Mozambik

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
República de Moçambique
Flag of Mozambique.svg Emblem of Mozambique.svg
Flago di Mozambik Blazono di Mozambik
Mapo di Mozambik
Chefurbo: Maputo
·Habitanti: 1,114,000 (2004)
Precipua urbo: Maputo
Oficala linguo: Portugalana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Armando Emilio Guebuza
·Chefministro: Aires Bonifácio Ali
Surfaco: (35ma granda)
·Totala: 801,590 km²
·% aquo: 2,2
Habitanti: (54ma granda)
·Totala: 22.894.000[1] (2009)
·Lojanto-denseso: 28,7 hab./km²
Nacionala himno: Pátria Amada
Pekunio: Metical
Reto-kodo: .mz
Precipua religio: tradicionala religii 50,4%, kristanismo 38,4%, islamo 10,5%

Mozambik esas lando qua jacas en est-Afrika. Lua vicina landi esas:

En esto jacas Indiana oceano.

Bazala fakti pri Mozambik.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Mozambik.

Inter l'unesma e la 5ma yarcento Bantu populi arivis en la regiono di nuna Mozambik, tra Zambezi fluvio. Li establisis socii apogita sur l' agrokultivo o en trupi di animali.

Unesma Portugalani arivis en regiono ye 1498 e deskovris Swahiliana ed Araba kolonieti. La teritorio komencis divenar Portugalana kolonio depos 1507, kande Portugalani okupis Mozambik insulo. Ye 1782 l'urbeto di Lourenço Marques, ke nune esas l'urbo di Maputo, esis fondita. Lourenço Marques divenis urbo ye 10 di novembro 1887 e chefurbo di la kolonio ye 1892. La militarala okupado di tota teritorio di Mozambik esis kompletita ye 1885 pos Berlin-konfero, ke agnoskis tota Europana okupesi en Afrika.

En komenco di 20ma yarcento, granda parto di l'explorado dil teritorio esis facita da privata firmi, kom la Companhia do Niassa e la Companhia do Zambeze, kontrolita e spensita da Britaniani, qua establisis fervoyi ke unionis Mozambik kun vicina Britaniana kolonii, kom la fervoyo ke unionas nuna Zimbabwe kun la portuo di Beira[2]. Malgre sklaveso esis abolisita en fino di 19ma yarcento, la du entraprezi adoptis sistemo di rekrutar koaktata laboristi en Mozambik por verkar en mineyi e plantaceyi en Sud-Afrika ed altra Britana kolonii.

Depos Duesma mondomilito komencis la proceso di nedependo di Europana kolonii en Azia ed en Afrika, ma ye Portugal transformis Mozambik en ultramarala teritorio[2], e migrado vers regiono kreskis. Pos 1961 komunista ed anti-koloniala ideologii kreskis en Afrika, e la Fronto por Libereso di Mozambik (FRELIMO) esis formita ye 1962.

Ye 1964 komencis nedependeso-konflikto tra militeti kontre Portugalana guverno. FRELIMO vinkis diversa batalii e, finale ye 1974, depos stato-stroko qua finis Portugalana diktatoreso, la nova guvernio juris lua intenco di koncesionar Mozambikana nedepenseso. Lando divenis nedependanta ye 25 di junio 1975. Samora Machel divenis lua unesma prezidanto. Kun la vinko di la movado por nedependeso, multa Portugalani abandonis Mozambikana teritorio.

Depos nedependeso, komencis interna milito: en un flanko, LA Fronto por Libereso di Mozambik - FRELIMO kun Marxista influo, spensita da Sovietia; en altra flanko, la Mozambikana nacionala rezistado - RENAMO kun militarala helpo di Sud-Afrika, Rhodezia ed Usa. Sud-Afrika e Rhodezia spensis RENAMO por RENAMO suportar Afrikana nacionala Kongreso en Sud-Afrika e la Zimbabwan afrikan armeo por Nacionala Libereso - ZANLA, en Rhodezia. La chefo di FRELIMO esis Samora Machel, e la chefo di RENAMO esis Afonso Dhlakama. Machel mortis ye 1986 en aviono acidento, ed esis remplazita da Joaquim Chissano, qua graduale abandonis Marxismo ed adoptis kapitalismo. Milito duris til 15 di oktobro 1992 kande paco-pakto esis signita en Roma. Ol rezultis cirkum 900 000 morti. Unionita Nacioni sendis 7.500 soldati a Mozambik por grantar la paco ed observar elekti ke eventis ye 1994. Lasta UN soldato livis Mozambik ye 1995.

Politiko[redaktar | edit source]

Armando Guebuza, prezidanto di Mozambik.

Mozambik esas prezidantala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, elektita da populo por 5-yara periodo. Nuna prezidanto, Armando Emilio Guebuza, elektesis en 2005.

La chefministro esas nominata da prezidanto. Nune esas Aires Bonifácio Ali. La parlamento havas 1 chambro, kun 250 membri elektata por 5 yari. Nuna konstituco esis promulgita ye 1990.

Judiciala povo esas kompozata da supra korto, e provincala, distriktala e municipala korti.

Geografio[redaktar | edit source]

Provinci di Mozambik.

Mozambik havas 10 provinci e 2 provinci por la chefurbo.

  1. Cabo Delgado
  2. Gaza
  3. Inhambane
  4. Manica
  5. Maputo (provinco)
  6. Maputo (chefurbo)
  7. Nampula
  8. Niassa
  9. Sofala
  10. Tete
  11. Zambezia

Klimato di lando esas tropikalo kun du sezoni: pluvoza de oktobro til marto, e sika de aprilo til septembro. Pluvii esas plu intensa en litoro, e diminutas en nordo ed en sudo di lando. Savano dominacas la peizajo.

  • Maxim alta monto: Namuli (2,419 m).

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Mozambik.

En 1 di julio 2006 Mozambik adoptis Nova Metical (pluralo en Portugalana: Novos Meticais, equivalanta a 1000 olda Meticais, kom pekunio. La olda noti e moneti desaparos komplete til fino di 2012. Dolaro di Usa, Sud-Afrikana rand e plu recente Euro anke esas aceptata.

Pos fino di interna milito, l'ekonomio rapide rekuperis su, e lando kreskis averajale 8% omna yaro de 1996 til 2006.[3]

Demografio[redaktar | edit source]

La provinci en nordo di lando (Zambezia e Nampula esas la maxim populoza di lando. Preske 45% di habitanti livas en ol.

La populo kreskas po yaro 2,5 %. La expektebla vivo-duro esas multe afektita da AIDS. Nune esas 44 yari.

La maxim granda urbo esas Maputo. Altra importanta urbi esas Matola Rio, Beira, Nampula, Chimoio e Nacala.

Kulturo[redaktar | edit source]

Mia Couto.

Portugalana esas l'oficala linguo di lando, docita en skoli. Altra lingui esas Makua, Shona e Sena. La precipua nomi di Mozambikana literaturo esas Mia Couto e José Craveirinha. Altra nomi esas Paulina Chiziane, Luis Bernardo Honwana, Ungulani Ba Ka Khosa (pseudonimo di Francisco Esaú Cossa) ed altra.

Futbalo esas la maxim populala sporto di lando. Marrabenta esas la maxim konocata formo di muziko di Mozambik, kun Portugalan influo e kantata en Portugalana linguo.

Pos nedependeso, la prioreso di guverno esis eduko, ma la konstrukturo di skoli en recenta yari ne esas suficanta.

Referi[redaktar | edit source]

  1. World Population Prospects - table A1 - Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009)
  2. 2.0 2.1 The Cambridge History of Africa John Donnelly Fage, A. D. Roberts, Roland Anthony Oliver, Edition: Cambridge University Press, 1986
  3. Mozambique|Partner Countries and Activities|English|Þróunarsamvinnustofnun Íslands en Islandana
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Extera ligili[redaktar | edit source]


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sud-Afrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii

Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra

Ne agnoskata nedependesi
Somalilando | Puntlando