Oman

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Oman
Sultanat Oman
Flag of Oman.svg National emblem of Oman.svg
Standardo di Oman Blazono di Oman
Nacionala himno:
Nashid as-Salaam as-Sultani
Oman in its region.svg
Urbi:
Chefurbo: Muscat
Precipua urbo: Muscat
Lingui:
Oficala lingui: Araba
Guvernerio:
Tipo: Monarkio
· Sultano: Haitham bin Tariq
Surfaco: (70ma granda)
· Totala: 212 460 km²
· Aquo: 0 %
Habitanti: (139ma granda)
· Totala: 4 424 762[1] (2016)
· Denseso di habitantaro: 15 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Rial di Oman
Veho-latero: dextre
ISO: OM
OMN
512
Reto-domeno: .om*
Precipua religio: islamo (87,4%)


Oman esas lando jacanta an Azia, an la sud-esto dil Araba peninsulo. Lu havas kom vicini l'Unionita Araba Emirii norde, e Saudi-Arabia ed Yemen weste. Nord-este, este e sude jacas l'Indiana oceano.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Oman

Homala restaji de 8 000 yari ante nun trovesis en la regiono di nuna Oman. Sumeriani mencionis lando nomizita Magan o Makan, posible referante a minadi di kupro en la regiono. Posible nuna Omanani originis de Yemen, en la sudo dil Araba peninsulo.

Ante l'arivo dil Islamo, Oman jacis sub administrado od influi de Persiana dinastii: Akemenida, Partiana e Sasanida. Islamala religio arivis en la regiono dum la 8ma yarcento, ed Omanani esis un ek l'unesma populi qui adoptis l'islamo.

Fuorto Nakhal, konstruktita dum la 17ma yacento.

Portugalani konquestis Muscat dum la 16ma yarcento ed okupis ol de 1508 til 1648, kande lua dominio sukombis en manui di otomani. Nek Portugalani nek Persiani kontrolis komplete tota regiono di nuna Oman. En yari 1690ma Omana imamo Saif bin Sultan probis konquestar est-Afrikana litoro. Un obstaklo por ta esis Fuorto Jesus, Portugalana fortreso en Mombasa. Pos du-yara siejo, bin Sultan kaptis la fuorto en 1698, e konquestis tota regioni norde de Mozambik. Zanzibar divenis loko por komercar sklavi e ganis importo en Omanan imperio. Sultano Sa'id bin Sultan konstruktis granda palaci, e transferis lua rezideyo a Zanzibar en 1837. Omanani anke influis en Komoriana kulturo ed, en 1783, pos vinkir la sultano di Muscat, Oman grantis suvereneso super l'urbo Gwadar, en la nuna litoro di Pakistan.

Britaniani komencis influar en Oman depos la 18ma yarcento. Kun la morto di Sa'id bin Sultan al-Busaid en 1956 lua filiuli disputis la sucedo e dividis l'imperio. Thuwaini bin Said recevis Muscat e Oman, e Mayid bin Said recevis Zanzibar. En 1891 Oman divenis protektorato de Unionita Rejio, til 1971, kande ol nedependanteskis.

Dum la komenco di 2011, inspirita per l'Araba Printempo, eventis protesti en Oman, qui demandis politikala reformi, plubonigo di la vivo-stando, e kreado di plura employi.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Palaco dil sultano en l'Anciena Muscat.

Oman esas absoluta monarkio, en qua omna povo exekutiva legifala e judiciala restas en manui dil sultano. Ilu editas legi tra dekreti. L'internacional organizuro Freedom House judikas la rejimo di Oman kom "ne libera". Sultano Qaboos bin Said Al Said guvernis la lando de 1970 til lua morto en 2010. Dum la yari 1990ma, ilu kreis du grupi di konsilisti. Un ek li, Majlis ash-Shura havas 84 membri qui elektesas da poka civitani. L'altru, Majlis ad-Dawla, havas 41 membri qui elektesas dal sultano. Ne existas "separo di povi" en la lando.

La judiciala povo subordinesas al sultano. Segun la konstituco di Oman, Sharia (Islamala lego) esas un ek la fonti di la legaro di la lando. Diversa branchi de Sharia-korto judicias familiala temi, exemple divorco e heredo.

Malgre ke la legaro teoriale protektas homala yuri e civila liberesi, fakte li ignoresas dal rejimo. Mulieri ed infanti subisas diskriminaci en multa arei. De la komenco di la nomizita "Omanana printempo", multa violaci di civila liberesi reportabis.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Litoro en Sur, Oman.
Peizajo en Salalah dum khareef (junio til septembro).

Oman jacas inter latitudi 16° e 20° N, e longitudi 52° e 60° E. Vasta gravia dezerto kovras granda parto dil centro di Oman, kun montari alonge nordala (la monti Al Hajar) e sudestala litoro. An la litoro anke jacas la precipua urbi di lando: Muscat, Sohar e Sur en la nordo, e Salalah, en la sudo. Dum pasinta epoki, la teritorio di Oman kovresis dal oceano, e multa fosila konki povas trovesar en la dezerto.

La klimato di lando esas un ek la maxim varma e sika de la mondo en doplanda regioni. La litoro esas plu humida. En Maskat, la mezvalora yarala pluvo-quanto esas 100 mm, e januaro esas la maxim pluvoza monato. Vasta dezerto kovras la centro di la lando. Sude, la montoza regiono Dhofar, jacanta proxim Salalah, esas la maxim humida de la lando. Ibe, la pluvo-quanto povas superirar 400 mm omnayare, e la pluvoza sezono iras de fino di junio til fino di septembro, pro la monsona venti del Indiana Oceano.

Oman havas du teritorial exklavi: la peninsulo Musandam, en nord-estala litoro dil vicino, e Madha, doplanda. La peninsulo Musadan jacas strategiale an l'eniro dil stretajo di Hormus, e separesas del cetera teritorio di Oman dal Unionita Araba Emirii. L'altra exklavo, Madha, kovranta 75 km², jacas meze de la choseo qua ligas Musandam a la cetera Oman.

Oman havas vasta litoro, longa de 2 092 kilometri.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Oman

Quankam havanta diversigata ekonomio, Oman dependas precipue del exportaci di petrolo. Agrokultivo ed altra industrii esas mikra fonti di revenui kande on komparas a petrola industrio, e reprezentas min kam 1% de tota exportaci.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Demografio di Oman, de 1961 til 2003
Biblioteko dil Universitato Sultano Qaboos.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2017, Oman havis 4 613 241 habitanti. Segun etnio, esis Arabi. Baluchi, Sudal Aziani ed Afrikani esas minoritati.[2]

La linguo oficala esas Araba. Altra lingui parolata esas Angla, Baluchi, Swahilia, Urdu ed Indiana dialekti.[2]

La procento di habitantaro segun religio esas: islamo: 85,9%, kristani 6,5%, Hindui esas 5,5%, Budisti 0,8%. Judi esas min kam 0,1%, 1% praktikas altra religii, e 0,2% ne havas religio.[2]

Segun statistiki pri 2019, 98,7% ek l'Omanani evanta 15 til 24 yari savis lektar e skribar. Tamen, la sistemo di superiora docado di la lando produktas eceso di gradiziti en homala cienci e nesuficanta nombro di injeniori e ciencisti quin la lando bezonas. L'unesma universitato di la lando, l'Universitato Sultano Qaboos, inauguresis en 1986.

La maxim populoza urbo esas Maskat (o Muscat). Altra urbi importanta esas Salalah, Ibri, e Sohar (o Suhar).

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Tradicionala disho Omanana.

La koquarto influesis da multa kulturi. Orinare, Omanani manjas lua precipua repasto dum dimezo, kontre ke la dineo esas lejera. Dum Ramadan, dineo eventas pos tarawih-pregi, ordinare depos 23 hori kloki. Arsia esas disho konsistanta ek rizo e karno (ofte de hano). Altra tradicionala disho, shuwa, konsistas ek karno koquata tre lente (kelkafoye dum du dii) en subtera argila forno.

Existas plu kam 130 diferanta formi di kansoni e dansi tradicionala en Oman. La Centro pri Tradicionala Muziko establisesis en 1984 por prezervar li. Tradicionala muziko uzesas dum omna instanti di Omanana vivo, inkluzite naski, morti, cirkoncizi, e mariaji.

En 2004, Oman kreis lua Ministerio pri Sportal Aferi. En 2009 la lando gastigis la 19ma konkurso (Kupo) pri futbalo del araba gulfo, e vinkis la lasta partio kontre lua rivalo Saudi-Arabia. Futbalo, basketbalo, skio sur aquo e skio sur sablo divenis multe populara dum recenta yari, nome por la yunaro.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:
  1. World Population Prospects: The 2017 Revision. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division.
  2. 2,0 2,1 2,2 Middle East::Oman - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 18/07/2019 09:51:36.