Makau

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Região Administrativa Especial de Macau
da República Popular da China
中華人民共和國澳門特別行政區
Specala Regiono Administrala di Makau di la Populala Republiko di Chinia
Flag of Macau.svg Macau SAR Regional Emblem.svg
Macau locator map.svg
Oficala linguo Chiniana e Portugalana
Totala surfaco 30,5 km²
Habitanti
Denseso di habitantaro
650 900 (2016)
21 411 hab./km²
Guberniestro Fernando Chui
Horala zono UTC+8
KLP (yaro) U$ 51 753 milioni
Reto www.gov.mo

Makau (Chiniane:澳門; 澳门), oficale la Specala Regiono Administrala di Makao esas autonoma regiono de la Populala Republiko di Chinia ed anciena kolonio di Portugal. Ol jacas an la delto dil Fluvio di la Perli, e formacesas per sola urbo Makau.

Makau administresis da Portugal de la duimo di la 16ma yarcento til la fino di 1999, ed esis la lasta Europana kolonio en Azia.

Bazala fakti pri Makau

Historio[redaktar | redaktar fonto]

La historio di Makau komencis dum la Dinastio Qin (221 til 206 aK) kande la regiono divenis sub l'autoritato de la komtio Panyu, en nuna Guangdong. L'unesma Chiniani qui rezidis ibe fugabis de l'invado Mongola. Sub la dinastio Ming (1368–1644), peskeri migris vers Makau de Guangdong e Fujian.

L'urbeto ne kreskis til l'arivo dil Portugalani dum la 16ma yarcento. En 1513, Jorge Álvares divenis l'unesma Portugalano qua arivis en Chinia. En 1535 Portugalani recevis permiso por komercar. Li koloniigis la peninsulo depos 1557 e pagis 18.6 kilogrami di arjento kom rento omnayare, til la yaro 1863. En 1576, papo Gregorius la 13ma kreis la diocezo di Makau.

Ruini de la katedralo di Santa Petrus (de 1602), qua destruktesis pro fairo en 1835.

Makau prosperis kom portuo, malgre serio di ataki da Nederlandani por konquestar ol dum la 17ma yarcento. Ye la 24ma di junio 1622 Nederlandani atakis Makau ma ekpulsesis dal Portugalani, e nulatempe li decidis itere atakar. La maxim multa defenseri esis Afrikana sklavi, kune kelka soldati e sacerdoti Portugalana.

Pos l'Unesma opiumo-milito (1839-1842) Portugal okupis l'insuli Taipa e Coloane, rispektive en 1861 ed en 1864. Ye la 1ma di decembro 1887 la Dinastio Qing e la Portugalani signatis pakto per quo Chinia cedis la yuro pri "perpetua okupeso ed administro di Makau de Chinia a Portugal". Kompense, Makau kunlaborus kun Hong Kong pri la kontrabando di opiumo de India, dum ke Chinia profitus kun la doganopagi. Portugal anke obligesis a "ne vendar Makau sen la permiso de Chinia".

La katedralo ed altra edifici, c. 1930.
Makau en 1938.

En 1928, pos la revoko di la Dinastio Qing, la Kuomintang Chiniana signatis nova pakto kun la Portugalani, qua modifikis poke l'antea kontrato. Dum la Duesma mondomilito Makau ne invadesis dal Japoniani, kontree a quale eventis en la teritorii Nederlandana e Portugalana an l'insulo Timor. Makau prosperis dum kurta periodo quale neutrala portuo, e Japoniani respektis la neutreso Portugalana til certa punto: en agosto 1943 Japoniani siejis Britaniana navo Sian en la portuo di Makau e mortigis 20 Britaniana soldati. La sequanta monato li demandis permiso por sendar "konsileri" a Makau sub minaco di invadar la teritorio se Portugal ne permisis to.

Kande Usa deskovris ke la "neutra" Makau uzesus por transportar fuelo a Japonia, ol decidis bombardar la hangaro dil Centro di Aviacado por destruktar la fuelo ye la 16ma di januaro 1945. Makau anke subisis altra du aeral ataki, ye la 25ma di februaro ed ye la 11ma di junio 1945. Pos protesti de la guvernerio Portugalana, Usa decidis pagar US$20 255 592-dolara indemno pro l'ataki.[1]

De la milito en Pacifiko til la kreado di la Populala Republiko di Chinia, Makau uzesis kom sekura portuo por la refujinti de la interna milito di Chinia.[2] Pos ke komunisti asumis la povo en 1949, li deklaris la pakto Chiniana-Portugalana "neegala traktato", tamen li permisis Makau mantenar lua "status quo" til instanto plue konvenanta por li.

En 1966 eventis tumulti en Makau pro nekonenteso kun Portugalana guvernerio, influita per la Kulturala Revoluciono Chiniana. En la plu serioza konflikto, 6 personi mortigesis e plua kam 200 plusa homi vundesis.[3] Pol la dianta revoluciono di 1974 la nova guverno decidis abandonar omna transmara posedaji. En 1976 Portugal definis Makau quale "Chiniana teritorio sub Portugalana administrado", e grantis ol administrala, financala ed ekonomiala autonomio. Tri yari pose, Portugal e Chinia paktis pri konsiderar Makau "Chiniana teritorio sub [tempala] administrado Portugalana". La du landi signatis komuna pakto ye la 13ma di aprilo 1987 en ke la Populala Republiko di Chinia aceptis prezervar l'autonomio e la sistemo ekonomiala kapitalista di Makau til la yaro 2049.

Chiniana guverno asumis l'administrado di Makau ye la 20ma di decembro 1999, e transformis ol en Specala Regiono Administrala (SAR) pos plua kam 400 yari di kolonial administrado Portugalana. La nova administranto, Edmund Ho Hau-wah, anke decidis kombatar l'organizita krimino qua agis en l'urbo. Chiniana trupi sendesis a la peninsulo ambe por asekurar la suvereneso e por kombatar la krimineso.

Pos la transfero di suvereneso, l'ekonomio duris prosperar, e kreskis la koloko en nova hoteli e kazini pos la liberigo dil pari. Tamen, anke kreskis l'inflaciono, la neegaleso inter la richa e la povra e l'uzo di nelegala laboropovo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La pakto Chiniana-Portugalana di 1987 e pose la Bazala Lego (konstituco) aprobita dal Nacionala Kongreso dil Populo di Chinia en 1993 establisas ke l'ekonomiala sistemo, la yuri, libereso e stilo di vivo di Makau ne modifikesos dum adminime 50 yari pos la transfero di la suvereneso, qua eventis en 1999. Ecepte pri l'aferi di extera defensi ed exterala relati, Makau mantenas lua propra exekutiva, legifala e judiciala povi, lua propra monetaro (la "pataca"), lua dogado e kontrolo di migrado.

La chefo di lua exekutiva povo selektesas dal centrala guverno, pos rekomendo dil elektala komitato, qua konsistas ek 300 reprezentanti lokala.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Aeral imajo pri la peninsulo di Makau.
L'anciena quartero di Makau.

La reliefo di Makau esas ordinare plana, kun multa arei konkestita de la maro, e kelka kolini en la peninsulo di Makau e l'insuli Taipa e Coloane. La maxim alta punto, nomizita Coloane Alto, jacas 172 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas subtropikala humida (Cwa segun la klimatala klasifikuro di Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 15,1°C, dum ke la mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 28,6°C.

La mezavalora yarala pluvozeso esas 2058,1 mm. La pluvoza sezono iras de aprilo til septembro. La maxim pluvoza monato esas junio, kun mezavalore 363,8 mm. La mezavalora pluvozeso di la monati decembro e januaro esas infre 31 mm.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Makau

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Largo do Senado.
Ica seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. Vua helpo esas bonvenanta!

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. p.116 Garrett, Richard J. The Defences of Macau: Forts, Ships and Weapons Over 450 Years Hong Kong University Press, 1 February 2010
  2. p.117 Garrett, Richard J. The Defences of Macau: Forts, Ships and Weapons Over 450 Years Hong Kong University Press, 1 February 2010
  3. Lo Shiu-hing (Decembro 1989) - Aspects of Political Development in Macau - . pp. 837–851