Burundi

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Burundi
Republika y'u Burundi
République du Burundi
Flag of Burundi.svg Blason du Burundi.svg
Flago di Burundi Blazono di Burundi
Nacionala himno:
Burundi bwacu
LocationBurundi.svg
Urbi:
Chefurbo: Bujumbura
· Habitanti: 378 397 (2003)
Precipua urbo: Bujumbura
Lingui:
Oficala lingui: Franciana, Kirundi
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Pierre Nkurunziza
Surfaco: (145ma granda)
· Totala: 27 834 km²
· Aquo: 7,8 %
Habitanti: (78ma granda)
· Totala: 11 466 756[1] (2017)
· Denseso di habitantaro: 412 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Franko di Burundi
Veho-latero: dextre
ISO: BI
BDI
108
Reto-domeno: .bi*
Precipua religio: kristanismo, 91,7%


Burundi esas lando senlitora en central Afrika. Lua vicina landi esas Ruanda norde, Tanzania este e sude, e la Demokratial Republiko Kongo weste.

On kredas ke la lando nomizesas segun la populo Barundi.

Bazala fakti pri Burundi.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Burundi

L'unesma atesto pri rejolando en Burundi evas de la 16ma yarcento, proxim la monti este de la lando. Dum la regno di Ntare la 4ma Rutaganzwa Rugamba (de cirkume 1796 til 1850) la surfaco di la rejolando duopligis. Europana misioneri komencis arivar en 1856 e komparis l'organizuro di la rejolando kun l'Anciena Grekia.

Fuorto Bagamono, konstruktita dal Germani.

Germana imperio komencis okupar la regiono en 1890, ed en 1899 transformis ol en parto di Germana Westal Afrika, qua anke enkorpigis Ruanda. Kontree Ruandana monarko, Burundiana rejo Mwezi la 4ma Gisabo ne aceptis Europan influo. Germania uzis la forco por submisar la teritorio.

En 1916 dum l'unesma mondomilito Belgia okupis Burundi. Pos la vinkeso di Germania, Ruanda e Burundi divenis kontrolita da Belgia, e formacis la kolonio nomizita Ruanda-Urundi.

La lukto pri nedependo en Burundi influesis dal konflikto inter la populi Hutu e Tutsi en la vicina Rwanda. En novembro 1959 le Hutu atakis le Tutsi en Rwanda, e multa Tutsi fugis vers Burundi por eskapar la persekuto. Kande en Burundi, le Tutsi komencis atakar lokala Hutu.

Burundi divenis nedependanta de Belgia ye la 1ma di julio 1962[2] kom konstitucala monarkio, kun Mwami Mwambutsa la 4ma kom rejulo. En la parlamento, Hutu e Tutsi havis la sama quanto di deputati. Kande rejulo Mwabutsa selektis un Tutsi kom chefa ministro, le Hutu, qui havis la majoritato en la parlamento, revoltis. Konseque la polico, komandita da Hutu, brutale supresesis e remplasesis per l'armeo komandita dal kapitano Michel Micombero, Tutsi. La sequanta chefa ministro de raso Tutsi mortigesis.

En 1966 rejulo Mwabutsa revokesis per stato-stroko komandita da lua filiulo, Ntare. La sama yaro la chefa ministro, kapitano Michel Micombero, revokis Ntare e deklaris Burundi republiko.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La prezidanto Pierre Nkurunziza.

Burundi esas prezidantala republiko kun plura partisi - nune existas 21. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, qua elektesas por kin-yara mandato. Nune esas Pierre Nkurunziza. La nuna konstituco adoptesis ye la 13ma di marto 1992, pos plebicito.

La parlamento konsistas ek du chambri. La Senato (Sénat) havas adminime 37 ed admaxime 54 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. Singla provinco elektas du senatani, di qui 1 esas Hutu ed 1 esas Tutsi. Altra tri senatani reprezentas l'etnio Twa, e plusa membri povas elektesar por kompletar la 30-procenta quoto por la mulieri. La basa chambro esas la Nacional Asemblajo (Assemblée nationale), qua havas 100 membri qui elektesas direte dal populo, e plusa 18 til 21 kooptata membri. Omni servas por 5 yari.

La Supra Korto di Burundi (France: Cour Suprême) esas la maxim alta korto civila ed administrala di Burundi. Ol konsistas ek tri chambri: la Korto Judiciala (chambre judiciaire), la Korto Administrala (chambre administrative) e la Korto di Kasaco (chamber de cassation). La judiciala korto dividesas en du instanci: l'Unesma instanco (section du premier degré), e la Instanco di Apelo (section d`appel). Entote la Supra Korto havas non membri, inkluzite lua prezidanto.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Burundi kun lua precipua urbi.
Fluvio Ruzizi.

Burundi esas lando senlitora. Ol jacas en alta planajo an la centro di Afrika. Ol esas parto di la fenduro Albertine, la westala parto di la Fenduro Est-Afrikana. Lago Tanganyika jacas sud-weste de la lando, an la frontiero kun la Demokratial Republiko Kongo.

Lua mezvalora altitudo esas 1,707 metri. La maxim alta monto di lando esas Monto Karonje, kun 2.760 metri super marala nivelo. Lua precipua fluvii esas Ruzizi e Kagera.

Burundi havas poka originala foresti: on kalkulas ke restas cirkume 600 km² del originala foresti.

Lua klimato esas equatorala e tropikala. Pluvas neregulare, plu intense en la nordwesto. La pluvozeso en granda parto di la lando esas 1.300 mm til 1.500 mm omnayare. La planajo di Ruzizi e la nord-esto di lando recevas 750 mm til 1000 mmm omnayare.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Burundi

Burundi esas un ek la kin maxim povra landi de la mondo. Ol havas la min granda KLP per persono de la mondo. Kobalto e kupro esas lua precipua minerala erci, e lando exportacas kafeo e sukro.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Pueri en Bujumbura.

De la habitantaro 85% esas Hutu (bantui), 14% esas Tutsi (hamitiki), 1% esas Twa (pigmei), 3,000 personi esas Europani e 2,000 esas Aziani.[1]

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Bujumbura. Altra importanta urbi esas Gitega, Bururi e Ngozi.

Kristani esas 86% di la habitantaro, di qui 62% esas katoliki e 24% esas protestanti ed Anglikani. Mohamedani esis 2.5% de la habitantaro en 2008.[1]

L'Unionita Nacioni kalkulis ke en 2012 existis nur 430 mediki (1 por cirkume 23.000 habitanti) e 5.424 flegisti en Burundi.[3] En 2010 Unionita Nacioni lansis raporto qua afirmis ke 970 mulieri de 100.000 mortis pos parturar. La viv-esperajo en Burundi esis 50 yari en 2005, kontre 42 yari en 2000 - mem basa.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Kirundi, Franca e Swahilia parolesas en tota lando.[1] Min kam 60% de lua habitanti savas lektar e skribar, pro poka atendo a skolo. Nur 10% de la studenti eniras liceo.

Basketbalo, kurado e futbalo esas la maxim populara sporti.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 The World Factbook - Burundi (en Angla). URL vidita ye la 2017.
  2. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2821.htm
  3. EL ESTADO DE LAS PARTERAS EN EL MUNDO (en (Hispana)). URL vidita ye la 23ma di marto 2015.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando