Mozambik

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Mozambik
República de Moçambique
Flag of Mozambique.svg Emblem of Mozambique.svg
Flago di Mozambik Blazono di Mozambik
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Pátria Amada
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationMozambique.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Maputo
· Habitanti: 1,114,000 (2004)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Maputo
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Portugalana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Filipe Nyusi
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefa ministro: Carlos Agostinho do Rosário[1]
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (35ma granda)
· Totala: 801,590 km²
· Aquo: 2,2%
Habitanti: (54ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2009)
· Totala: 22.894.000[2] (2009)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 28,7 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Metical
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .mz
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: tradicionala religii 50,4%, kristanismo 38,4%, islamo 10,5%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Mozambik esas lando qua jacas en est-Afrika. Lua vicina landi esas:

En esto jacas Indiana oceano.

Bazala fakti pri Mozambik.

Historio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Historio di Mozambik

Inter l'unesma e la 5ma yarcento populi di raso Bantua arivis en la regiono di nuna Mozambik, tra la fluvio Zambezi. Li establisis socii apogita sur l' agrokultivo o en l'edukado di animali.

Unesma Portugalani arivis en regiono en 1498 e deskovris Swahiliana ed Araba kolonieti. La teritorio komencis divenar Portugalana kolonio depos 1507, kande Portugalani okupis l'insulo di Mozambik. En 1782 fondesis l'urbeto Lourenço Marques, qua nune nominesas Maputo. Lourenço Marques divenis urbo ye la 10ma di novembro 1887 e chefurbo di la kolonio en 1892. La militarala okupado di tota teritorio di Mozambik kompleteskis en 1885 pos la konfero di Berlin, qua agnoskis tota Europana okupesi en Afrika.

En la komenco dil 20ma yarcento, granda parto di l'explorado dil teritorio facesis da privata firmi, quale Companhia do Niassa e la Companhia do Zambeze, kontrolita e spensita da Britaniani. Ta kompanii establisis fervoyi por unionar Mozambik kun vicina Britaniana kolonii, exemple la fervoyo qua unionas nuna Zimbabwe kun la portuo di Beira.[3] Malgre sklaveso abolisesis en la fino dil 19ma yarcento, la du entraprezi adoptis sistemo di rekrutar koaktita laboristi en Mozambik por verkar en mineyi e plantaceyi en Sudafrika ed altra Britaniana kolonii.

Depos la Duesma mondomilito komencis procesi pri nedependo di Europana kolonii en Azia ed en Afrika. Tamen, Portugal transformis Mozambik en ultramarala teritorio,[3] e migrado vers la regiono kreskis. Pos 1961 komunista ed anti-koloniala ideologii kreskis en Afrika, e la Fronto por Libereso di Mozambik (FRELIMO) formacesis en 1962.

En 1964 komencis nedependo-konflikto tra gerili* kontre Portugalana guvernerio. FRELIMO vinkis diversa batalii e, fine en 1974, pos la stato-stroko qua finis Portugalana diktatoreso, la nova guvernerio manifestis lua intenci pri donar nedependo a Mozambik.

Mozambik divenis nedependanta ye la 25ma di junio 1975. Samora Machel divenis lua unesma prezidanto. Kun la vinko di la movado por nedependo, multa Portugalani abandonis Mozambikana teritorio.

Pos la nedependo komencis interna milito: en un flanko, La Fronto por Libereso di Mozambik - FRELIMO kun influi Marxista, spensita da Sovietia; en altra flanko, la Mozambikana nacionala rezistado - RENAMO kun militarala helpo di Sudafrika, Rhodezia ed Usa. Sudafrika e Rhodezia spensis RENAMO pro FRELIMO suportar Afrikana Nacionala Kongreso en Sudafrika e la Zimbabwan Afrikana Armeo por Nacionala Libereso - ZANLA, en Rhodezia. La chefo di FRELIMO esis Samora Machel, e la chefo di RENAMO esis Afonso Dhlakama. Machel mortis en 1986 en aviono acidento, ed remplasesis da Joaquim Chissano, qua gradope abandonis Marxismo ed adoptis kapitalismo. L'interna milito duris til la 15ma di oktobro 1992 kande paco-pakto signatesis en Roma. Ol produktis cirkume 900 000 morti. Unionita Nacioni sendis 7.500 soldati a Mozambik por grantar paco ed observar elekti qui eventis en 1994. Lasta soldato di UN foriris Mozambik en 1995.

Politiko[redaktar | edit source]

Filipe Nyusi, nuna prezidanto di Mozambik.

Mozambik esas prezidantala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. Se nula kandidato a la prezidanteso recevas plu kam la duimo di totala voti, eventas duesma elekto kun la du kandidati maxim bone votinta. Nuna prezidanto, Filipe Nyusi, elektesis en oktobro 2014 ed asumis povo ye la 15ma di januaro 2015. La prezidanto ank esas la supra komandero di l'armeala forci.

La chefa ministro nur esas la chefo dil ministraro, e koordinas l'agi di altra ministri. Depos la 17ma di januaro 2015 esas Carlos Agostinho do Rosário. Nuna konstituco promulgesis en 1990.

La parlamento havas unika chambro kun 250 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. La provinci anke havas lokala asemblaji, entote 10, un per provinco ecepte la chefurbo Maputo.

Judiciala povo kompozesas da supra korto, e provincala, distriktala e municipala korti.

Administrala subdividuri[redaktar | edit source]

Provinci di Mozambik.

Mozambik havas 10 provinci, plu 2 provinci por la chefurbo.

  1. Cabo Delgado
  2. Gaza
  3. Inhambane
  4. Manica
  5. Maputo (provinco)
  6. Maputo (chefurbo)
  7. Nampula
  8. Niassa
  9. Sofala
  10. Tete
  11. Zambezia

Geografio[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Mozambik.
Monto Binga, vidita de la nordo.

Kun 801,537 km² di surfaco totala, Mozambik esas la 36ma maxim granda lando del mondo. Lua teritorio esas komparebla ad Turkia en grandeso totala.

Lando dividesas per la fluvio Zambezi en du geografiala regioni. Norde predominacas kolini, kun mikra planajo proxim litoro. Sude predominacas vasta planajo proxim litoro, kovrata da savano. Weste predominacas montoza tereni. La maxim alta monto di lando esas Monto Binga, kun 2,436 metri di altitudo, an la frontiero kun Zimbabwe. Nord-weste de lando existas lagala frontiero kun Malawi e Tanzania en la Lago Malawi.

La klimato di Mozambik esas tropikala kun du sezoni: pluvoza de oktobro til marto, e sika de aprilo til septembro, ed influo de l'altitudo. Pluvii esas plu intensa an la litoro, e diminutas en nordo ed en sudo di lando.

La dominacanta vejetantaro en Mozambik esas savano. Existas marsh-landi en la litoro, note en la delto dil fluvio Zambezi.

Ultre fluvio Zambezi, altra importanta esas fluvio Limpopo, qua naskas en Botswana e formacas naturala frontiero inter Zimbabwe e Sudafrika ante enirar Mozambikana teritorio.

Ekonomio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Mozambik

Ye la 1ma di julio 2006 Mozambik adoptis Nova Metical (pluralo en Portugalana: Novos Meticais, equivalanta a 1000 olda Meticais, kom monetaro. La olda noti e moneti desaparis komplete ante finar 2012. Dolaro di Usa, Sudafrikana rand e plu recente Euro ank aceptesas.

Pos finar l'interna milito, l'ekonomio rapide rekuperis su, e lando kreskis mezvalore 8% omnayare de 1996 til 2006.[4]

Demografio[redaktar | edit source]

La provinci en la nordo di lando (Zambezia e Nampula esas la maxim populoza. Preske 45% de la habitantantaro vivas en ol.

La habitantaro kreskas mezvalore 2,5% omnayare. La expektebla vivo-duro esas multe afektita da AIDS. Nune esas 44 yari.

La maxim granda urbo esas Maputo. Altra importanta urbi esas Matola Rio, Beira, Nampula, Chimoio e Nacala.

Kulturo[redaktar | edit source]

Mia Couto.

Portugalana esas l'oficala linguo di lando, docita en skoli. Altra lingui esas Makua, Shona e Sena. La precipua nomi di Mozambikana literaturo esas Mia Couto e José Craveirinha. Altra nomi esas Paulina Chiziane, Luis Bernardo Honwana, Ungulani Ba Ka Khosa (pseudonimo di Francisco Esaú Cossa) ed altra.

Futbalo esas la maxim populara sporto di lando. Marrabenta esas la maxim konocata formo di muziko di Mozambik, kun Portugalan influo e kantata en Portugalana linguo.

Pos la nedependo, la prioreso di guvernerio esis eduko, ma la konstrukturo di skoli en recenta yari ne esas suficanta.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Moçambique tem novo governo. VOA.
  2. World Population Prospects - table A1 - Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009)
  3. 3.0 3.1 The Cambridge History of Africa John Donnelly Fage, A. D. Roberts, Roland Anthony Oliver, Edition: Cambridge University Press, 1986
  4. Mozambique - Partner Countries and Activities (en Angla ed Islandana).
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Extera ligili[redaktar | edit source]


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando