9 milion yari ante nun, en la regiono di la valo di Soan. L'Indus-kulturo evolucionis en la regiono de cirkum 3300 aK til cirkum 1900 aK. Dum yarcenti diversa nedependanta rejii existis en la regiono.

Generalo Muhammad bin Qasim komandas trupi en batalio.

En 712 Araba generalo Muhammad bin Qasim konquestis granda parto di la regiono ed introduktis islamo. La regiono divenis provinco de l'Araba imperio kun chef-urbo en Al-Mansurah, urbo 72 km norde de la nuna Hyderabad, Sindh. En 997 Mahmud de Ghazni konquestis la regiono, ed en 1206 la decendanti di Muhammad Ghori - qua konquestabis la regiono en 1160 - establisis la Kalifio di Delhi.

En 1526 l'imperio Mughal establisesis en la regiono da Babur, un decendanto di Chingiz-kano. De 1799 til 1849 Sikh-imperio fondesis da Maharaja (rejo) Ranjit Singh en la regiono di Punjab. L'imperio extensis weste til la paseyo Khyber, Kashmir norde, til l'urbo Multan sude, e til Kapurthala (nune en India) este.

Tota la teritorio di moderna Pakistan gradope okupesis da Est-Indiana Kompanio (East Indian Company) e pose gradope pozesis sub la regno di rejino Victoria di Unionita Rejio, tra serio di batalii, exemple la batalio di Miani en 1843 en Sindh, e l'exhaustinta militi Angla-Sikh (1845til 1849). En 1857 eventis la sedicio di Sepoy kontre Britaniani.

Britaniani havis diferanta relati kun Mohamedani e hindui; to stimulis religiala violento en Indiana subkontinento. Britaniani anke stimulis l'uzado di Persiana kursiva tipo por skribarla dialekto di Hindi-linguo parolata en la nordo dil subkontinento. To originis Urdu, ne aceptita dal Hindui. La Hindua nacionalisti komencis uzar Sanskrita letri por skribar lua linguo, ed en 1885 li fondis la partiso Indiana Nacionala Kongreso. La linguala polemiko augmentis la tenso inter Hindui e Mohamedani. En respondo a Hindua nacionalismo, Syed Ahmad Khan fondis en 1901 la Ligo di Tota Mohamedani di India, konocita simple kom Mohamedana Ligo.

Opozanta a la Hindui, qui deziris India nedependanta kom singla naciono, Mohamedana Ligo esis favorebla a Britaniani e defensis ke Britaniana valori influus la futura civila socio di Pakistan. Dum l'unesma mondomilito Indi kunlaboris kun Britaniana milito-esforco. Mili di soldati sendesis por luktar en Europa. Pos la milito kreskis ne-violenta protesti, dum la yari 1920ma e 1930ma, kontre Britanian okupeso. Samatempe la Mohamedana Ligo ganis populareso, ed ye la 29ma di decembro 1930 lua chefo Allama Iqbal defensis "l'amalgamigo di la nord-westala stati, ube Mohamedani esis la majoritato dil habitantaro". Ta stati esis Punjab, Afgania (la nord-westala provinco), Kashmir, Sindh e Beludjistan.

Laboranta komitato di Mohamedana Ligo en 1940.

En 1937 eventis provincal elekti en India, e la Mohamedana Ligo ne obtenis la majoritato inkluzite en la provinci ube Mohamedani esis la majoritato. En 1940 Muhammad Ali Jinnah kunvokis renkontro di la Ligo por diskutar la situeso pos l'eniro di India en la duesma mondomilito. Jinnah kritikis Indiana Kongreso e la nacionalisti, e defensis l'ideo pri Du Separita Nacioni, e la motivi por demandar separita nacioni por Hindui e por Mohamedani.[2] Sikandar Hayat Khan, chefministro di Punjab, skribis l'originala decido, ma repudiis la finala texto,[3] qua senambiguale rejektis l'ideo pri un India unionita, pro la kreskinta religiala violento.

En l'elekti qui eventis en l'Indiana subkontinento en 1946 Mohamedana Ligo ganis 425 de la 496 ofici rezervita por Mohamedani en la parlamento. Britaniana chefministro Clement Attlee sendis ministrara komisiono ad India por mediacar la situeso. Kande komisiono faliis en lia skopo, Attlee sendis Lord Mountbatten kom lasta vicerejo di India. Mountbatten decidis donar nedependo a Pakistan ye la 14ma di agosto 1947 ed a India la sequanta dio.

Divido di Indiana subkontinento.

Nemediate pos la nedependo, Pakistan divenis membro di Commonwealth, ma religiala violento rapide explozis. Milioni di personi vivis en la "nekorekta latero" di la nova frontieri; plu kam 2 milioni ekmigris ad l'altra latero e plu kam 100,000 mortigesis en serii di masakri en la vilaji. La violento esis plu granda dum la divido di Punjab, Kashmir e Bengal, e to rezultis en l'unesma milito inter India e Pakistan.

En Estala Bengal tensi komencis kande Ali Jinnah deklaris ke Urdu linguo divenus oficala en tota lando, quankam ilu dicis ke Bengali esus oficala en Bengal. La tensi kreskis en 1952, pos la polico mortigar studenti qui demandis egala stando por Urdu e Bengali, proxim la medikala fakultato di Dhaka. En 1953 eventis religiala konflikti en Lahore, ube 200 til 2,000 membri di religiala movemento Ahmadiyya mortigesis.

En 1958 Pakistan divenis republiko pos stato-stroko. En marto 1971 komencis militeto por nedependo en Est-Pakistan. Fine en decembro sam yaro Bangladesh divenis nedependanta kun militala helpo di India. On kalkulas ke la nombro di morti rezultanti de la milito esis preske 3 milion personi.

Deskreditinda, lore Yahya Khan renuncis la 20ma di decembro 1971 e Zulfikar Ali Bhutto asumis povo. Ali Bhutto developis la nukleara programo di Pakistan, e guvernis til 1977, kande generalo Muhammad Zia-ul-Haq revokis ilu de povo. Pos kontroversa judicio Bhutto recevis mortopuniso en 1979.

Zia-ul-Haq plufortigis diplomacala relati kun Usa, recevis miliardi di dolari en militala helpo e permisis financar Afganistanana rebeli tra Pakistan. Ilu mortis misterioze en aviono-acidento ye la 17ma di agosto 1988. Pos lua morto, Pakistan itere divenis demokratio. Pos elekto, Benazir Bhutto divenis l'unesma chefministrino di la lando.

En 2001 generalo Pervez Musharraf divenis prezidanto di Pakistan. Ilu guvernis til 2008, e suportis Usan operaci en Afganistan pos l'atenti ye la 11ma di septembro 2001. En 2008 la longa e nepopulala milito en Afganistan, la stato di urjanteso e l'interveno en judiciala povo tra revoko dil chefa-judiciisto febleskis la rejimo di Musharraf. Tra nedireta elekto Asif Zardari sucedis Musharraf en la prezidanteso, e la demokratiala rejimo duras til nun.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La domo dil Parlamento di Pakistan.

Nune Pakistan esas republiko federala, demokratiala e parlamentala, ed islamo esas l'oficala religio dil stato.[4] L'unesma konstituco di Pakistan adoptesis en 1956, ma en 1958 generalo Ayub Khan suspensis ol, ed adoptis altra en 1962. En 1973 lando adoptis altra kompleta konstituco, ma la guvernerio dil generalo Zia-ul-Haq suspensis ol ma riinstalesis ol en 1985. Militisti influis multe en la guvernerio dum la historio di nedependanta Pakistan.

Segun la konstituco la prezidanto esas chefo di stato, ed elektesas dal Elektala Kolegio di Pakistan, qua konsistas ek la Senato, la nacional asemblajo e la provincal asemblaji. La membri dil nacional asemblajo e di la provincal asemblaji elektesas dal populo, e la membri dil Senato elektesas da la provincala asemblaji. Pakistan havas plurapartisala sistemo, la precipua esas la Mohamedana Ligo di Pakistan (N), la partiso di sinistra Pakistan Peoples Party - PPP, e la partiso di centro Tehreek-e-Insaf.

La Senato di Pakistan havas 100 membri, e la Nacional Asemblajo (basa chambro) havas 342 membri. Membri di la Nacional Asemblajo elektesas dal populo en elektala distrikti, per universala votado. Segun la konstituco, 70 sidili rezervesas por mulieri e por religiala minoritati, e la partisi okupas ol segun proporcionala votado.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

K2, la maxim alta monto di Pakistan, kun 8 611 metri di altitudo.

Pakistan havas entote 6.774 km di frontieri, di qui 2.430 km kun Afganistan, 523 km kun [[Populala Republiko di Chinia, 2.912 km kun India e 909 km kun Iran. Lua totala surfaco equivalas la sumo di la surfaci di Unionita Rejio e Francia. Lua litoro en Araba Maro havas 1.046 km. Lua geografio e klimato esas variita, e lando havas richa sovaja vivo. Geografiale, Beludjistan e granda parto di Khyber Pakhtunkhwa (l'anciena Afgania) jacas super Euraziana plako, dum ke l'altra provinci jacas super Indiana plako.

Indus fluvio en Pakistan.

Pakistan dividesas en tri precipua geografiala regioni: la montoza nordo kun lua tri montari (Karakoram - ube jacas la maxim alta monto di lando, K2, kun 8.611 m di altitudo, Hindu Kush e Pamir); la valo dil fluvio Indus; e la platajo di Beludjistan.[5] Lua precipua fluvio esas Fluvio IndusIndus, longa de 1.609 km.

La klimato varias de tropikala a temperema, ed arida sude. La monsono frequente efektigas severa inundadi dum pluvoza sezono, dum ke en sika sezono povas eventar nula pluvo. En 2010 e 2011 eventis granda inundadi en Sindh, en l'esto di Beludjistan ed en la sudo di Punjab dum la monsonala sezono. Ante la monsonala sezono, de la 15ma di aprilo til la 15ma di julio, ed nemediate pose de 15ma di septembro til 15ma di decembro povas eventar cikloni e tornadi en la litoro di Araba Maro. Nivo falas en la montari norde de la lando.

Karachi subisas serioza efekti di aerala poluto produktita dal vehili, industrii, e brulo di eskombri.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Arkivo:Ufone(telecom tower) & islamabad.jpg
La Borso e l'edifico Telecom Tower, en Islamabad.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Pakistan

L'ekonomio di Pakistan esas en rapida kresko. Simila a l'ekonomii de BRICS, la lando havas granda potencialo por kresko dum la 21ma yarcento. Tamen, kom rezulto de yardeki di sociala nestabileso, multa problemi aparis, note en la sektori di transporto ed energio. L'ekonomio esas miindustriizita, kun centri di kresko alonge la valo dil fluvio Indus. La diversigita ekonomii di Karachi e dil urbi en Punjab kontrastas kun regioni poke developita en altra parti di la lando.

Pakistan, kun lua diversigita peizaji e kulturi, atraktis 1 milion turisti en 2012.[6]

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Segun neoficala kontado, Pakistan havas 184 144 040 habitanti en 2015, equivalanta a 2.57% de la habitantaro di la Tero.[7] Ol havas la 6ma maxim granda habitantaro dil mondo, pos Populala Republiko di Chinia, India, Usa, Indonezia e Brazilia. La mezvalora kresko di lua habitantaro esas 2.03% omnayare.

Kande India dividesis en 1947, Pakistan havis 32.5 milion habitanti.[8][9] On kalkulas ke en 2030 lua habitantaro superiros la de Indonezia.[10][11] Cirkum 104 milion personi evis min kam 30 yari en 2010. Cirkume 35% de lua habitantaro evas min kam 15 yari.[8]

La maxim granda urbo esas Karachi, kun 12,8 milion habitanti. Altra urbi importanta esas Lahore, Faisalabad, Rawalpindi e Multan. La chefurbo, Islamabad esas la 10ma maxim populoza.

Plua kam 60 lingui parolesas en Pakistan. Urdu-linguo esas la lingua franca e simbolo di Mohamedana identeso. Kontadi en Pakistan exkluzas la stranjeri, ma 1.7 milion Afgani vivas en Pakistan kom refujanti. Altra enmigranti esas plua kam 1.6 milion Bengalani, 650,000 legala Afganistanani, 200,000 Birmaniani, ed altri. On kalkulas ke plua kam 7 milion Pakistanani vivas exterlande.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Tradicionala Pakistanana vestaro «shalwar kameez».

La tradicionala kulturo di Pakistan mixas influi Persa, China, Indiana, Afganistanana ed Islama. La tradicionala vesto ambe por mulieri e viri esas shalwar kameez, quankam pantaloni, Jeans e kamizi ank esas populara inter viri.

Literaturo Pakistanana skribesas en Urdu, Sindhi, Punjabi, Pushto, Baluchi, Persiana ed Angliana. La komuna literaturo-tradiciono en Urdu ed en Angla de l'Indiana subkontinento heredesis da Pakistan. Lua nacionala poeto esas Muhammad Iqbal qua unesme konceptis l'ideo pri Pakistan. Exempli di skriptisti e poeti plu recenta esas Hasan Shaheed Suhrawardy, Ahmed Ali, Ghulam Muhammad Qasir, Sayyid Shamsullah Qadri e Jaswant Singh Rahi.

Tradicionala muzikisto pleas «dholak».

Inter la tradicionala stili di muziko esas «Qawwali», devocala muziko de la tradiciono «Sufi», qua uzas la versi «Ghazal Gayaki» (poemi kun la sama versoritmo en omna frazi). Inter la tradicional instrumenti esas «tabla» e «dholak» (tipi di tamburi), harmoniumo e «rubab» o «rabab Hussain» (kordo-instrumento). Dum recenta yari, rock, pop e hip hop kreskis en populareso en Pakistan. En 2013 Atif Aslam divenis l'unesma Pakistanana kantisto qua facis spektaklo du foyi en la granda stadio O2 Arena, en London. Altra remarkind artisto esas rock-muzikisto Shallum Asher Xavier, de la bando Fuzön.

La sporti maxim populara havas Britanian origino: kriketo, hokeyo sur gazono e «squash» esas la precipua, ma boxo, biliardo Angla, remado, golfo e volebalo ank esas populara. Basketbalo ank esas populara en Lahore e Karachi.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. http://www.census.gov.pk
  2. Wolpert, Stanley A. (1984) - Jinnah of Pakistan - . (New York) Oxford University Press.
  3. Tinker, Hugh (1987) - Men who overturned empires : fighters, dreamers, and schemers - . (Madison) University of Wisconsin Press.
  4. [http://pakistani.org/pakistan/constitution/part1.html Artiklo 1ma en la Parto 1ma: Prefaco di la Konstituco di Pakistan
  5. About Pakistan: Geography. American Institute For Pakistan Studies. URL vidita ye la 24ma di julio 2010.
  6. (21ma di oktobro 2012) One million tourists visit Pakistan in 2012 (en Angla). Pakistan Observer. URL vidita ye la 21ma di oktobro 2012.
  7. Pakistan Population (en Angla). World Meters. URL vidita ye la 2ma di marto 2015.
  8. 8,0 8,1 N.S. Nizami (30ma di decembro 2011). Population, Labour Force and Employment (en Angla). pp. 1, 2, 9, 12, 20 Ministry of Finance, Pakistan. URL vidita ye la 18ma di decembro 2013.
  9. (12ma di julio 2011) High population growth rate affecting economy' (en Angla). Daily Times. URL vidita ye la 19ma di decembro 2011.
  10. (27ma di januaro 2011) World Muslim Population Doubling, Report Projects (en Angla). Assyrian International News Agency. URL vidita ye la 16ma di aprilo 2011.
  11. (27ma di januaro 2011) Pakistan set to become most populous Muslim nation. Samaa Tv. URL vidita ye la 16ma di aprilo 2011.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a: